Du Lâm: Đất học của xứ Kinh Bắc xưa
- Trần Hưng
- •
Làng Du Lâm nằm bên dòng sông Đuống thuộc xã Đông Anh, Hà Nội, xưa kia thuộc tổng Hội Phụ, huyện Đông Ngàn, phủ Từ Sơn, xứ Kinh Bắc. Nơi đây được biết đến như một vùng đất văn hiến, sản sinh ra nhiều bậc hiền tài khoa bảng cho đất nước, vì thế mà nổi tiếng là đất học của vùng Kinh Bắc.
Xưa kia huyện Đông Ngàn có 2 con sông là sông Ngũ Huyện và sông Thiên Đức. Hai con sông này đều có cửa ra sông Hồng ở làng Du Lâm. Thời nhà Lý nơi đây rất phồn thịnh, buôn bán sầm uất.
Bắt đấu từ cuối thời kỳ Lê Sơ, đất nước bước vào loạn binh đao, người làng Du Lâm vẫn trọng chữ Thánh Hiền, hầu như nhà nào cũng có người thông chữ nghĩa. Các buổi bình văn được mở tại nhà của các Nho sinh trở thành những buổi sinh họat cộng đồng không thể thiếu trong sinh hoạt thường ngày của làng.
Với truyền thống như vậy, mỗi kỳ thi Hương, thi Hội hay thi Đình, các sĩ tử làng Du Lâm có số lượng người đỗ đạt rất nhiều. Những người đỗ đại khoa mang vinh dự về cho làng như Trần Danh Đống đỗ Tiến sĩ khoa thi năm 1691, ngoài ra còn có Nguyễn Công Hoàn, Nguyễn Tư Giản và Nguyễn Kham.
Ở Du Lâm, họ Nguyễn là dòng họ nổi tiếng nhất về khoa bảng. Dòng họ này vốn có gốc từ Nguyễn Đường, giữ chức Án sát ở làng Vân Điềm (cũng thuộc Đông Ngàn). Nhưng vì làng bị giặc cướp hoành hoành không thể ở được, ông đưa cả gia đình chuyển đến định cư ở làng Du Lâm. Từ đó họ Nguyễn ở đây tạo ra 5 thế hệ liên tiếp nhiều người đỗ đạt mang lại vẻ vang cho cả làng.
Người đỗ đầu tiên của họ Nguyễn là Nguyễn Án. Sinh ra vào cuối thế kỷ 18 trong cảnh binh đao, gia cảnh sa sút khó khăn do nội chiến liên miên, Nguyễn Án phải bỏ dở việc học, ở nhà dạy trẻ kiếm sống.
Sau này vua Gia Long lên ngôi thống nhất đất nước, chấm dứt cảnh binh đao. Năm 1807, Triều đình mở kỳ thi Hương đầu tiên ở trấn Kinh Bắc, Nguyễn Án dự thi và đỗ cống sĩ tức cử nhân, được bổ nhiệm làm Tri huyện Tiên Minh ở Hải Phòng.
Nguyễn Án cùng người bạn thân là Phạm Đình Hổ viết cuốn “Tang thương ngẫu lục”, ghi chép lại những câu chuyện cuối thời nhà Lê, trở thành tác phẩm nổi tiếng cho đến tận ngày nay.
Hai người con trai của Nguyễn Án là Nguyễn Tống Siêu và Nguyễn Tri Hoàn cùng đỗ Hương cống năm 1813, trở thành thế hệ thứ hai đỗ đạt của dòng họ Nguyễn làng Du Lâm.
Ba người con trai của Nguyễn Tri Hoàn là Nguyễn Tư Giản, Nguyễn Ý và Nguyễn Năng Ái đều đỗ đạt.
Nguyễn Tư Giản từ bé đã nổi tiếng thông minh, nhưng lên 5 tuổi thì mẹ mất, lên 11 tuổi thì đến lượt cha qua đời, ông phải đến nương nhờ bên ngoại ở hồ Trúc Bạch, Hà Nội.
Năm 1843, Nguyễn Tư Giản 22 tuổi đỗ kỳ thi Hương ở trường thi Hà Nội. Năm sau dự kỳ thi Hội, ông vượt qua tứ trường rồi vào kỳ thi cuối cùng là thi Đình. Tại kỳ thi này ông đỗ cao thứ hai tức Hoàng giáp.
Nguyễn Tư Giản được phong hàm Hồng lô tự khanh và được cử làm Phó sứ sang nhà Thanh. Chuyến đi sứ này giúp ông học hỏi rất nhiều. Sau khi về nước, ông cùng Nguyễn Trường Tộ, Nguyễn Đức Hậu, Bùi Viện dâng sớ lên vua Tự Đức xin canh tân đất nước, bang giao với phương tây, cử người sang phương tây học về kỹ nghệ, phục vụ cho việc chống Pháp. Tiếc rằng nhưng nỗ lực của các ông không được vua Tự Đức và Triều đình chấp thuận.
Tiếp nối truyền thống dòng họ, đời thứ tư và thứ 5 họ Nguyễn làng Du Lâm đều có nhiều người đỗ đạt, mang lại niềm tự hào cho dân làng.
Là ngôi làng cổ, Du Lâm có các công trình kiến trúc cổ như đình chùa, đền miếu. Đình làng là nơi trung tâm sinh hoạt của cả làng. Ngoài thờ đức Khổng Tử cùng các vị Tiên Hiền ra, trong Đình còn thờ Lý Chiêu Hoàng, vua Trần Thái Tông và “Trần triều trung quân Đốc khánh đại vương” Đức Thái tử Hoài Đức vương – người từng theo Trần Hưng Đạo đánh quân Mông Cổ lập nhiều chiến công.
Bên cạnh đó, tư liệu lịch sử và truyền thuyết dân gian cho rằng Du Lâm – Mai Lâm là nơi phát tích của Hoàng hậu Phạm Thị Ngà, mẹ vua Lý Thái Tổ.
Ngày nay làng Du Lâm thuộc xã Đông Anh, Hà Nội. Dù chịu tác động đô thị hóa, làng vẫn duy trì được truyền thống khoa bảng của vùng đất học. Làng có quỹ khuyến học để hàng năm có thưởng cho học sinh giỏi. Có nhiều gia đình mà 2, 3 thế hệ liên tiếp đều làm nghề giáo, y bác sĩ, kỹ sư.
Hàng năm vào tháng 3 âm lịch là dịp lễ hội làng Du Lâm, tiếng trống chiêng rộn rã hòa với dòng người náo nức tạo nên không khí lễ hội tưng bừng. Những trò chơi dân gian giúp lễ hội thêm sinh động. Những câu chuyện kể giúp kết nối với truyền thống của làng, giúp người làng hiểu sâu hơn về cội nguồn.
Trần Hưng
Xem thêm:
Mời xem video:
Từ khóa Làng khoa bảng
