Người có IQ cao thường cô đơn hơn: Sự thật hay hiểu lầm?

Theo nhà tâm lý học Mỹ Mark Travers, người có chỉ số IQ cao có nhu cầu giao tiếp khác số đông và có thể cô đơn hơn. Hai nghiên cứu gần đây cho kết quả phức tạp hơn.

Trên trang Psychology Today, ông Travers viết rằng người có IQ cao có thể trải nghiệm môi trường xã hội theo cách khác người bình thường. Động cơ, sở thích và cách xử lý thông tin của họ có thể không khớp với những chuẩn mực xã hội mà phần lớn mọi người dựa vào để xây dựng các mối quan hệ.

Một nghiên cứu đăng trên tạp chí British Journal of Psychology đã phân tích dữ liệu của hơn 15.000 người trưởng thành trẻ tuổi và đưa ra kết quả bất ngờ.

Phần lớn mọi người hài lòng với cuộc sống hơn khi thường xuyên gặp gỡ bạn bè, nhưng nhóm có IQ cao lại đi theo chiều ngược lại: Càng giao tiếp nhiều, họ càng kém hài lòng.

Kết quả này không có nghĩa là người có IQ cao không thích người khác, mà chỉ cho thấy cơ chế tâm lý tạo nên hạnh phúc và các mối quan hệ của họ có thể khác với số đông. Một số quan điểm tâm lý học có thể giải thích hiện tượng này từ nhiều góc độ.

Thuyết thảo nguyên của hạnh phúc có thể không đúng với người IQ cao

Con người là sinh vật mang tính xã hội cao. Năm 1995, hai nhà tâm lý học Roy Baumeister và Mark Leary đưa ra “giả thuyết về nhu cầu thuộc về”, cho rằng việc xây dựng và duy trì các mối quan hệ gần gũi là một trong những động lực cơ bản nhất của con người. Từ đó đến nay, giả thuyết này được xem là lý thuyết cốt lõi để hiểu nhu cầu giao tiếp của con người.

Còn nhóm tác giả của nghiên cứu với hơn 15.000 người kể trên đưa ra “thuyết thảo nguyên của hạnh phúc”. Thuyết này cho rằng cảm giác hạnh phúc của con người hiện đại bắt nguồn từ cơ chế tâm lý mà tổ tiên hình thành khi thích nghi với lối sống săn bắt, hái lượm thời xa xưa.

Trong môi trường như thảo nguyên châu Phi khi đó, thường xuyên gắn bó với một nhóm thân thiết là điều sống còn. Vì vậy, giao tiếp xã hội đem lại cho con người cảm giác thỏa mãn mạnh mẽ.

Người có IQ cao có thể thích nghi tốt hơn với những môi trường hoàn toàn mới như đô thị hiện đại, liên lạc kỹ thuật số hay lối sống độc lập. Nhờ vậy, họ có thể không cần giao tiếp thường xuyên như tổ tiên mới cảm thấy hạnh phúc.

Dữ liệu của nghiên cứu cũng phản ánh sự thay đổi đó: Nhóm có IQ cao nhất trong số người tham gia lại hài lòng với cuộc sống hơn khi ít giao tiếp.

Khoảng cách quá lớn mới là gốc của cô đơn

Hiện tượng “càng thông minh càng ít cần đám đông” không phải phát hiện mới. Đầu thế kỷ 20, nhà tâm lý học Mỹ Leta Hollingworth đã nhận thấy điều tương tự khi nghiên cứu trẻ có năng khiếu vượt trội.

Bà quan sát, lắng nghe các em trong thời gian dài và ghi lại những “khó khăn đặc biệt” mà nhóm trẻ này cùng gặp, rõ nhất là cảm giác cô đơn, xa cách dai dẳng.

Sau đó, bà đưa ra khái niệm “trí thông minh tối ưu”. Người có IQ nhỉnh hơn mức trung bình thường vẫn tìm được đủ người hợp mình và sống khá suôn sẻ. Khi khoảng cách IQ quá lớn, tốc độ và cách suy nghĩ của một người sẽ khó bắt nhịp với hầu hết những người xung quanh.

Bà Hollingworth cho rằng khoảng cách này mới là nguồn gốc thật sự của cảm giác cô đơn, không phải vì người đó ngại giao tiếp.

Không chỉ nghĩ nhiều mà còn cảm nhận mạnh hơn

Nếu bà Hollingworth giải thích “khoảng cách”, thì bác sĩ tâm thần người Ba Lan Kazimierz Dabrowski bổ sung một mảnh ghép khác: Vì sao khoảng cách đó lại khiến người ta cảm nhận rõ và khó bỏ qua đến vậy.

Trong “Thuyết phân rã tích cực”, ông Dabrowski cho rằng nhóm người có năng khiếu vượt trội thường mang một đặc điểm bẩm sinh gọi là “tính dễ kích thích vượt mức”. Họ phản ứng với kích thích bên ngoài lẫn bên trong mạnh hơn và lâu hơn người bình thường, ở 5 phương diện gồm vận động, giác quan, trí tuệ, tưởng tượng và cảm xúc.

Người có đặc điểm này trải nghiệm cuộc sống sâu sắc, rõ nét và mãnh liệt hơn. Cùng một khung cảnh, cùng một câu nói, nhưng những gợn sóng trong hệ thần kinh của họ thường lớn hơn hẳn người bên cạnh. Các học giả nghiên cứu thuyết này cũng chỉ ra rằng tỷ lệ người nhạy cảm cao trong nhóm có năng khiếu vượt trội cao hơn rõ rệt so với dân số chung.

