Toxoplasmosis: Căn bệnh âm thầm đe dọa trí não của hàng tỷ người

Bình Minh
•
Thứ Năm, 16/07/2026

Con người thường bị bệnh toxoplasmosis, do nhiễm ký sinh trùng có tên Toxoplasma gondii (trùng Toxoplasma) vì tiếp xúc với phân mèo bị ô nhiễm, ăn thực phẩm sống hoặc thịt chưa được nấu chín kỹ, uống nước bị ô nhiễm hoặc do mẹ truyền sang thai nhi qua nhau thai. Ước tính khoảng 1/3 dân số thế giới đã nhiễm loại ký sinh trùng này; riêng tại Mỹ có khoảng 60 triệu người nhiễm.

Một trong những loài ký sinh trùng có khả năng lây lan mạnh nhất trên thế giới không lây truyền qua muỗi đốt hay do ăn ốc chưa nấu chín, mà lại có mối liên hệ mật thiết với mèo nuôi trong nhà và thói quen ăn uống của con người.

Loài ký sinh trùng này có tên là Toxoplasma gondii (trùng Toxoplasma), là một sinh vật đơn bào, trong đó các loài thuộc họ mèo là vật chủ cuối cùng duy nhất của nó.

Các triệu chứng sau khi nhiễm có thể dao động từ đau nhức nhẹ đến tổn thương nghiêm trọng chức năng thần kinh. Điều đáng lo ngại hơn là một khi ký sinh trùng này hình thành tình trạng nhiễm tiềm ẩn mạn tính trong cơ thể người, thì y học hiện nay vẫn chưa có loại thuốc nào có thể loại bỏ hoàn toàn.

Theo một bài báo đăng ngày 25/6 trên tạp chí PLOS Neglected Tropical Diseases (Các bệnh nhiệt đới bị lãng quên của PLOS), bệnh toxoplasmosis (bệnh do trùng Toxoplasma gây ra) là một trong những bệnh truyền nhiễm ký sinh trùng phổ biến nhất ở người, đồng thời là nguyên nhân hàng đầu gây nhiễm trùng nội nhãn (intraocular infection, tức tình trạng nhiễm trùng xảy ra bên trong nhãn cầu) trên toàn thế giới.

Một nhóm nghiên cứu gồm các nhà khoa học đến từ nhiều quốc gia cho biết, bệnh toxoplasmosis đáp ứng các tiêu chuẩn để được xếp vào nhóm “bệnh nhiệt đới bị lãng quên”.

Nếu được công nhận, bệnh này sẽ có cơ hội nhận được nhiều nguồn lực hơn cho nghiên cứu và các chính sách y tế công cộng nhằm ứng phó với gánh nặng to lớn mà loại ký sinh trùng này gây ra đối với sức khỏe con người.

Thực tế, gánh nặng đó rất lớn. Các nhà nghiên cứu ước tính khoảng 1/3 dân số thế giới, tức hơn 2 tỷ người, đã nhiễm trùng Toxoplasma; riêng tại Mỹ có khoảng 60 triệu người nhiễm.

Mặc dù hệ miễn dịch khỏe mạnh thường có thể kiểm soát và ngăn ký sinh trùng gây ra các triệu chứng nghiêm trọng, nhưng ở những người có hệ miễn dịch suy yếu hoặc trong các trường hợp nặng, tình trạng nhiễm bệnh có thể gây tổn hại nghiêm trọng đến mắt, não và hệ thần kinh.

Một số nghiên cứu cho thấy việc nhiễm trùng Toxoplasma kéo dài có thể dẫn đến những thay đổi về hành vi hoặc tính cách ở các loài gặm nhấm, chó sói cũng như con người. Đối với con người, nó thậm chí còn có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh tâm thần phân liệt.

Một bài tổng quan nghiên cứu về ảnh hưởng của trùng Toxoplasma đối với khả năng nhận thức cho biết, khi ký sinh trùng tồn tại trong cơ thể vật chủ, nó có thể cản trở khả năng xử lý dopamine của não bộ, từ đó làm thay đổi chức năng nhận thức, hành vi và vận động.

