Vì sao hệ miễn dịch lão hóa – Cách làm chậm quá trình này
- Tiến sĩ Dương Cảnh Đoan
- •
Ông Robert vốn luôn là người có sức khỏe tốt. Ở tuổi 71, ông vẫn chơi golf hai lần mỗi tuần, không dùng bất kỳ loại thuốc nào thường xuyên và suốt đời chẳng mấy bận tâm đến những đợt cảm lạnh hay cúm đang lây lan trong văn phòng. Vì vậy, khi bước vào phòng khám của bác sĩ Dương Cảnh Đoan, ông không hề lo lắng mà chỉ thấy khó hiểu. Trong hai năm kể từ khi vợ qua đời, dường như có một điều gì đó trong cơ thể ông đã ngừng hoạt động.
Một vết trầy xước ở ống chân mà trước đây đáng lẽ chỉ cần một tuần là lành, nay phải mất cả tháng. Những cơn cảm lạnh mà trước kia ông có thể dễ dàng vượt qua, giờ đây lại khiến ông kiệt sức. Rồi ông mắc bệnh zona, cũng chính loại virus từng gây bệnh cho ông một lần khi ở độ tuổi 50 và ông vẫn nghĩ rằng virus đã chuyển sang trạng thái tiềm ẩn vĩnh viễn, nay lan dọc theo vùng xương sườn, như thể thời gian chưa hề trôi qua.
Bác sĩ nội khoa của ông đã tiến hành các xét nghiệm tiêu chuẩn: công thức máu toàn phần và xét nghiệm chuyển hóa. Tất cả đều cho kết quả bình thường.
“Đây chỉ đơn giản là biểu hiện của quá trình lão hóa”, ông được giải thích như vậy. Nhưng chính việc “bình thường so với tuổi” lại là nơi vấn đề thực sự ẩn giấu, bởi vì ba thành phần riêng biệt trong hệ thống phòng vệ miễn dịch của ông Robert đồng thời suy giảm, trùng với hai năm khó khăn nhất trong cuộc đời ông. Đó không phải là sự trùng hợp ngẫu nhiên.
Để hiểu điều gì đang xảy ra với ông Robert, bác sĩ Dương xem xét bốn phương diện được dùng để đánh giá mọi hệ thống đang lão hóa. Bác sĩ Dương gọi cách tiếp cận này là Mô hình ACES: giải phẫu, hóa học, năng lượng và tâm hồn. Cấu trúc cơ thể là nơi hệ thống phòng vệ cư trú. Hóa học thúc đẩy tình trạng viêm hoặc làm dịu các cơ chế phòng vệ. Năng lượng cung cấp nhiên liệu cho chúng. Những gánh nặng trong cuộc sống chưa được giải quyết như đau buồn, cô lập và mất mát có thể làm suy yếu hệ thống phòng vệ theo những cách mà không xét nghiệm máu tiêu chuẩn nào có thể phát hiện được. Trong tất cả các hệ thống của cơ thể, hệ miễn dịch có thể là hệ thống mà yếu tố thứ tư này đóng vai trò quan trọng nhất.
Đội quân miễn dịch bị lão hóa
Hệ miễn dịch là đội quân thường trực của cơ thể. Đây là một mạng lưới rộng lớn có khả năng phân biệt các thành phần của cơ thể với những tác nhân xâm nhập từ bên ngoài, ghi nhớ những kẻ thù cũ, sửa chữa các mô bị tổn thương và loại bỏ những tế bào đã trở nên nguy hiểm.
Hệ miễn dịch bao gồm những cơ quan mà hầu hết mọi người không nghĩ đến theo cách này: tủy xương, nơi sản sinh các tế bào bạch cầu thực hiện nhiệm vụ chống lại tác nhân xâm nhập; tuyến ức, một tuyến nhỏ nằm phía sau xương ức, có chức năng huấn luyện các tế bào miễn dịch, chẳng hạn như tế bào T, vốn điều phối toàn bộ hệ thống phòng vệ; lá lách và các hạch bạch huyết, có nhiệm vụ lọc máu và giữ lại các tác nhân xâm nhập khi chúng đi qua; cùng lớp niêm mạc ruột, nơi tập trung một phần lớn hệ miễn dịch và là hàng rào lớn nhất ngăn cách cơ thể với thế giới bên ngoài.
