GS.Chương Thiên Lượng: Lời Giáo hoàng về AI gợi nhiều suy ngẫm

GS.Chương Thiên Lượng
•
Thứ Hai, 19/10/2026

Một tờ báo nước ngoài vừa đăng bài điều tra dài về việc Anthropic mời hàng chục học giả thảo luận liệu các hệ thống AI như Claude chỉ là những hệ thống tính toán cực kỳ phức tạp, hay có thể đạt đến trạng thái có ý thức vào một ngày nào đó.

Vào ngày 10 tháng 6 năm 2026, màn hình điện thoại thông minh hiển thị logo của Claude Mythos, một trợ lý AI được phát triển bởi Anthropic, một công ty nghiên cứu và bảo mật AI có trụ sở tại Mỹ. (Ảnh: Shutterstock)

Christopher Olah, đồng sáng lập Anthropic, trả lời The New York Times một cách thận trọng. Ông không khẳng định Claude đã có ý thức, mà nói: “Chúng tôi không biết các mô hình AI có ý thức hay không. Tôi không biết. Tôi thực sự không chắc chắn.”

Đây thực sự là một câu hỏi khó trả lời. Ngày nay, AI có thể trò chuyện với bạn về tình yêu, cái chết và đức tin, thậm chí nói rằng “tôi rất buồn” hay “tôi rất sợ hãi”. Nhưng liệu có thực sự tồn tại một cái “tôi” đằng sau màn hình đang cảm nhận nỗi buồn và sự sợ hãi ấy hay không? Chúng ta vẫn chưa có câu trả lời.

Ngay sau khi bài điều tra được công bố, vào ngày 2/10, Giáo hoàng Leo XIV đã đưa ra một nhận định đáng chú ý khi gặp gỡ các nghệ sĩ và những người hoạt động trong lĩnh vực văn hóa tại Vatican. Ngài không trực tiếp bàn về việc Claude có ý thức hay không, mà bắt đầu từ lĩnh vực nghệ thuật. Theo ngài, giữa nghệ thuật do con người sáng tạo và những sản phẩm do máy móc tạo ra thông qua tính toán thống kê dựa trên hàng triệu hình ảnh của người khác tồn tại một “sự khác biệt về bản thể luận” (ontological difference). Sự khác biệt này thậm chí còn có trước cả sự khác biệt về mặt thẩm mỹ.

Ngay sau đó, Giáo hoàng nói thêm: “Thuật toán thiếu đi tia lửa của con người”.

Tôi cho rằng việc ngài sử dụng thuật ngữ “bản thể luận” mang ý nghĩa sâu sắc. Giáo hoàng không nói rằng tranh do AI tạo ra nhất định không đẹp, hay nhạc do AI sáng tác nhất định không hay. Ngược lại, trong tương lai, AI hoàn toàn có thể vẽ đẹp hơn phần lớn mọi người, sáng tác những giai điệu du dương hơn phần lớn các nhạc sĩ, thậm chí làm thơ giàu chất thơ hơn phần lớn những người bình thường.

Nhưng điều Giáo hoàng muốn đặt ra là: ngay cả khi thành phẩm cuối cùng có vẻ đẹp tương đương nhau, liệu việc một con người sáng tạo ra một bức tranh và việc một cỗ máy tạo ra một bức tranh có phải vẫn là hai quá trình thuộc về hai dạng tồn tại khác nhau hay không?

Hãy lấy một ví dụ trong lịch sử nghệ thuật phương Tây. Khi Caravaggio vẽ bức Ơn gọi của Thánh Matthew, ông không chỉ khắc họa một luồng sáng chiếu vào từ ngoài cửa sổ hay vài người ngồi quanh bàn. Đằng sau bức tranh là một con người bằng xương bằng thịt đang suy tư về bóng tối và ánh sáng, tội lỗi và ân sủng, lời mời gọi và sự cứu rỗi. Khi Bach soạn Thương khó theo Thánh Matthew, các nốt nhạc cũng không đơn thuần được sắp xếp theo những quy luật âm nhạc. Chúng bắt nguồn từ cách một con người cụ thể cảm nhận và thấu hiểu đức tin, khổ đau, cái chết và sự cứu rỗi.

Dĩ nhiên, AI có thể học cách xử lý ánh sáng và bóng tối của Caravaggio, phân tích mọi hòa âm của Bach. Thậm chí, một ngày nào đó, AI có thể tạo ra một bức tranh theo phong cách Caravaggio mà phần lớn mọi người không thể phân biệt thật giả, hoặc sáng tác một bản nhạc về cuộc Thương khó có âm hưởng giống hệt Bach.

Vấn đề là AI có thể tái tạo những hình thức nghệ thuật ấy, nhưng bản thân nó không có những trải nghiệm sống. AI có thể vẽ về cái chết, nhưng chưa từng trải qua cảm giác đối diện với cái chết. Nó có thể viết về tình yêu, nhưng chưa từng yêu. Nó có thể diễn tả nỗi mất mát, nhưng chưa từng trải qua nỗi đau mất đi một người thân yêu. Nó có thể viết lời cầu nguyện, nhưng chưa từng quỳ xuống cầu nguyện.

Có lẽ đó chính là “sự khác biệt về bản thể” mà Giáo hoàng muốn nói đến: vấn đề không nằm ở chỗ tác phẩm cuối cùng có giống nhau hay không, mà ở chỗ đằng sau tác phẩm có hay không một chủ thể thực sự đã trải nghiệm thế giới này.

Thực ra, với người Trung Quốc, câu hỏi này có lẽ còn dễ cảm nhận hơn qua thơ ca. Khi Lâm Huy Nhân qua đời, Kim Nhạc Lâm đã gửi đến lễ truy điệu của bà câu đối viếng nổi tiếng: “Nhất thân thi ý thiên tầm bộc, vạn cổ nhân gian tứ nguyệt thiên” (Cả người là chất thơ như thác cao nghìn tầm, muôn đời là bầu trời tháng Tư của nhân gian).

Hậu thế có nhiều cách lý giải mối quan hệ giữa Kim Nhạc Lâm và Lâm Huy Nhân, và chúng ta không cần xem mọi giai thoại đều là sự thật lịch sử. Tuy nhiên, có thể khẳng định rằng đây không phải lời ca ngợi dành cho một người xa lạ mà ông chỉ vừa nhìn thấy ảnh trên mạng. Kim Nhạc Lâm đã quen biết vợ chồng Lương Tư Thành và Lâm Huy Nhân suốt mấy chục năm, đồng thời gắn bó lâu dài với cùng một giới trí thức và bạn bè.

Nhiều năm sau khi Lâm Huy Nhân qua đời, Kim Nhạc Lâm từng trịnh trọng mời bạn bè đến dùng bữa tại Khách sạn Bắc Kinh. Không ai biết lý do là gì cho đến khi bữa tiệc bắt đầu, ông mới nói: “Hôm nay là sinh nhật Lâm Huy Nhân.”

Vì vậy, đằng sau câu đối “Nhất thân thi ý thiên tầm bộc, vạn cổ nhân gian tứ nguyệt thiên” không phải là một mô hình ngôn ngữ đang tìm những từ ngữ phù hợp nhất để “ca ngợi phụ nữ”, mà là cả mấy chục năm quen biết, ngưỡng mộ, gần gũi, kiềm chế, mất mát và nhớ thương. Tất nhiên, AI cũng có thể viết nên những hình ảnh đẹp như “thác nghìn tầm” hay “trời tháng Tư”, thậm chí còn có thể dùng ngôn từ hoa mỹ hơn. Nhưng AI không có ngày sinh của một người để ghi nhớ suốt mấy chục năm, cũng không có một người đã khuất để vẫn luôn tưởng nhớ sau ngần ấy năm.

Hay như bốn câu thơ của Nguyên Chẩn mà gần như người Trung Quốc nào cũng thuộc:

“Tằng kinh thương hải nan vi thủy,
Trừ khước Vu Sơn bất thị vân.
Thủ thứ hoa tùng lãn hồi cố,
Bán duyên tu đạo bán duyên quân.”

(Đã từng qua biển cả thì khó coi nước nơi khác là nước
ngoài mây núi Vu chẳng mây nào là mây
Đi qua khóm hoa cũng lười ngoảnh lại
nửa vì tu đạo, nửa vì người.)

Điều thực sự khiến bài thơ lay động lòng người không chỉ nằm ở phép so sánh đẹp đẽ. Chùm thơ Ly tư ngũ thủ thường được cho là Nguyên Chẩn sáng tác để tưởng nhớ người vợ quá cố Vi Tùng. Bà kết hôn với Nguyên Chẩn khi ông 20 tuổi, lúc ông vẫn chưa đỗ đạt và cuộc sống còn nghèo khó. Bà đã cùng ông trải qua những năm tháng chật vật. Hai người chung sống được 7 năm thì bà lâm bệnh qua đời.

Vì vậy, sức nặng thực sự của câu thơ “Tằng kinh thương hải nan vi thủy” không nằm ở hai chữ “thương hải” (biển cả), mà ở chỗ người được nhắc đến đã không còn nữa. Đó là người từng có một người bạn đời đã đồng cam cộng khổ, từng cùng nhau lo toan cơm áo gạo tiền, từng cãi vã rồi làm lành, ghi nhớ giọng nói, dáng điệu và thói quen của người kia, để rồi cuối cùng phải tận mắt chứng kiến tất cả những điều ấy biến mất khỏi cuộc đời mình.

AI có thể đọc hàng triệu bài thơ tình trên thế giới rồi sáng tác một bài thơ khóc vợ hoàn hảo, nhưng nó chưa bao giờ trải qua nỗi đau mất đi người bạn đời, cũng chưa từng đứng trong căn phòng thân thuộc rồi chợt nhận ra người ấy sẽ không bao giờ trở về nữa.

Bài thơ Giang thành tử của Tô Thức còn thể hiện điều đó rõ hơn:

“Thập niên sinh tử lưỡng mang mang,
Bất tư lượng, tự nan vong.”

(Mười năm sống chết đôi đường cách biệt,
Chẳng cần nghĩ đến mà vẫn khó lòng quên được.)

Tô Thức cưới Vương Phất khi ông 19 tuổi, còn bà 16 tuổi. Bà qua đời năm 27 tuổi. Với Tô Thức, bà không chỉ là một “người yêu” theo nghĩa trừu tượng, mà còn là người bạn đời gắn bó với ông trong cuộc sống thực.

Khi Tô Thức tiếp khách, đôi khi bà lắng nghe cuộc trò chuyện sau tấm bình phong. Sau khi khách ra về, bà sẽ nhận xét với chồng xem người đó có đáng tin hay không. Bà hiểu chồng mình tính tình thẳng thắn, không mấy đề phòng người khác, nên thường nhắc nhở ông về cách nhìn người và đối nhân xử thế.

Cuộc sống vợ chồng không chỉ có những chuyện kinh thiên động địa, mà phần lớn được dệt nên từ những điều bình dị thường ngày: một câu nói, một ánh mắt, một cử chỉ, một nụ cười, một cái nhíu mày, một lời nhắc nhở hay một lần chờ đợi.

Mười năm sau khi Vương Phất qua đời, Tô Thức nằm mộng thấy bà khi đang ở Mật Châu, rồi viết nên câu thơ:

“Thập niên sinh tử lưỡng mang mang,
Bất tư lượng, tự nan vong.”

Điều lay động nhất thực ra nằm ở ba chữ “bất tư lượng”: tôi không ngày nào cũng cố ý nhớ đến em, nhưng vẫn chẳng thể quên em.

Trong mộng, ông trở về quê nhà, thấy vợ vẫn ngồi trang điểm bên cửa sổ. Khi gặp lại nhau, hai người thậm chí không nói lời nào, chỉ:

“Tương cố vô ngôn, duy hữu lệ thiên hàng.”