Như vậy, cô đơn ở người có năng khiếu vượt trội có thể không đơn giản là “không tìm được người nói chuyện hợp”. Cường độ cảm xúc, chi tiết cảm quan hay chiều sâu tưởng tượng trong giao tiếp hằng ngày của họ cũng khác hẳn mọi người xung quanh, khiến mong muốn “được thấu hiểu” càng khó đạt.

Khó tìm người ngang tầm

Ông Travers cho rằng một nguyên nhân khác nằm ở cách người có IQ cao nhìn thế giới. Cô đơn hiếm khi liên quan đến số người trong phòng, mà là việc có “được thấu hiểu” hay không. Với người có IQ cao, tìm được người “ngang tầm về trí tuệ” vốn đã khó về mặt thống kê, và điều này thường dẫn đến cảm giác cô đơn sâu sắc.

Một nghiên cứu hình ảnh thần kinh công bố năm 2021 phát hiện rằng trước cùng một kích thích bên ngoài, người cô đơn có phản ứng thần kinh khá khác biệt so với người khác. Nói cách khác, họ có thể thật sự cảm thấy mình nhìn thế giới khác với những người xung quanh.

Người có IQ cao cũng có thể gặp thách thức tương tự. Trí thông minh gắn liền với khả năng suy luận trừu tượng, nhận diện quy luật và giải quyết vấn đề phức tạp. Đây là lợi thế trong nhiều lĩnh vực, nhưng trong giao tiếp xã hội đôi khi lại tạo ra sự lệch pha về nhận thức.

Người có lối tư duy thiên về phân tích có thể không mấy hứng thú với những cuộc trò chuyện dựa nhiều vào các giả định chung, câu chuyện xã giao hay sở thích văn hóa chung. Khi phần lớn giao tiếp chỉ dừng ở mức đó, người ham hiểu biết thường khó tìm được người trò chuyện ở độ sâu mà họ muốn.

Thông minh chưa chắc đã cô đơn

Đọc đến đây, nhiều người dễ nghĩ IQ càng cao thì càng cô đơn. Các nghiên cứu những năm gần đây lại vẽ ra một bức tranh phức tạp và thận trọng hơn.

Một nghiên cứu theo dõi dài hạn năm 2024 trên 403 thiếu niên có năng lực cao cho thấy trí thông minh không phải yếu tố duy nhất giúp dự đoán một đứa trẻ có cô đơn hay không. Tính cách, mức độ được bạn bè chấp nhận, việc có bị cô lập hay bắt nạt, và số lượng bạn bè cũng quan trọng không kém.

Chỉ dựa vào nhãn “có năng khiếu vượt trội” thì chưa đủ để biết ai sẽ cô đơn. Điều thật sự có tác động là toàn bộ hoàn cảnh xã hội của người đó.

Một nghiên cứu thăm dò năm 2025 trên 219 người trưởng thành có năng khiếu vượt trội ở Canada thậm chí cho kết quả trái với suy nghĩ thông thường. Nhóm có trí thông minh cao nhất lại cho biết ít cảm thấy bị cô lập xã hội hơn, cảm xúc cũng ít bất ổn hơn.

Mẫu của nghiên cứu này không lớn, cách tuyển người tham gia cũng có yếu tố tự chọn, nên chưa thể khái quát kết luận. Dù vậy, kết quả này cho thấy “IQ càng cao càng cô đơn” không phải quy luật đúng với mọi người. Đặc điểm cá nhân và hoàn cảnh sống cũng có vai trò quan trọng.

Ở một mình không phải là cô đơn

Ông Travers nhấn mạnh rằng ở một mình và cô đơn là hai khái niệm khác nhau. Ở một mình có thể là lựa chọn có chủ ý và giúp chữa lành. Nhiều người có IQ cao chủ động tìm thời gian riêng để suy nghĩ sâu, sáng tạo hay làm việc, và khoảng thời gian này thường gắn với năng suất, sự sáng tạo và khả năng điều tiết cảm xúc.

Cô đơn thì khác. Đó là cảm giác đau khổ khi một người thấy các mối quan hệ xã hội của mình chưa đủ hoặc thiếu chất lượng.

Với người có IQ cao, ranh giới giữa hai trạng thái này đôi khi không rõ ràng. Họ có thể giao tiếp ít đi vì thích ở một mình, rồi vô tình để cảm giác cô đơn tích tụ dần.

Theo ông Travers, bản thân trí thông minh không khiến ai nhất định phải cô đơn. Mức độ hài lòng với các mối quan hệ của một người phụ thuộc vào nhiều yếu tố như tính cách, trí tuệ cảm xúc, môi trường sống và việc có gặp được những người cùng chí hướng hay không. Điều này khớp với hai nghiên cứu nói trên: Trí thông minh chỉ là một mảnh ghép, không phải toàn bộ bức tranh.

Cô đơn còn có thể gây hại cho tim mạch, não bộ và hệ miễn dịch. Bác sĩ nội khoa và y học tích hợp người Mỹ Sulagna Misra từng cho biết cô đơn đẩy nhanh quá trình suy giảm nhận thức, khiến chức năng não của người cô đơn sa sút nhanh hơn 20%.

Những ai thích ở một mình và thường thấy ít người thật sự nói chuyện hợp với mình có lẽ không cần vội coi đó là khiếm khuyết. Điều đó có thể chỉ cho thấy hệ thần kinh của họ trải nghiệm thế giới theo cách và cường độ khác với số đông.

Các nghiên cứu trên cũng cho thấy trí thông minh chưa bao giờ là yếu tố duy nhất quyết định một người có cô đơn hay không. Điều quan trọng là người đó, theo nhịp riêng của mình, có tìm được dù chỉ vài người bạn thật sự hợp hay không.