Theo tuổi tác, đội quân này không chỉ đơn thuần là bị thu nhỏ lại mà còn thay đổi đặc tính. Nó phản ứng chậm hơn trước những mối đe dọa mới, dễ khởi phát phản ứng viêm hơn và khả năng ghi nhớ của nó cũng kém tin cậy hơn. Các nhà khoa học gọi quá trình biến đổi diễn ra chậm này là “lão hóa miễn dịch”. Tuyến ức là ví dụ rõ ràng nhất: tuyến này bắt đầu thu nhỏ ngay sau tuổi dậy thì và đến giai đoạn sau của cuộc đời, phần lớn đã chuyển thành mô mỡ. Nguyên nhân chủ yếu khiến người lớn tuổi đáp ứng kém với các nhiễm trùng mới và vắc-xin là do cơ thể sản sinh ra ít tế bào được huấn luyện để nhận diện các mối đe dọa mới mà cơ thể chưa từng gặp trước đây.
Trong khi đó, lớp niêm mạc ruột trở nên dễ thấm hơn, còn tủy xương chuyển hướng sản xuất sang các tế bào thúc đẩy tình trạng viêm lan rộng, không đặc hiệu, thay vì cơ chế phòng vệ chính xác, có mục tiêu.
Xét về giải phẫu, cơ thể ông Robert không có gì bất thường so với độ tuổi của ông, có nghĩa là hệ thống phòng vệ của ông không suy giảm chỉ sau một đêm. Chúng đã suy yếu dần trong nhiều năm, giống như hệ miễn dịch của phần lớn người đang lão hóa, vì vậy không có dấu hiệu bất thường nào thể hiện trên các xét nghiệm.
Mặc dù không thể ngăn chặn quá trình lão hóa miễn dịch, chúng ta vẫn có thể thực hiện nhiều biện pháp để làm chậm đáng kể quá trình lão hóa của hệ miễn dịch. Một chế độ ăn giàu chất xơ và thực phẩm lên men cung cấp dưỡng chất cho các vi khuẩn đường ruột giúp huấn luyện các tế bào miễn dịch, chất xơ nuôi dưỡng các vi sinh vật vốn đã hiện diện trong đường ruột, trong khi thực phẩm lên men bổ sung các vi sinh vật sống, giúp đa dạng hóa hệ vi sinh vật đường ruột và hỗ trợ điều chỉnh các đáp ứng miễn dịch. Tập thể dục thường xuyên với cường độ vừa phải giúp tăng cường đáng kể khả năng giám sát miễn dịch. Chế độ ăn và tập thể dục là những lĩnh vực mà ông Robert có thể bắt đầu.
Tình trạng viêm âm ỉ kéo dài
Câu chuyện về những thay đổi hóa học của hệ miễn dịch khi lão hóa có một tên gọi: viêm do lão hóa. Khi chúng ta già đi, cơ thể có xu hướng chuyển sang trạng thái viêm mạn tính mức độ thấp, không phải kiểu viêm cấp tính, có lợi, bùng phát khi cơ thể bị tổn thương rồi lắng xuống, mà là một ngọn lửa âm ỉ kéo dài, không bao giờ tắt hẳn.
Có nhiều yếu tố góp phần duy trì tình trạng viêm này: mỡ nội tạng vốn hoạt động như một cơ quan gây viêm; giấc ngủ kém làm tăng các dấu ấn viêm; chế độ ăn nhiều đường và thực phẩm chế biến sẵn; cùng với căng thẳng tâm lý mạn tính, trực tiếp làm gia tăng tình trạng viêm.
Tình trạng viêm âm ỉ kéo dài có tác động bào mòn cơ thể. Hiện nay, người ta hiểu rằng đây là một yếu tố nền tảng của nhiều bệnh lý nghiêm trọng liên quan đến lão hóa như bệnh tim mạch, tiểu đường loại 2, bệnh Alzheimer, một số bệnh ung thư và suy nhược thông qua việc gây tổn thương các mạch máu và mô, đồng thời làm suy giảm khả năng đáp ứng của hệ miễn dịch khi xuất hiện một mối đe dọa thực sự.
Các dấu ấn viêm của ông Robert tăng cao, mặc dù chỉ ở mức độ nhẹ. Những đợt nhiễm trùng thường xuyên và tình trạng vết thương lâu lành của ông chính là những biểu hiện bên ngoài cho thấy tình trạng viêm đang diễn ra bên trong cơ thể.