Một trong các đồng tác giả của nghiên cứu, bác sĩ nhãn khoa Justine Smith thuộc Đại học Flinders (Úc), cho biết với Gizmodo: “Hiện nay trên thị trường chưa có vắc xin phòng ngừa bệnh toxoplasmosis. Các loại thuốc mà chúng tôi sử dụng cho bệnh nhân có thể kiểm soát các đợt bùng phát cấp tính của bệnh, nhưng đến nay vẫn chưa có bất kỳ loại thuốc nào có thể loại bỏ hoàn toàn các nang ký sinh trùng đang tiềm ẩn trong các mô.”

Các tác giả nghiên cứu cho rằng việc chính thức đưa bệnh toxoplasmosis vào danh sách “bệnh nhiệt đới bị lãng quên” là bước đi then chốt trong cuộc chiến chống lại căn bệnh này, đặc biệt đối với các quốc gia thuộc khu vực Nam bán cầu.

Khi bị nhiễm trùng, Toxoplasma lây lan đến hầu như mọi cơ quan và cơ xương. Bằng chứng cho thấy Toxoplasma cũng có thể nhắm vào các cơ quan sinh sản nam giới của con người lần đầu tiên xuất hiện trong thời kỳ đỉnh điểm của đại dịch AIDS vào những năm 1980, khi một số bệnh nhân bị nhiễm ký sinh trùng ở tinh hoàn.

Trong nghiên cứu vào tháng 4/2025, các nhà nghiên cứu từ Đức, Uruguay và Chile đã quan sát thấy toxoplasma có thể đến tinh hoàn và mào tinh hoàn, ống nơi tinh trùng trưởng thành và được lưu trữ, hai ngày sau khi bị nhiễm ở chuột. Phát hiện này đã thúc đẩy nhóm nghiên cứu thử nghiệm điều gì xảy ra khi ký sinh trùng tiếp xúc trực tiếp với tinh trùng của người trong ống nghiệm.

Chỉ sau năm phút tiếp xúc với ký sinh trùng, 22,4% tế bào tinh trùng đã bị cắt đầu. Số lượng tinh trùng bị cắt đầu tăng lên theo thời gian tương tác với ký sinh trùng. Các tế bào tinh trùng giữ nguyên đầu thường bị xoắn và biến dạng. Một số tế bào tinh trùng có lỗ trên đầu, cho thấy ký sinh trùng đang cố gắng xâm chiếm chúng như bất kỳ loại tế bào nào khác trong các cơ quan mà chúng xâm nhập.

Ngoài tiếp xúc trực tiếp, toxoplasma cũng có thể gây tổn hại đến tinh trùng và thúc đẩy tình trạng viêm mãn tính. Tình trạng viêm ở đường sinh sản nam giới có hại cho quá trình sản xuất và chức năng của tinh trùng.

Các nhà nghiên cứu suy đoán rằng tác hại của Toxoplasma đối với tinh trùng có thể góp phần làm giảm đáng kể khả năng sinh sản của nam giới trên toàn cầu trong những thập kỷ qua.

Do người nghèo vốn dễ bị nhiễm ký sinh trùng hơn nên bệnh toxoplasmosis gây gánh nặng nặng nề một cách không tương xứng đối với nhóm dân cư này. Ngoài ra, vì bệnh có thể truyền từ phụ nữ mang thai sang thai nhi nên những gia đình nghèo nhất thế giới có thể rơi vào vòng luẩn quẩn, trong đó tình trạng nhiễm ký sinh trùng và nghèo đói liên tục tác động qua lại và làm trầm trọng thêm lẫn nhau.

Bài báo cho biết ngay cả khi sống sót, những trẻ bị nhiễm bệnh bẩm sinh cũng có thể phải chịu di chứng suốt đời như suy giảm thị lực và tổn thương chức năng thần kinh, từ đó ảnh hưởng đến kết quả học tập cũng như cơ hội việc làm trong tương lai.

Những hậu quả này càng khiến cái bẫy nghèo đói trở nên nghiêm trọng hơn. Các gia đình vốn đã ở trong hoàn cảnh kinh tế – xã hội khó khăn phải trường kỳ gánh chịu chi phí do tình trạng khuyết tật gây ra, chi phí khám chữa bệnh lặp đi lặp lại và sự mất mát về thu nhập.