(Nhìn nhau không nói, chỉ có lệ nghìn hàng.)

AI dĩ nhiên biết thế nào là “trang điểm”, thế nào là “nấm mồ cô quạnh”, thế nào là “lệ nghìn hàng”. Nhưng nó chưa từng có một người vợ chung sống bên mình suốt 10 năm, cũng không thể 10 năm sau bỗng nằm mơ thấy dáng hình người vợ thuở trẻ đang ngồi bên cửa sổ. Sức lay động thực sự của câu chữ không nằm ở bản thân những từ ngữ ấy, mà ở sức nặng của 10 năm chung sống và 10 năm âm dương cách biệt chất chứa phía sau chúng.

Còn trong bài Lâm giang tiên của Dương Thận, điều đó càng thể hiện rõ:

“Cổn cổn Trường Giang đông thệ thủy,
Lãng hoa đào tận anh hùng.
Thị phi thành bại chuyển đầu không.
Thanh sơn y cựu tại,
Kỷ độ tịch dương hồng.”

(Trường Giang cuồn cuộn chảy về đông,
Sóng vỗ cuốn trôi hết anh hùng.
Phải trái thành bại, ngoảnh đầu đã thành không.
Núi xanh vẫn còn đó,
Mấy độ ánh tà dương hồng.)

Ai trên đời cũng có thể nhìn thấy hoàng hôn, còn AI ngày nay đã “xem” hàng trăm triệu bức ảnh hoàng hôn. Vậy tại sao khi ngắm hoàng hôn, chúng ta thường không thể thốt lên câu “Thanh sơn y cựu tại, kỷ độ tịch dương hồng”?

Bởi những gì Dương Thận nhìn thấy khi ấy đã không còn đơn thuần là cảnh hoàng hôn. Năm 24 tuổi, ông đỗ Trạng nguyên, nhưng sau đó vì vụ “Đại lễ nghị” (cuộc tranh luận về lễ nghi trong triều đình), ông đắc tội với vua Gia Tĩnh, bị đánh trượng ngay giữa triều rồi đày đến Vân Nam, sống nhiều năm nơi biên viễn. Cuộc đời ông đột ngột chuyển từ trung tâm quyền lực của đế quốc sang vùng biên cương xa xôi.

Ông đã trải qua những cơn bão chính trị, nếm trải đủ vinh nhục cá nhân và chứng kiến bao thăng trầm của lịch sử. Khi đọc lại Nhị thập nhất sử, nhìn lại những bậc đế vương, tướng lĩnh từng một thời lừng lẫy, cuối cùng ông nhận ra rằng mọi chuyện phải trái, thành bại rồi cũng đều hóa thành cát bụi.

Khi ấy, vầng tà dương trước mắt ông không còn đơn thuần là mặt trời lặn. Núi xanh vẫn còn đó, nhưng con người đã đổi thay qua biết bao thế hệ. Hoàng hôn vẫn là vầng hoàng hôn ấy, nhưng biết bao anh hùng đã trở thành người thiên cổ.

Vì vậy, điều chất chứa trong câu thơ “Kỷ độ tịch dương hồng” không phải là thông tin thị giác, mà là thời gian, thất bại, lưu đày, chính trị, lịch sử và cả sự khoáng đạt mà một con người có được sau khi liên tiếp bị số phận vùi dập.

Bài Lâm giang tiên vốn là thơ vịnh sử, về sau được đặt ở đầu Tam quốc diễn nghĩa. Vì thế, ngày nay, mỗi khi nghe câu “Cổn cổn Trường Giang đông thệ thủy”, trong tâm trí chúng ta hiện lên không chỉ dòng Trường Giang, mà còn vô số anh hùng, những cuộc chiến tranh, các triều đại cùng bao cảnh hưng vong.

Đành rằng AI cũng có thể ngắm cùng một cảnh hoàng hôn, thậm chí số cảnh hoàng hôn nó “đã xem” còn nhiều gấp hàng trăm triệu lần Dương Thận. Nhưng điều Dương Thận thực sự gửi gắm vào thơ chính là cả cuộc đời mình.