Lão hóa miễn dịch không thể được phát hiện qua các xét nghiệm thông thường. Để đánh giá tình trạng này cần thực hiện những xét nghiệm mà rất ít phòng khám tiến hành, chẳng hạn như xét nghiệm tỷ lệ giữa các tế bào T chưa từng được hoạt hóa và tế bào T nhớ, đánh giá số lượng virus phổ biến mà cơ thể đã mang trong suốt cuộc đời, đo mức độ các tín hiệu gây viêm trong máu và đánh giá mức độ yếu của đáp ứng miễn dịch đối với vắc-xin.
Nếu bạn nhận thấy những dấu hiệu này ở chính mình, hãy đề nghị bác sĩ kiểm tra những chỉ dấu mà các xét nghiệm thường quy không bao gồm, tối thiểu là protein C phản ứng độ nhạy cao (hs-CRP) và xem việc chỉ số này liên tục tăng cao là dấu hiệu cho thấy cần có biện pháp can thiệp. Giảm lượng mỡ nội tạng có thể trực tiếp làm giảm tình trạng viêm, còn chế độ ăn chủ yếu gồm rau củ, cá béo và dầu ô liu sẽ giúp giảm tình trạng viêm mà đường và thực phẩm siêu chế biến liên tục làm cho tình trạng viêm kéo dài.
Nhìn từ góc độ sinh lực
Cho đến nay, chúng ta đã xem xét hệ miễn dịch của ông Robert dưới góc độ giải phẫu và hóa học. Trung y, lĩnh vực mà bác sĩ Dương Cảnh Đoan được đào tạo, bổ sung thêm một góc nhìn thứ ba, một góc nhìn mà sinh lý học phương Tây mới chỉ bắt đầu có những bằng chứng xác nhận. Trong Trung y, từ “năng lượng” dùng để chỉ sức sống chức năng của cơ thể, tức khả năng tạo ra năng lượng để duy trì các hoạt động của chính cơ thể, bao gồm cả chức năng phòng vệ. Khi khả năng này suy giảm, bộ máy vẫn còn đó, nhưng lại không có đủ lực để vận hành và đó chính là diện mạo của một hệ miễn dịch đang lão hóa.
Trung y gọi nguồn sinh lực bảo vệ này là “vệ khí” (wei qi), hay khí phòng vệ. Đây là lớp bảo vệ của cơ thể, nguồn sinh lực lưu thông ở bề mặt cơ thể và bảo vệ cơ thể trước các mối đe dọa từ bên ngoài. Khi nguồn lực này suy yếu, các tác nhân xâm nhập sẽ vượt qua hàng rào bảo vệ và người bệnh dễ mắc bệnh, thường xuyên hơn. Nếu thay “tác nhân xâm nhập” bằng “tác nhân gây bệnh” và “vệ khí” bằng “cơ chế phòng vệ miễn dịch”, thì hai hệ thống này đang mô tả về cơ bản cùng một thực tế.
Vệ khí được hình thành từ thức ăn chúng ta ăn vào, quá trình này theo cách gọi của Trung y do tỳ và vị chi phối, đồng thời dựa vào nguồn dự trữ sâu bên trong của thận, tức “tinh” mà bác sĩ Dương Cảnh Đoan đã trình bày trong bài viết cùng chủ đề về thận. Khi nguồn dự trữ sâu bên trong này dần cạn kiệt theo năm tháng, vệ khí cũng có xu hướng suy yếu theo tuổi tác. Vì vậy, ở người lớn tuổi, cùng một mức độ hoạt động của cơ thể lại tạo ra một lớp bảo vệ yếu hơn.
Người có chức năng tiêu hóa yếu, hoặc nguồn dự trữ năng lượng đã sớm suy kiệt do làm việc quá sức, bệnh tật hay đau buồn, sẽ không thể tạo ra đủ vệ khí mạnh mẽ. Vì vậy, cơ thể trở nên dễ mắc bệnh. Điều này không khác biệt quá nhiều so với cách y học hiện đại mô tả tình trạng lão hóa miễn dịch, nhưng Trung y nhìn nhận vấn đề này từ góc độ sức sống của cơ thể thay vì từ các tế bào.
