Tatebe Seian: Danh y viết “cuốn sách cứu đói toàn diện đầu tiên của Nhật Bản”

Tatebe Seian là một danh y nổi tiếng thời kỳ Edo, những cuốn sách của ông là một trong những cuốn sách sớm nhất nhằm giúp người Nhật vượt qua nạn đói.

Học nghề y, chữa bệnh cứu người

Tatebe Seian sinh năm 1712 tại Kawakōji, vùng Ichinoseki, tỉnh Mutsu (nay thuộc tỉnh Iwate, Nhật Bản) trong một gia đình có truyền thống làm nghề y chữa bệnh cứu người. Lúc nhỏ ông được học chữ Hán, toán học cơ bản cùng y thuật.

Lúc này Sendai là trung tâm y học, tập trung nhiều bậc danh y. Tatebe Seian nghe nói ở Sendai có Matsui Jugotetsu rất nổi tiếng về phẫu thuật và trị thương nên có ý muốn đến để học hỏi. Năm 1730 khi 19 tuổi, Seian quyết định đến Sendai. Sau 4 năm học hỏi thì ông trở về quê nhà.

Tatebe Seian hành nghề y chữa bệnh cứu người, dần dần danh tiếng bay xa khắp vùng Ichinoseki. Y thuật của ông đươc ca tụng là “tuyệt diệu”, dân gian truyền tụng câu ca dao nổi tiếng: “Ở Ichinoseki có hai thứ vượt trội: tiếng trống hội và Tatebe Seian”.

Từ thực tiễn mà viết cuốn sách giúp cứu đói sớm nhất

Năm 1755, thời tiết Nhật Bản trở lạnh bất thường, cây lúa không thể trổ bông, mất mùa trên diện rộng. Tatebe Seian tận mắt thấy dân chúng chết đói khắp nơi mà bản thân bất lực. Là danh y, ông chỉ có thể giúp dân trị bệnh, chứ không giúp dân chúng no bụng được. Từ thảm cảnh này, ông quyết nghiên cứu về cách ứng phó với nạn đói.

Seian tìm hiểu sách cổ nói về thực vật, lại đi khắp nơi tìm hiểu từng cây cỏ, xem đặc tính từng cây nhằm xác định có thể giúp làm lương thực khi mất mùa hay không. Kết quả ông hoàn thành cuốn sách “Dân gian bị hoang lục”.

Sách gồm 2 quyển thượng và hạ, ghi chép lại các cây cần trồng để có thể dùng làm lương thực khi mất mùa; cách cứu người sắp chết đói; những lá cây, cỏ dại ăn được để cầm cự khi mất mùa; cách giải độc khi ăn phải cây cỏ độc, v.v…

Sau này, Thư viện tỉnh Shizuoka nơi lưu giữ một bộ sưu tập sách cổ có bản in năm 1824 của “Dân gian bị hoang lục” đã gọi tác phẩm này là “cuốn sách cứu đói toàn diện đầu tiên của Nhật Bản”.

Sau khi cuốn sách hoàn thành, Lãnh chúa vùng Ichinoseki đánh giá cuốn sách rất cao và cho sao chép thành nhiều bản để phân phát cho các hộ dân trong lãnh địa của mình.

Bổ sung hình vẽ để người dân dễ sử dụng

Đến năm 1771, “Dân gian bị hoang lục” chính thức được xuất bản ở Edo (Tokyo ngày nay), do nhà sách Surugaya Ichibee phát hành.

Seian nhận thấy sách có nhược điểm là không có hình vẽ, nên dân chúng khó biết cây trồng nếu chỉ dựa vào tên gọi và mô tả. Vì thế năm 1771, Seian viết tiếp cuốn “Bị hoang thảo mộc đồ”, tập hợp hình vẽ và hướng dẫn sử dụng cây cỏ có thể dùng khi mất mùa đã được giới thiệu trong cuốn “Dân gian bị hoang lục”. Để hoàn thành cuốn sách này, ông nhờ họa sĩ Kitagō Shimei vẽ lại chính xác từng loại cây.

