4 lý do nhiễm trùng hô hấp phổ biến hơn vào mùa đông-xuân

Thanh Long
•
Thứ Tư, 25/02/2026

Vì sao mỗi khi đến mùa đông – xuân, số ca cúm và bệnh virus hô hấp lại tăng rõ rệt? Thực tế dịch tễ tại Việt Nam cho thấy đây là quy luật theo mùa, chịu tác động đồng thời của thời tiết, cơ chế bảo vệ đường thở và thói quen sinh hoạt trong cộng đồng.

Chống cảm lạnh và cảm cúm hiệu quả với các liệu pháp thiên nhiên

Tác động của nhiệt độ và độ ẩm

Yếu tố môi trường đóng vai trò quan trọng trong sự gia tăng bệnh virus vào mùa đông – xuân. Ở miền Bắc Việt Nam, mùa đông có nền nhiệt thấp, nhiều đợt không khí lạnh tăng cường và thời tiết ẩm ướt kéo dài. Nhiệt độ giảm làm thay đổi đặc tính của giọt bắn hô hấp – phương tiện chính lây truyền virus. Trong điều kiện lạnh, các hạt khí dung chứa virus có thể tồn tại lâu hơn trong không khí, làm tăng khả năng lây nhiễm.

Bên cạnh đó, độ ẩm thay đổi theo mùa cũng ảnh hưởng đến sự ổn định của virus ngoài môi trường. Giai đoạn đông – xuân ở miền Bắc thường xuất hiện hiện tượng nồm ẩm, khiến bề mặt trong nhà ẩm ướt, kém thông thoáng. Điều này tạo điều kiện thuận lợi cho virus tồn tại lâu hơn trên các bề mặt tiếp xúc như tay nắm cửa, bàn ghế, thiết bị sinh hoạt.

Tại miền Trung, mùa mưa kéo dài kết hợp ẩm độ cao cũng ghi nhận sự gia tăng các bệnh hô hấp. Ở miền Nam, mặc dù nhiệt độ không xuống thấp rõ rệt, các bệnh virus hô hấp vẫn có xu hướng tăng vào mùa mưa hoặc thời điểm giao mùa do thay đổi độ ẩm và thói quen sinh hoạt.

Ảnh hưởng lên hàng rào bảo vệ đường hô hấp

Niêm mạc đường hô hấp trên là tuyến phòng thủ đầu tiên chống lại mầm bệnh. Bề mặt niêm mạc được bao phủ bởi lớp chất nhầy và hệ thống lông chuyển có chức năng giữ và đẩy các tác nhân gây bệnh ra ngoài. Không khí lạnh và thay đổi nhiệt độ đột ngột có thể làm giảm hiệu quả hoạt động của cơ chế này.

Khi tiếp xúc với môi trường lạnh, lưu lượng máu tại niêm mạc mũi có thể giảm tạm thời, ảnh hưởng đến phản ứng miễn dịch tại chỗ. Đồng thời, không khí khô hoặc lạnh kéo dài có thể làm niêm mạc bị kích thích, giảm khả năng loại bỏ virus xâm nhập. Những thay đổi sinh lý này làm tăng nguy cơ mắc bệnh khi virus lưu hành trong cộng đồng.

Tại Việt Nam, sự chênh lệch nhiệt độ trong ngày vào mùa đông – xuân có thể khá lớn, đặc biệt ở miền Bắc. Việc di chuyển giữa môi trường ngoài trời lạnh và phòng kín có sử dụng điều hòa nhiệt độ cũng góp phần tạo áp lực lên hệ hô hấp, làm tăng tính nhạy cảm với nhiễm trùng.

Tăng tiếp xúc trong không gian kín

Yếu tố hành vi xã hội là thành phần quan trọng trong chu kỳ lây truyền theo mùa. Khi thời tiết lạnh hoặc mưa kéo dài, người dân có xu hướng ở trong nhà nhiều hơn, đóng kín cửa để giữ ấm. Điều này làm giảm lưu thông không khí trong không gian sinh hoạt.

Môi trường lớp học, văn phòng, phương tiện giao thông công cộng trở nên đông đúc và ít thông thoáng hơn trong những tháng cuối năm. Virus lây truyền chủ yếu qua giọt bắn và khí dung khi người nhiễm ho, hắt hơi hoặc nói chuyện. Trong không gian kín, mật độ virus trong không khí có thể tăng lên nếu không có sự thông gió đầy đủ.

Ngoài ra, giai đoạn cuối năm và đầu xuân trùng với nhiều hoạt động tập trung đông người như lễ hội, sự kiện tổng kết, họp mặt gia đình dịp Tết Nguyên đán. Sự gia tăng di chuyển giữa các địa phương cũng góp phần làm virus phát tán rộng hơn.

Đặc điểm dịch tễ theo vùng tại Việt Nam

Mô hình gia tăng bệnh virus hô hấp không hoàn toàn đồng nhất giữa các vùng. Miền Bắc ghi nhận đỉnh dịch rõ rệt vào mùa đông – xuân, phù hợp với biến động nhiệt độ thấp. Miền Trung có xu hướng tăng bệnh trong mùa mưa, đặc biệt ở khu vực ven biển. Miền Nam, với khí hậu nhiệt đới gió mùa ổn định hơn, ít có sự phân hóa nhiệt độ theo mùa, song vẫn xuất hiện các đợt tăng bệnh vào thời điểm giao mùa hoặc khi điều kiện thời tiết thay đổi đột ngột.

Ở trẻ em, RSV và cúm mùa thường gây gia tăng nhập viện trong giai đoạn này. Người cao tuổi và người có bệnh nền hô hấp mạn tính cũng thuộc nhóm nguy cơ cao do hệ miễn dịch suy giảm hoặc chức năng hô hấp hạn chế.