Trung y cũng cho rằng vệ khí có liên quan đến phổi và nhịp điệu của giấc ngủ. Theo lý luận Trung y, ban ngày vệ khí lưu thông ở phần ngoài của cơ thể, còn ban đêm thì thu vào bên trong để phục hồi. Giấc ngủ bị gián đoạn sẽ làm xáo trộn chu kỳ này và đây có thể là một cách khác để diễn giải phát hiện đã được y học hiện đại xác lập rằng giấc ngủ kém làm suy giảm chức năng miễn dịch.
Ông Robert, người hầu như chưa có một giấc ngủ ngon nào kể từ khi vợ qua đời, là một trường hợp điển hình: nỗi đau buồn khiến chức năng tiêu hóa suy yếu, nguồn dự trữ sâu bên trong cơ thể dần cạn kiệt, còn vệ khí thì không thể tự phục hồi qua từng đêm.
Theo quan điểm của Trung y, cách khôi phục sinh lực khá rõ ràng: tăng cường chức năng tiêu hóa bằng những thực phẩm ấm, dễ tiêu; duy trì giấc ngủ để sinh lực phòng vệ được phục hồi và làm việc với một bác sĩ Trung y được đào tạo bài bản để thực hiện châm cứu và sử dụng các loại thảo dược hỗ trợ miễn dịch. Đây không phải là những phương pháp thay thế cho các can thiệp về giải phẫu và hóa học, mà là sự bổ sung về mặt sinh lực cho các can thiệp đó.
Tinh thần có thể chống lại bệnh tật?
Ít có hệ thống nào trong cơ thể đáp ứng trực tiếp với trạng thái tinh thần như hệ miễn dịch. Theo Trung y, một người bị nỗi đau buồn bào mòn sẽ trở nên dễ mắc bệnh. Nói cách khác, nỗi đau buồn kéo dài làm suy yếu hệ thống phòng vệ của cơ thể.
Trong khoảng 50 năm qua, khoa học phương Tây đã dành nhiều nghiên cứu để xác nhận một dạng của mối quan hệ này thông qua một lĩnh vực hoàn chỉnh: tâm lý–thần kinh–miễn dịch học, lĩnh vực nghiên cứu mối tương tác giữa tâm trí và hệ miễn dịch. Các phát hiện cho thấy một kết quả nhất quán và đáng chú ý. Một nghiên cứu mang tính bước ngoặt được công bố năm 2005 cho thấy những sinh viên năm nhất đại học cảm thấy cô đơn hơn có đáp ứng kháng thể yếu hơn với vắc-xin cúm, qua đó trực tiếp cho thấy mối qua hệ giữa sự cô đơn và tình trạng suy giảm chức năng miễn dịch là có thể đo lường được.
Đau buồn và trầm cảm kéo dài làm tăng các dấu ấn viêm và ức chế chính những tế bào có nhiệm vụ chống lại virus và giám sát sự xuất hiện của ung thư. Những người vợ hoặc chồng mất bạn đời được ghi nhận là có sự suy giảm chức năng miễn dịch và gia tăng bệnh tật cũng như tử vong trong giai đoạn sau mất mát – một hiện tượng có tên gọi riêng trong y văn: “hiệu ứng góa bụa” . Ông Robert đang trải qua đúng hiện tượng này.
Khi cuối cùng bác sĩ Dương Cảnh Đoan hỏi ông về nỗi đau buồn của mình, bức tranh đầy đủ hơn dần hiện ra. Ông đã ngừng nấu ăn vì nấu ăn vốn là việc ông và vợ cùng làm. Ông dần xa cách bạn bè. Ông ngủ trên ghế thay vì trên chiếc giường mà hai người từng nằm chung. Theo đúng nghĩa đen, ông không còn được bảo vệ, nỗi đau buồn làm phân tán sinh lực phòng vệ của ông, theo cách diễn đạt của Trung y, còn sự cô lập làm suy giảm các tế bào miễn dịch của ông, theo cách mà các nghiên cứu hiện đại mô tả.
Vậy tinh thần có thể chống lại bệnh tật không? Có bằng chứng cho thấy câu trả lời là có và đây là điều mà bác sĩ Dương Cảnh Đoan muốn bệnh nhân nghe được nhất. Các nghiên cứu đã liên kết trạng thái hạnh phúc viên mãn, cảm nhận về mục đích và ý nghĩa của cuộc sống với một mô hình biểu hiện gene miễn dịch lành mạnh hơn: ít tín hiệu gây viêm hơn, tín hiệu miễn dịch kháng virus mạnh hơn. Đây là bằng chứng cho thấy sự gắn kết và mục đích sống có thể tác động tích cực đến sinh học của hệ miễn dịch.