Vì vậy, nếu trở lại với khái niệm mà Giáo hoàng gọi là “sự khác biệt về bản thể luận” (ontological difference), tức sự khác biệt về bản thể, có lẽ mọi chuyện sẽ dễ hiểu hơn. Vấn đề của AI không phải là nó không thể viết được câu “Tằng kinh thương hải nan vi thủy”. Ngày nay, chỉ cần một câu lệnh tốt, AI hoàn toàn có thể viết ra những câu thơ đẹp không kém, thậm chí còn mới lạ hơn. Vấn đề thực sự là nó không có “biển cả” của riêng mình.

Nó có thể viết “Bất tư lượng, tự nan vong”, nhưng không có ai để 10 năm sau vẫn chẳng thể quên. Nó có thể viết “Kỷ độ tịch dương hồng”, nhưng chưa từng trải qua những lần thăng trầm chốn quan trường, cũng chẳng có tuổi thanh xuân nào để ngoảnh lại. Nó có thể viết “Nhất thân thi ý thiên tầm bộc”, nhưng không có người bạn đã quen biết mấy chục năm để rồi sau khi người ấy qua đời, vẫn nhớ ngày sinh của họ.

AI sở hữu toàn bộ kho tàng chữ nghĩa mà nhân loại để lại, nhưng không có một cuộc đời đứng sau bất kỳ câu chữ nào. Nó biết con người miêu tả tình yêu ra sao, nhưng chưa từng yêu. Nó biết con người miêu tả cái chết thế nào, nhưng chưa từng mất đi ai. Nó biết con người miêu tả nỗi nhớ quê hương ra sao, nhưng không có quê hương. Nó biết con người miêu tả tuổi già thế nào, nhưng chưa từng có tuổi trẻ. Nó biết con người miêu tả sự tiếc nuối ra sao, nhưng không có một quá khứ mà nó không thể quay lại để lựa chọn khác đi.

Trong thông điệp của mình, Giáo hoàng viết rằng trí tuệ nhân tạo “không trải nghiệm, không có thân thể, không cảm nhận niềm vui hay nỗi đau”. Nó “không trưởng thành qua các mối quan hệ, cũng không thể từ bên trong hiểu được tình yêu, công việc, tình bạn hay trách nhiệm thực sự có ý nghĩa gì”. Vì vậy, máy móc có thể có kiến thức về những điều ấy, nhưng không thực sự có những trải nghiệm ấy. Có lẽ đó là lý do Giáo hoàng cho rằng một bức tranh do AI tạo ra và một bức tranh do con người vẽ, dù không thể phân biệt qua từng điểm ảnh, vẫn không phải là cùng một thứ.

Trong bài phát biểu ngày 2/10, Giáo hoàng còn đưa ra một nhận định khác mà tôi cho rằng có lẽ còn đáng để chúng ta cảnh giác hơn cả khái niệm “sự khác biệt về bản thể luận”. Ngài nói rằng chúng ta đang sống trong thời đại của các công cụ tìm kiếm, khi chỉ trong một giây, chúng ta có thể nhận được hàng nghìn câu trả lời. Tuy nhiên, dù mạnh mẽ đến đâu, các công cụ tìm kiếm về cơ bản vẫn chỉ trả về những gì đã tồn tại, đồng thời ngày càng có xu hướng cung cấp cho chúng ta những gì chúng ta vốn đã muốn tìm.

Vì vậy, ngài cảnh báo rằng trong thời đại công nghệ và tiêu dùng, “mối nguy hiểm lớn không còn chỉ là sự kiểm duyệt, mà là sự đồng nhất hóa; không còn chỉ là sự im lặng bị áp đặt, mà là thứ tiếng ồn khiến con người không thể lắng nghe”.

Nhận định này rất sâu sắc. Trước đây, khi nghĩ về sự kiểm soát văn hóa, chúng ta thường cho rằng điều đáng sợ nhất là có người không cho mình lên tiếng. Nhưng trong thời đại AI, có lẽ một mối nguy hiểm hoàn toàn trái ngược sẽ xuất hiện: không ai bị bịt miệng, ai cũng có thể lên tiếng, thậm chí máy móc còn có thể thay mỗi người lặp lại điều họ muốn nói hàng chục nghìn lần mỗi ngày.

Khi ấy, thứ chúng ta phải đối mặt không còn là sự im lặng, mà là quá nhiều âm thanh đến mức chúng ta chẳng thể nghe rõ điều gì; không phải tác phẩm quá ít, mà là tác phẩm nhiều đến mức những gì thực sự đáng xem bị nhấn chìm hoàn toàn.

Trước đây, để làm một bài thơ, con người phải sống, phải suy nghĩ, phải ấp ủ. Một họa sĩ có thể mất vài tháng để hoàn thành một tác phẩm, còn một nhà soạn nhạc có thể mất vài năm để viết một bản giao hưởng. Giờ đây, máy móc có thể tạo ra vài trăm bức ảnh mỗi phút, viết hàng trăm nghìn bài thơ mỗi ngày, và trong tương lai sẽ còn tạo ra hàng triệu bài hát, hàng triệu video ngắn, hàng chục nghìn bộ phim.

Câu hỏi đặt ra là: khi chi phí sản xuất nội dung tiệm cận bằng không, thì bản thân nội dung còn lại bao nhiêu giá trị?

Tôi nghĩ một trong những khủng hoảng lớn nhất mà internet có thể phải đối mặt trong tương lai chính là thứ gọi là rác kỹ thuật số. Vấn đề không nằm ở chỗ những nội dung này nhất thiết phải cẩu thả. Ngược lại, chúng có thể ngày càng đẹp mắt, trôi chảy và phù hợp với sở thích của bạn mà thuật toán đã biết. Bạn thích gương mặt như thế nào, nó sẽ đưa đến những gương mặt như thế ấy. Bạn thích thể loại nhạc nào, nó sẽ cung cấp những giai điệu tương tự. Bạn có quan điểm chính trị nào, nó sẽ không ngừng tạo ra những lập luận phù hợp với quan điểm đó.

Cuối cùng, mỗi người đều sống trong một thế giới nơi nội dung được cung cấp vô hạn và sở thích cá nhân được đáp ứng đến mức tối đa. Thứ thực sự khan hiếm không còn là nội dung (content), mà là sự chú ý của con người (attention).

Điều này dẫn đến một nghịch lý lớn: AI càng giỏi sản xuất “tác phẩm”, những tác phẩm thực sự do con người tạo ra lại càng khó được nhìn thấy. Một cuốn sách mà ai đó dành 10 năm cuộc đời để viết có thể bị chôn vùi dưới một triệu cuốn tiểu thuyết do AI tạo ra chỉ trong một ngày. Một nhạc sĩ gửi nỗi đau mất người thân vào một bài hát có thể chìm nghỉm giữa 10 triệu bài hát được tự động tạo ra theo sở thích của người dùng.

Một người trẻ thực sự trải qua tình yêu, thất bại, bệnh tật và cái chết, rồi viết nên một bài thơ chưa hoàn hảo, có thể sẽ không bao giờ được đề xuất đến độc giả, bởi thuật toán nhận thấy 100.000 bài thơ khác do AI tạo ra có khả năng khiến người ta nhấp vào, dừng lại lâu hơn và chia sẻ nhiều hơn.

Đến lúc đó, câu hỏi thực sự mà nền văn hóa nhân loại phải đối mặt sẽ không còn là “AI có thể tạo ra những thứ tốt đẹp hay không”. Mà là khi máy móc có thể tạo ra vô hạn những thứ trông rất hay, liệu chúng ta còn đủ khả năng nhận ra tác phẩm nào thực sự có một con người đứng sau hay không?

Vì thế, tôi cho rằng nhận định của Giáo hoàng rằng tiếng ồn khiến con người không thể lắng nghe còn đáng suy ngẫm hơn việc chỉ đơn thuần phê phán AI. Nghệ thuật đích thực chưa bao giờ chỉ là cái đẹp. Đó là ý thức của một con người, thông qua chữ viết, âm nhạc hay hội họa, vượt qua thời gian và không gian để chạm đến ý thức của một người khác.

Nguyên Chẩn đã mất hơn 1.000 năm, nhưng một người vừa mất đi người mình yêu, khi đọc câu “Tằng kinh thương hải nan vi thủy”, vẫn có thể thấu hiểu nỗi mất mát ấy. Tô Thức đã mất hơn 900 năm, nhưng hôm nay, một người đọc câu “Bất tư lượng, tự nan vong” vào lúc nửa đêm vẫn có thể chợt nhớ đến một người đã rời xa mình. Dương Thận đã trở thành người của lịch sử, nhưng một người từng trải qua bao thăng trầm trong đời, khi đọc câu “Thị phi thành bại chuyển đầu không, thanh sơn y cựu tại, kỷ độ tịch dương hồng”, vẫn có thể hiểu được sự thanh thản sau khi đã nếm trải đủ thăng trầm của cuộc đời.

Đây là một điều vô cùng kỳ diệu: trải nghiệm nội tâm của một người đã khuất từ lâu, qua vài chục chữ Hán, có thể đi vào ý thức của một người sống sau đó vài trăm năm, thậm chí cả nghìn năm. Đó mới là điều thực sự huyền bí của nghệ thuật.

Bởi vậy, tôi không cho rằng chúng ta cần sợ AI vì những vấn đề này. AI hoàn toàn có thể trở thành một công cụ hữu ích, thậm chí là công cụ của nghệ sĩ, giống như máy ảnh, đàn piano, cây cọ hay máy quay phim. Vấn đề thực sự không nằm ở việc tác phẩm có sử dụng AI hay không, mà là liệu thông qua công cụ ấy, ý thức, lựa chọn, trải nghiệm và sinh mệnh của một con người có thể cất tiếng nói với một con người khác hay không. AI có thể là phương tiện, nhưng phương tiện không phải là nghệ sĩ.

Có lẽ đây mới là điều thực sự đáng để chúng ta gìn giữ trong thời đại trí tuệ nhân tạo. Khi máy móc ngày càng biết làm thơ, chúng ta càng nên trân trọng những bài thơ phải trải qua cả một quãng đời mới có thể viết nên. Khi máy móc ngày càng biết vẽ, chúng ta càng nên trân trọng những gì đôi mắt của người họa sĩ phía sau bức tranh đã thực sự nhìn thấy. Khi máy móc có thể tạo ra hàng trăm triệu chữ mỗi ngày, chúng ta càng nên nghiêm túc tìm kiếm những tác phẩm mà đằng sau câu chữ thực sự có một con người.

Bởi AI có thể đọc hết mọi bài thơ tình trên đời, nhưng chưa từng yêu ai. Nó có thể phân tích mọi bài thơ khóc thương người đã khuất, nhưng chưa từng tiễn biệt một người mà mình hết lòng yêu thương. Nó có thể ngắm nhìn mọi hoàng hôn trên thế giới, nhưng không có tuổi xuân nào để trôi qua, cũng chẳng có tuổi già nào để ngoảnh đầu nhìn lại.

Nó có thể sở hữu toàn bộ kho tàng ngôn từ của nhân loại, nhưng lại không có một “đời người” của riêng mình.

Và có lẽ chỉ theo nghĩa ấy, chúng ta mới thực sự hiểu được lời của Giáo hoàng Leo XIV: giữa những gì máy móc tạo ra và nghệ thuật của con người, điều cốt yếu trước tiên không phải là sự khác biệt về giá trị thẩm mỹ, mà là một khác biệt căn bản hơn: sự khác biệt về bản thể.

(Bài viết thể hiện quan điểm riêng của cá nhân tác giả.)