Trẻ Trung Quốc ăn phải đuổi theo đút, vì sao trẻ Nhật từ nhỏ đã biết phép tắc?

Nhiều đứa trẻ ở Trung Quốc Đại Lục đã tự ăn được vẫn để người nhà bưng bát đuổi theo đút, trong khi cha mẹ và thầy cô Nhật Bản dạy trẻ phép lịch sự trên bàn ăn từ sớm.

Đứa trẻ chạy khắp nhà, người lớn lẽo đẽo theo sau dỗ dành. Ti vi vẫn bật, đồ chơi bày la liệt, mỗi miếng cơm lại phải mặc cả. Cả nhà xúm vào loay hoay nửa buổi, đút xong được một bát mới thở phào.

Cảnh ấy rất quen thuộc ở Trung Quốc Đại Lục, dù đứa trẻ đã thừa sức tự cầm bát ăn cơm.

Còn ở Nhật Bản, người ta thường thấy những đứa trẻ còn nhỏ ngồi vào bàn ăn, nói lời cảm ơn trước bữa ăn theo người lớn rồi mới tự ăn. Lặng lẽ ăn xong, các em còn nghiêm túc nói một câu cảm ơn vì bữa ăn.

Cha mẹ và thầy cô Nhật Bản không chỉ lo cho trẻ ăn no, mà còn dạy trẻ ăn sao cho lễ phép.

Bữa ăn cũng là bài học lễ phép

Khi tập ăn, trẻ Nhật trước hết phải học hai câu nói trước và sau bữa ăn. Trước bữa, các em nói “itadakimasu”, có thể hiểu là “con xin cung kính nhận”. Ăn xong, các em nói “gochisousama”, mang ý cảm ơn người đã đãi mình bữa ăn.

Cha mẹ và thầy cô nói cùng trẻ. Lúc đầu trẻ chỉ bắt chước, dần dần mới hiểu ý nghĩa của hai câu ấy.

Chương trình giáo dục ẩm thực của Nhật Bản giải thích rõ bữa ăn này cần cảm ơn ai. Thức ăn đến từ ân huệ của thiên nhiên: lúa gạo, rau củ có người trồng, cá có người đánh bắt, cơm canh có người nấu. Trẻ ăn những món trước mặt thì cũng phải nhớ đến những người đã vất vả làm ra chúng.

Lời cảm ơn trước và sau bữa ăn nhắc các em điều ấy mỗi ngày.

Phép lịch sự này được dạy từ rất sớm. Trẻ chưa hiểu thì người lớn làm mẫu trước, rồi giảng giải dần qua sinh hoạt hằng ngày. Nếu vì trẻ còn nhỏ mà gác hết mọi phép tắc, thứ trẻ học được có khi chỉ là chìa tay ra lấy.

Cách cư xử trên bàn ăn cũng được coi trọng. Tài liệu hướng dẫn phép ăn uống của Nhật Bản xếp những việc như rời bàn đi chơi, xem ti vi hay điện thoại, nói to trong bữa ăn vào nhóm thói quen cần sửa. Khi ăn cùng người khác, trẻ phải để người ngồi cùng bàn yên tâm ăn uống, không thể vì sở thích của mình mà làm phiền người bên cạnh.

Tuổi nhỏ là lúc dạy dỗ

Giáo dục mầm non ở Nhật Bản đưa vào nội dung dạy dỗ hằng ngày những điều như việc mình làm được thì tự làm, dùng chung đồ chơi, tôn trọng bạn bè. Ăn uống, mặc quần áo, dọn dẹp chỗ sinh hoạt đều là những việc trẻ học dần theo tuổi. Người lớn giúp đỡ, nhưng cũng để trẻ tự tay làm thử.

Trong sinh hoạt tập thể, trẻ sẽ gặp lúc mong muốn của mình khác với người khác. Đồ chơi không thể để một mình chiếm hết, bạn bè cũng có điều muốn nói. Thầy cô cần giúp trẻ hiểu những quy tắc chung, tập nói ra ý mình và để ý đến cảm nhận của người khác. Những điều đó gắn với giờ chơi mỗi ngày và trở thành một phần của giáo dục tuổi thơ.

Lời chào hỏi bắt đầu từ trong nhà. Buổi sáng gặp nhau thì nói “chào buổi sáng”, đi đâu về thì nói “con về rồi”, và người nhà cũng đáp lại. Những lời chào này nằm trong nhóm thói quen sinh hoạt cần hình thành, theo tài liệu giáo dục gia đình của Nhật Bản.

Người thân trong nhà vẫn nghiêm túc giữ lễ với nhau, nên trẻ có tấm gương để noi theo.

Người lớn tự giữ lễ thì lời dạy mới có sức thuyết phục. Mỗi ngày trẻ thấy cha mẹ nói chuyện với người khác ra sao, nhận sự giúp đỡ của người khác thế nào, rồi cũng học theo. Những cử chỉ trông rất tự nhiên ở người trưởng thành đều cần tập đi tập lại từ thuở nhỏ.

Nếp dạy con vốn có của Trung Quốc

Lễ giáo Trung Hoa thời cổ từng ảnh hưởng sâu sắc đến giáo dục Nhật Bản. Terakoya thời Edo là các trường tư trong dân chuyên dạy trẻ em. Sách dạy ở đó gồm các kinh điển Nho gia như Luận Ngữ, Mạnh Tử, cùng những cuốn sách răn dạy con em.

Đạo hiếu với cha mẹ, kính trọng người lớn và phép đối nhân xử thế hằng ngày được xã hội Nhật Bản tiếp thu, truyền dạy, rồi trở thành một phần trong truyền thống giáo dục của nước này.

Tại Trung Quốc, thiên Nội Tắc trong sách Lễ Ký từ rất sớm đã đưa phép tắc khi ăn chung vào việc dạy con em. Lên 8 tuổi, khi ra vào cửa hay ngồi vào bàn ăn uống, trẻ phải nhường người lớn đi trước để học đức khiêm nhường.

Đến thời Tống, Chu Hy viết trong lời tựa sách Tiểu Học về phép tắc “quét dọn, ứng đối, tiến lui”, cùng đạo thương cha mẹ, kính người lớn, tôn thầy, thân bạn. Học quét dọn, đáp lời bề trên và đối xử cung kính với mọi người là những điều người làm con em cần được dạy từ nhỏ.

Cha mẹ thương con thì cũng có trách nhiệm dạy con. Trong Nhan Thị gia huấn, Nhan Chi Thôi răn những bậc cha mẹ “thương mà không dạy”: con muốn ăn gì, làm gì cũng chiều theo, đáng răn thì lại khen, đáng trách thì lại cười cho qua, nên đứa trẻ dần cho rằng mọi chuyện vốn phải như vậy. Đến khi thói kiêu căng đã thành nếp mới muốn uốn nắn, thì cha mẹ càng giận, con càng oán.

Những lời dạy ấy đến nay đọc lại vẫn soi rõ đời sống trước mắt. Trung Quốc vốn có truyền thống dạy con nghiêm cẩn như thế, vậy mà trước sự vô lễ của con trẻ, các gia đình Trung Quốc ngày nay chỉ còn biết chiều theo và bênh vực.

Cuộc Cách mạng Văn hóa do Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ) phát động đã giáng đòn nặng nề vào văn hóa truyền thống và việc truyền nối lễ nghi của Trung Quốc. Phong trào “phá tứ cựu” coi tư tưởng cũ, văn hóa cũ, phong tục cũ, thói quen cũ là đối tượng phải triệt phá. Nhiều thầy giáo và bậc cao niên phải chịu sỉ nhục, công kích.

Đạo tôn sư trọng trưởng bị chà đạp, đấu tố và làm nhục người khác trở thành hành vi được khuyến khích, khiến nền lễ giáo vốn có bị tổn hại nghiêm trọng.

Trẻ em lớn lên trong văn hóa đảng của ĐCSTQ

Dưới sự cai trị của ĐCSTQ, xã hội Trung Quốc ngày nay vẫn xa rời truyền thống và đề cao đấu tranh. Giáo dục trong gia đình đặt thành tích học tập lên hàng đầu, còn việc dạy đạo đức, phẩm hạnh thường chỉ dừng ở lời nói.

Nhiều người thuộc lòng vài câu danh ngôn của thánh hiền, nhưng khi con cái coi thường ông bà thì lại không chịu nghiêm túc sửa. Miệng nói khiêm cung nhường nhịn, gặp chuyện tranh chấp lại dạy con việc gì cũng không được chịu thiệt. Những điều trẻ thấy mỗi ngày khác xa lời dạy trong sách, nên nếp dạy con truyền thống khó lòng truyền lại trong cuộc sống như thế.

Khi một số người Trung Quốc bị phê phán vì thất lễ ở nước ngoài, người Trung Quốc thường vội vàng giữ thể diện. Một người bước ra khỏi nhà, điều người khác thấy trước tiên là cách cư xử, điều họ cảm nhận được là cách người đó đối đãi với mọi người. Những thói quen không được dạy dỗ nghiêm túc từ nhỏ có thể theo người đó vào nơi công cộng, mang cả ra nước ngoài.

Phép lịch sự trong cách nuôi dạy con của người Nhật nhắc các gia đình Trung Quốc nhìn lại truyền thống của chính mình. Tiếng tăm “đất nước lễ nghi” phải dựa vào lời nói, việc làm của chính người Trung Quốc mới giữ được.

Trẻ đã tự ăn được thì để trẻ ngồi xuống ăn cho đàng hoàng, biết cảm ơn người vất vả vì mình. Trẻ xúc phạm người khác thì phải nghiêm túc sửa, dạy trẻ nhận lỗi. Cha mẹ kính trên, giữ lễ trước thì con em mới có tấm gương.

Nếp dạy dỗ của một thế hệ bắt đầu từ sinh hoạt thuở nhỏ. Sự hiểu lễ, giữ phép mà Trung Quốc từng trân trọng cũng cần được truyền lại như thế qua từng thế hệ.

Xem thêm

Nhan Chi Thôi: Giáo dục đạo đức cho trẻ phải làm từ sớm

Với tư tưởng trọng tâm của giáo dục là “Hàm dưỡng đức hạnh”, Nhan Chi Thôi đã đưa ra những phương pháp cụ thể để giáo dưỡng con cháu.