Những con đường sinh học khiến nỗi đau buồn làm suy yếu hệ miễn dịch cũng chính là những con đường mà sự kết nối và mục đích sống có thể giúp củng cố hệ miễn dịch. Điều mà bác sĩ Dương Cảnh Đoan hướng dẫn ông Robert thực hiện không hẳn là một phương pháp điều trị, mà đúng hơn là giúp ông tìm lại con đường trở về với cuộc sống.
Trước tiên, bác sĩ Dương khôi phục giấc ngủ của ông, bởi nếu thiếu giấc ngủ thì hầu như không có điều gì khác có thể phát huy hiệu quả. Bác sĩ Dương cũng xây dựng lại các bữa ăn cho ông, điều đó đồng nghĩa với việc ông phải bắt đầu nấu ăn trở lại và xem mỗi bữa ăn vừa là nguồn dinh dưỡng, vừa là một hành động nhỏ mỗi ngày để từ bỏ dần sự tuyệt vọng. Đồng thời, bác sĩ Dương đã tìm cho ông những lý do thiết thực để gặp gỡ mọi người: duy trì một bữa tối cố định hằng tuần với những người bạn chơi golf, trở lại câu lạc bộ và đều đặn dành thời gian làm tình nguyện. 
Cuối cùng, bác sĩ Dương trực tiếp chỉ ra nỗi đau buồn của ông, thay vì để nó âm thầm chi phối mọi mặt của cuộc sống. Trong năm tiếp theo, các đợt nhiễm trùng của ông giảm dần và một phần tinh thần của ông đã được khôi phục.
Nhìn hệ miễn dịch như một câu chuyện toàn diện
Bác sĩ nội khoa của ông Robert đã đúng khi cho rằng hệ miễn dịch của ông đang lão hóa. Tuy nhiên, kết luận chắc chắn đó đã bỏ qua điều khiến tình trạng của ông có thể được cải thiện. Về mặt giải phẫu, cơ thể ông cho thấy một đội quân đã mỏng đi theo thời gian. Về mặt hóa học, cơ thể ông cho thấy ngọn lửa viêm âm ỉ đang cháy mạnh hơn mức bình thường.
Năng lượng của ông cho thấy sức sống phòng vệ đã bị nỗi đau buồn và những giấc ngủ chập chờn bào mòn, còn tâm hồn ông lại hé lộ nguyên nhân sâu xa đằng sau tất cả: một mất mát quá lớn đang trực tiếp ức chế hệ thống phòng vệ của cơ thể thông qua những cơ chế mà khoa học ngày nay có thể khôi phục.
Nếu các bác sĩ chỉ điều trị các bệnh nhiễm trùng của ông Robert bằng hết loại kháng sinh này đến loại kháng sinh khác thì có nghĩa là các bác sĩ sẽ chỉ đang chống lại khói trong khi ngọn lửa vẫn tiếp tục cháy. Mô hình ACES yêu cầu xem xét cả bốn yếu tố như một thể thống nhất, bởi trong hệ miễn dịch, chúng tác động qua lại với nhau: đau buồn làm gia tăng tình trạng viêm, tình trạng viêm làm các tế bào miễn dịch lão hóa, giấc ngủ chập chờn làm cạn kiệt sinh lực phòng vệ và mỗi vòng xoáy lại thúc đẩy vòng tiếp theo. Chính việc tác động đồng thời lên cả bốn yếu tố cuối cùng đã giúp ông Robert phá vỡ vòng luẩn quẩn này.
Hệ miễn dịch bị lão hóa. Điều đó đúng với tất cả chúng ta. Nhưng hệ miễn dịch luôn phản ứng với cách mà chúng ta đang sống, nó cũng không phải là không thể phục hồi. Tinh thần thực sự có thể chống lại bệnh tật; và khi điều đó xảy ra, đội quân lâu đời nhất của cơ thể sẽ thức tỉnh.
Tiến sĩ Lidan Du-Skabrin, người có bằng tiến sĩ về dinh dưỡng, đã đóng góp cho bài viết này.
Xem thêm
Từ khóa lão hóa hệ miễn dịch
