Phú ông thời Edo ghi chép những bài học giúp gia đình tránh suy bại

Trong lịch sử văn hóa Nhật Bản thời kỳ Edo, giữa những làng quê yên ả ở vùng Kawachi (nay thuộc tỉnh Osaka), có nhân vật đặc biệt để lại dấu ấn trong văn hóa dân gian Nhật Bản. Đó là Kawachiya Kashō, còn được biết đến với tên thật là Tsuboi Gohei.

Kawachiya Kashō sinh năm 1636 ở làng Daigazuka (nay thuộc thị trấn Kanan, tỉnh Osaka), xuất thân trong một gia đình có thế lực ở làng, sở hữu nhiều ruộng đất, đồng thời làm nghề nấu rượu và làm dầu ăn, là gia đình nông dân giàu có ở địa phương. Ông rất ham học và yêu thích nhiều loại hình văn hóa dân gian Nhật.

Sống trong gia đình giàu có, có mối quan hệ với những phú nông khác, Kawachiya Kashō nhận thấy có nhiều gia đình giàu có nhưng rồi dần suy tàn. Điều này khiến ông suy nghĩ làm thế nào để gia đình thịnh vượng lâu dài.

Kawachiya Kashō ghi chép lại tất cả những gì chứng kiến trong cuộc sống để có thể trả lời cho câu hỏi của mình, từ đó mà rút ra những bài học từ những câu chuyện thực tế của từng gia đình. Ông tập hợp những ghi chép ấy vào cuốn sách, sau này cuốn sách được gọi là “Cựu ký của Kawachiya Kashō”, gồm 5 tập.

Theo Bách khoa toàn thư Nhật Bản (Nipponica), cuốn sách không chỉ cho thấy cuộc sống sinh hoạt làng quê, mà còn cho thấy nguyên nhân khiến các gia đình suy bại. Từ các bài học này Kawachiya Kashō nhấn mạnh đến “phế ác tu thiện” tức bỏ việc ác làm việc thiện, “tu thân tề gia” tức tu thân trước mới giữ được gia đình yên ổn.

Ví như trong sách có chuyện ông viết khoảng thời gian năm 1700, ở địa phương của ông có nhiều thay đổi, buôn bán phát triển giúp nhiều gia đình trở nên giàu có, dân chúng sinh ra nạn rượu chè và ngày càng phổ biến. Có nhiều người thường uống rượu khiến gia đình tan nát. Kawachiya Kashō kể có gia đình chồng say rượu hành hạ vợ đến chết, còn chồng thì bị chôn sống – câu chuyện này cũng được đề cập trong cuốn “Lịch sử thành phố Tondabayashi” tập 2.

Năm 1713, Kawachiya Kashō mất, thọ 78 tuổi. Ông để lại những ghi chép của mình cho con cháu. Noi gương Kawachiya Kashō, con cháu ông vẫn tiếp tục viết những điều thấy được từ cuộc sống để đúc kết ra bài học. Đặc biệt người con của ông là Seizaemon và người cháu là Kosaburō đóng góp không nhỏ.

Các ghi chép của gia đình ông được lưu giữ thành bộ tư liệu gồm 9 hiện vật, trong đó Kawachiya Kashō tự tay viết 5 tập “Cựu ký của Kawachiya Kashō” và 1 tập tạp ký “Kashō Zakki”. Bộ tư liệu còn có 2 tập niên ký do con cháu tiếp tục biên soạn và 1 cuộn gia phả của dòng họ Tsuboi. Sau này cả 9 hiện vật được Cơ quan Văn hóa Nhật Bản gọi chung là “Tư liệu liên quan đến Kawachiya Kashō”.

Ngày nay những quyển sách này được xem là nguồn tư liệu có giá trị cao đối với những ai nghiên cứu về đời sống, văn hóa và tư tưởng của dân chúng thời Edo.

Năm 2020, “Tư liệu liên quan đến Kawachiya Kashō” được Hội đồng Thẩm định Văn hóa Nhật Bản đệ trình lên Bộ Giáo dục, Văn hóa, Thể thao, Khoa học và Công nghệ để công nhận là “Di sản Văn hóa Quan trọng”. Đến ngày 30/9/2020, bộ tư liệu đã chính thức được công nhận là Di sản Văn hóa Quan trọng của Nhật Bản.

Website của “Cơ quan Văn hóa Nhật Bản” nhận định rằng: “Xét trong số những ghi chép do cá nhân thuộc tầng lớp nông dân thượng lưu viết ra trong cùng thời kỳ, bộ tư liệu này có nội dung phong phú vượt trội, có giá trị cao đối với nghiên cứu lịch sử văn hóa, lịch sử tư tưởng và các lĩnh vực khác của thời đại đó.”

Cuốn “Lịch sử thành phố Tondabayashi” có lời nhận định rằng: “Những ghi chép mà Kashō để lại cho người dân trong vùng và con cháu, bao gồm ý nghĩa răn dạy, giáo huấn, về những sự việc khác nhau mà ông đã nghe thấy, chứng kiến và trải nghiệm trong thời gian sống tại địa phương. Bộ sách cung cấp nhiều hiểu biết phong phú để tìm hiểu đời sống của dân chúng địa phương trong thời Genroku.”

Trên website của cơ quan “Tra cứu Di sản Văn hóa Nhật Bản – Cơ sở dữ liệu Quốc bảo và Di sản Văn hóa Quan trọng” đánh giá rằng: “Chủ trương sửa đổi điều ác, tu dưỡng điều thiện và chỉnh đốn gia đình của Kashō có thể được xem là đạo lý xử thế do chính ông hình thành; tư tưởng ấy cũng có những điểm tương đồng với đạo đức thương nhân được hệ thống hóa về sau trong học phái Sekimon Shingaku.”

Học phái Sekimon Shingaku phát triển sau thời của Kawachiya Kashō, đề cao việc tu dưỡng đạo đức trong đời sống và hoạt động kinh doanh. Sự tương đồng này cho thấy những suy ngẫm của ông về đạo đức, gia đình và sự thịnh suy của các gia tộc cũng phản ánh một dòng tư tưởng có ý nghĩa trong xã hội Nhật Bản thời Edo.

Trần Hưng

Xem thêm:

• Xưa nay đế vương hành thiện nhiều, nhưng ít trước sau như một
• Tổ tiên năng hành thiện, con cháu phúc phận lớn

Mời xem video: