Nội dung do AI tạo ra ảnh hưởng đến tư duy phản biện của con người

Lượng nội dung khổng lồ do trí tuệ nhân tạo (AI) liên tục tạo ra đang tái định hình Internet và cách con người tiếp nhận thông tin với tốc độ chưa từng có.

Từ các bản tóm tắt tin tức, bài đăng mạng xã hội cho đến nghiên cứu học thuật, số lượng lớn tài liệu do máy móc hỗ trợ đang gắn liền với sự gia tăng của hiện tượng “giảm tải nhận thức” (cognitive offloading) — tức con người giao phó việc tư duy phản biện và kiểm chứng thông tin cho các hệ thống tự động hóa.

Một nghiên cứu năm 2025 về tác động của công cụ AI đối với “giảm tải nhận thức” cho thấy việc sử dụng AI thường xuyên có “mối tương quan tiêu cực đáng kể” với năng lực tư duy phản biện ở nhiều nhóm tuổi và trình độ học vấn khác nhau. Các nhà nghiên cứu tại Swiss Business School phát hiện người trẻ phụ thuộc nhiều hơn vào AI và đạt điểm thấp hơn trong các bài kiểm tra tư duy phản biện.

Đáng lo ngại hơn, một khảo sát do công ty Pangram và tổ chức nghiên cứu thị trường YouGov thực hiện hồi tháng 5 cho thấy chỉ 55% người tham gia thuộc thế hệ Z (18–28 tuổi) có thể nhận diện nội dung AI giả mạo hoặc gây hiểu lầm. Ở các nhóm tuổi lớn hơn, tỷ lệ này còn thấp hơn, nghĩa là chỉ khoảng một nửa người trưởng thành trên 28 tuổi tự tin vào khả năng nhận biết nội dung AI trên mạng.

Các nhà nghiên cứu cho rằng sự bùng nổ của nội dung AI đang khiến công chúng dễ bị ảnh hưởng bởi hiện tượng “sự giống nhau đầy tự tin” (confident sameness). Chuyên gia giáo dục người tiêu dùng Javi Pérez cho biết hàng loạt bài viết và bài đăng hiện nay lặp lại cùng cấu trúc, cùng cách diễn đạt và cùng lời khuyên, tạo cảm giác như tồn tại sự đồng thuận rộng rãi, dù thực tế chưa chắc như vậy.

Ông cảnh báo rằng khi người dùng liên tục nhìn thấy những thông điệp tương tự về sản phẩm, xu hướng, chính trị, sức khỏe hay tài chính, họ sẽ dễ nhầm tưởng rằng các quan điểm đó đáng tin cậy chỉ vì xuất hiện với số lượng lớn.

Nhiều chuyên gia cũng lo ngại AI đang làm xói mòn niềm tin công chúng. Cố vấn chiến lược AI Armand Cucciniello III nhận định con người đang chuyển từ việc đọc kỹ sang lướt nhanh các bản tóm tắt, video ngắn và nội dung tối ưu cho tốc độ tương tác. Ông cho rằng AI có thể vô tình khuếch đại thông tin sai lệch hoặc bị thao túng chỉ bằng hiệu ứng lặp lại và quy mô phát tán.

Trong ngành truyền thông, chuyên gia quan hệ công chúng Carl Stroud cho biết độc giả ngày càng khó phân biệt đâu là báo cáo gốc, đâu là nội dung “đóng gói lại” từ AI. Ông cảnh báo tình trạng quá tải thông tin có thể khiến con người hoặc né tránh thông tin hoàn toàn, hoặc dễ bị dẫn dắt hơn bởi nội dung sai lệch.

Ashutosh Khulbe, nhà sáng lập công ty kiểm thử AI RawPickAI, cho biết phần lớn các bài đánh giá công cụ AI hiện nay đều do AI tạo ra, dẫn đến vòng lặp mà AI tiếp tục học từ chính nội dung AI khác. Theo ông, điều này khiến các trải nghiệm tiêu cực thực tế dần biến mất khỏi Internet vì mô hình AI thường được huấn luyện bằng nội dung quảng bá tích cực.

Các chuyên gia cũng cảnh báo về hiện tượng được gọi là “AI psychosis” — thuật ngữ dùng để mô tả việc AI làm gia tăng nhận thức méo mó, ám ảnh hoặc hoang tưởng về thực tế. Dù chưa phải chẩn đoán y khoa chính thức, hiện tượng này đang thu hút sự quan tâm trong giới học thuật và y tế tâm thần.

Tiến sĩ Ragy Girgis cho rằng AI và các mô hình ngôn ngữ lớn đang khiến con người dễ rơi sâu hơn vào các “rabbit holes” — tức những “hố thỏ” thông tin khiến người dùng ngày càng chìm sâu vào một chủ đề hoặc niềm tin nhất định.

Trong lĩnh vực làm đẹp, nhà sáng lập The Color Bar Justin Killingsworth cho biết AI còn tạo ra “kỳ vọng tổng hợp” (synthetic expectations), khi khách hàng mang đến những hình ảnh AI không phản ánh kết quả thực tế có thể đạt được trên con người thật. Điều này buộc các chuyên gia làm đẹp phải đóng vai trò vừa là nghệ sĩ, vừa là người giải thích và điều chỉnh kỳ vọng cho khách hàng.

Một nghiên cứu của Microsoft năm ngoái cho thấy con người chỉ có 62% khả năng nhận diện đúng hình ảnh do AI tạo ra.

Các chuyên gia cảnh báo rằng về lâu dài, con người có thể trở nên hoặc quá cả tin, hoặc quá hoài nghi với mọi thông tin trên mạng. Theo Pérez, cả hai xu hướng này đều làm suy yếu năng lực tư duy phản biện — yếu tố cốt lõi giúp xã hội phân biệt thật giả trong thời đại AI bùng nổ.