Tuy nhiên từ đó đến cuối đời, Seian không phải chứng kiến thêm nạ đói nào ở Nhật Bản, vì thế 2 cuốn sách ông công phu viết ra chưa được dùng đến.

Năm 1782, Tatebe Seian mất. Là danh y chữa bệnh cứu dân, ông được ban thụy hiệu là “Tế thế hiên đế đạo thanh am” và được an táng tại chùa Shōunji ở Ichinoseki.

Ông mất năm 1782 mà không biết rằng đây cũng là năm bắt đầu “Đại đói Tenmei”, một trong những nạn đói lớn và thảm khốc nhất trong lịch sử Nhật Bản.

Sau khi nạn đói Tenmei kết thúc, sách “Dân gian bị hoang lục” được in thêm vào năm 1796 và 1824.

Nạn đói đến mới phát hành sách rộng rãi

Năm 1833 ở vùng Đông Bắc Nhật Bản, mưa lớn kéo dài, lũ lụt ập đến, đồng ruộng biến thành đầm lầy, người dân chết đói khắp nơi.

Triều đình Mạc Phủ bối rối trước nạn đói, các quan Ngự y Mạc Phủ quyết định cho xuất bản sách của Tatebe Seian như một biện pháp cứu đói.

Cuốn “Dân gian bị hoang lục” được xuất bản tại Osaka, cuốn “Bị hoang thảo mộc đồ” được xuất bản tại Edo do Nhà xuất bản Thiên Chân Lâu in ấn.

Thiên Chân Lâu là ngôi trường tư của gia tộc Sugita, đây là gia tộc nổi tiếng về Tây y học được từ Hà Lan. Thiên Chân Lâu cũng là ngôi trường chuyên đào tạo Tây y cho cả nước. Sugita Genpaku là người sáng lập trường Thiên Chân Lâu và cũng là cha đẻ của trường phái Tây y của Nhật Bản. Con trai ông là học giả nổi tiếng Sugita Rikyō đã viết lời tựa cho cuốn sách “Bị hoang thảo mộc đồ”. Một nhân vật khác cũng viết lời tựa cho “Bị hoang thảo mộc đồ” là Ishizaka Sōtetsu, danh y nổi tiếng của Mạc Phủ.

Cả 2 cuốn sách được in và lưu truyền khắp nơi, hướng dẫn dân chúng sử dụng nhằm vượt qua khủng hoảng.

Tưởng nhớ

Ngày nay hàng năm, Hội thầy thuốc thành phố Ichinoseki tổ chức “Lễ tế tiên” tại khu mộ của Tatebe Seian ở chùa Shounji. Năm 1983, Nhà Văn hóa Thành phố Ichinoseki khánh thành tượng đồng Tatebe Seian, tượng đặt tại sân của Nhà Văn và trở thành một địa điểm tưởng niệm quen thuộc với người dân địa phương.

Dân chúng đã đứng ra thành lập Hội Tưởng niệm Tatebe Seian. Hội đã tổ chức nhiều hoạt động tưởng niệm Tatebe Seian, lần tổ chức đáng nhớ nhất là vào năm 2016 trong khuôn viên nhà máy rượu sake Sekinoichi, được hỗ trợ bởi Phòng Thương mại Công nghiệp Ichinoseki.

Lễ tưởng niệm này tổ chức thi nấu ăn từ rau dại, theo đúng hướng dẫn của Tatebe Seian, bán các loại rau dại mà Tatebe Seian giới thiệu và bán các sách cùng tài liệu về Tatebe Seian. Lễ tưởng niệm cũng tổ chức triển lãm tranh thư pháp cùng tranh vẽ các loài thực vật mà Tatebe Seian đã mô tả.

Đến nay Hội Tưởng niệm Tatebe Seian đã tổ chức nhiều sự kiện, giúp người dân Ichinoseki tưởng nhớ danh y Tatebe Seian.

Trần Hưng

Xem thêm:

• Inamori Kazuo: Huyền thoại của giới kinh doanh Nhật Bản
• Vị lãnh chúa Nhật Bản giúp dân chúng vượt qua Đại đói Tenmei

Mời xem video: