Từng bị cáo buộc thực hiện số ca ghép tạng vượt xa nguồn hiến tạng tự nguyện được công bố, ĐCSTQ đang thúc đẩy việc mở rộng hệ thống hiến tạng trong nước. Liệu đây đơn thuần là cải cách y tế, hay còn là nỗ lực tạo dựng tính chính danh cho một ngành ghép tạng từng bị quốc tế chất vấn?

Hàng loạt bệnh viện lớn tham gia vào hoạt động cấy ghép tạng không rõ nguồn gốc (Ảnh: The Epoch Times)

Từ nguồn tạng tù nhân đến chương trình hiến tạng tự nguyện

Trước khi xây dựng hệ thống hiến tạng tự nguyện, Trung Quốc đã có một thời gian dài sử dụng nội tạng từ tù nhân bị tử hình. Đây không chỉ là cáo buộc từ các tổ chức nhân quyền mà còn từng được quan chức Trung Quốc thừa nhận.

Năm 2014, ông Hoàng Khiết Phu (Huang Jiefu), cựu Thứ trưởng Bộ Y tế Trung Quốc và là một nhân vật chủ chốt trong lĩnh vực ghép tạng, tuyên bố rằng từ ngày 1/1/2015, Trung Quốc sẽ chấm dứt việc sử dụng nội tạng từ tù nhân bị tử hình và chuyển sang sử dụng nguồn tạng hiến tự nguyện của công dân.

Tuy nhiên, tuyên bố này không đồng nghĩa với việc những nghi vấn về nguồn tạng đã được giải quyết.

Một nghiên cứu đăng trên BMC Medical Ethics năm 2015, phân tích lịch sử thu nhận tạng từ tù nhân bị tử hình tại Trung Quốc, chỉ ra rằng tuyên bố chuyển đổi nguồn tạng năm 2014 không đi kèm với việc ban hành một quy định pháp luật mới cấm sử dụng nội tạng tù nhân. Các tác giả cũng cảnh báo rằng việc tù nhân được ghi nhận là tự nguyện hiến tạng không đồng nghĩa với việc sự đồng thuận đó thực sự tự do, bởi môi trường giam giữ có thể tạo ra những sức ép không thể loại bỏ.

Trên thực tế, Trung Quốc đã bắt đầu thí điểm chương trình hiến tạng từ năm 2010, trước khi triển khai hệ thống phân bổ tạng COTRS vào năm 2013. Đây là những bước đi nhằm xây dựng một hệ thống thu nhận, điều phối và phân bổ tạng chính thức, thay thế dần mô hình phụ thuộc vào nguồn tạng từ hệ thống nhà tù.

Nhưng chính quá trình chuyển đổi này lại đặt ra một câu hỏi: làm thế nào để xác định rằng nguồn tạng mới thực sự độc lập với nguồn tạng tù nhân trước đây, khi cơ chế giám sát và xác minh độc lập vẫn còn nhiều hạn chế?

Những bất thường trong số liệu hiến tạng

Năm 2019, một nhóm nghiên cứu gồm Matthew P. Robertson, Raymond L. Hinde và Jacob Lavee công bố nghiên cứu có tên Phân tích dữ liệu hiến tạng từ người chết chính thức làm dấy lên nghi ngờ về tính xác thực của công cuộc cải cách ghép tạng tại Trung Quốc (Analysis of official deceased organ donation data casts doubt on the credibility of China’s organ transplant reform) trên tạp chí BMC Medical Ethics.

Nhóm nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích thống kê pháp y để kiểm tra dữ liệu hiến tạng do Trung Quốc công bố trong giai đoạn 2010–2018.

Kết quả cho thấy dữ liệu của hệ thống COTRS có mức độ tuân theo một công thức toán học bất thường gần như tuyệt đối. Dữ liệu do Hội Chữ thập đỏ Trung Quốc công bố cũng xuất hiện những quy luật tương tự. Ngoài ra, dữ liệu tại một số địa phương có những điểm thiếu nhất quán, bất hợp lý và có dấu hiệu bị điều chỉnh để phù hợp với chỉ tiêu cấp trên.

Các tác giả nhận định những phát hiện này cho thấy có khả năng dữ liệu hiến tạng chính thức đã bị thao túng có hệ thống. Đáng chú ý, nghiên cứu còn chỉ ra khả năng một số người hiến không tự nguyện đã được phân loại thành người hiến tự nguyện.

Điều này không có nghĩa mọi trường hợp hiến tạng tại Trung Quốc đều là giả mạo. Hoạt động hiến tạng tự nguyện thực sự vẫn tồn tại. Tuy nhiên, những bất thường nói trên khiến tính tin cậy của toàn bộ hệ thống thống kê trở thành vấn đề cần được kiểm chứng độc lập.

Vấn đề này cũng được đề cập trong Báo cáo Tự do Tôn giáo Quốc tế năm 2019 của Bộ Ngoại giao Mỹ. Báo cáo dẫn lại nghiên cứu trên và lưu ý rằng hệ thống hiến tạng tự nguyện có thể tồn tại song song với việc sử dụng nguồn tạng không tự nguyện, trong đó một số trường hợp có thể được phân loại lại thành hiến tạng tự nguyện.

Mở rộng nguồn hiến tạng và xây dựng tính chính danh quốc tế

Sau những tranh cãi kéo dài, Trung Quốc tiếp tục mở rộng chương trình hiến tạng trong nước. Việc vận động người dân đăng ký hiến tạng, phát triển mạng lưới thu nhận tạng và hoàn thiện hệ thống phân bổ được đẩy mạnh nhằm tăng nguồn cung cho ngành ghép tạng.

Ngày 4/12/2023, Quốc vụ viện Trung Quốc ban hành Quy định về hiến tặng và ghép tạng người, có hiệu lực từ ngày 1/5/2024, thay thế quy định năm 2007.

Quy định mới nhấn mạnh việc thúc đẩy hiến tạng, hoàn thiện quy trình thu nhận và phân bổ tạng, đồng thời tăng cường quản lý các cơ sở y tế và nhân viên thực hiện ghép tạng, cũng như trách nhiệm pháp lý đối với các hành vi vi phạm.

Về nguyên tắc, việc mở rộng nguồn hiến tạng tự nguyện là cần thiết để đáp ứng nhu cầu ghép tạng và giảm sự phụ thuộc vào những nguồn tạng gây tranh cãi. Tuy nhiên, một hệ thống hiến tạng được mở rộng về quy mô không tự động chứng minh rằng mọi tạng được sử dụng đều có nguồn gốc hợp pháp.

Đây cũng là điểm mấu chốt trong các tranh luận quốc tế về Trung Quốc. Vấn đề không đơn thuần là có bao nhiêu người đăng ký hiến tạng, mà là có bao nhiêu trường hợp hiến tạng thực tế, sự đồng thuận có thực sự tự nguyện hay không và liệu nguồn gốc từng tạng có thể được truy xuất, kiểm chứng độc lập hay không.

Những cáo buộc chưa được giải quyết

Tháng 6/2019, China Tribunal, một hội đồng điều tra độc lập do luật sư người Anh Geoffrey Nice chủ trì, công bố kết luận về các cáo buộc cưỡng bức thu hoạch nội tạng tại Trung Quốc.

Hội đồng này kết luận rằng hoạt động cưỡng bức lấy nội tạng đã diễn ra trong nhiều năm với quy mô đáng kể, trong đó các học viên Pháp Luân Công được xác định là một trong những nguồn cung cấp tạng chủ yếu. Hội đồng cũng cho rằng chưa có bằng chứng cho thấy cơ sở hạ tầng ghép tạng quy mô lớn của Trung Quốc đã bị tháo dỡ và kết luận hoạt động này vẫn tiếp diễn tại thời điểm đưa ra phán quyết.

Đây là kết luận của một hội đồng điều tra độc lập, không phải phán quyết của một tòa án hình sự quốc tế. Chính quyền Trung Quốc bác bỏ các cáo buộc cưỡng bức thu hoạch nội tạng.

Đáng chú ý, Hiệp hội Y khoa Thế giới (WMA) trong nghị quyết được sửa đổi và thông qua năm 2024 tiếp tục khẳng định rằng tù nhân và những người đang bị giam giữ không thể đưa ra sự đồng thuận hiến tạng một cách tự do; do đó, nội tạng của họ không được sử dụng để ghép cho người khác.

Minh bạch nguồn tạng mới là thước đo của một hệ thống ghép tạng

Việc Trung Quốc mở rộng nguồn hiến tạng tự nguyện có thể được xem là một bước phát triển về mặt tổ chức của ngành ghép tạng. Tuy nhiên, trong bối cảnh những nghi vấn lịch sử chưa được giải quyết, các cải cách về thể chế và số lượng người đăng ký hiến tạng vẫn chưa đủ để khôi phục niềm tin quốc tế.

Có thể đặt ra giả thuyết rằng việc mở rộng hệ thống hiến tạng tự nguyện cũng giúp chính quyền Trung Quốc tạo dựng tính chính danh cho ngành ghép tạng, giảm sức ép từ các cáo buộc trước đây và chứng minh sự phù hợp với các chuẩn mực quốc tế.

Điều cần thiết không chỉ là những tuyên bố về cải cách, mà còn là khả năng kiểm chứng độc lập nguồn gốc của từng tạng được sử dụng. Một hệ thống ghép tạng chỉ có thể được coi là minh bạch khi mọi trường hợp hiến tạng đều bảo đảm sự tự nguyện, không bị cưỡng ép, có sự đồng thuận hợp lệ và có thể truy xuất nguồn gốc.

Số lượng người đăng ký hiến tạng có thể phản ánh quy mô của một chương trình vận động, nhưng không thể tự nó chứng minh tính hợp pháp và đạo đức của toàn bộ hệ thống ghép tạng.

Minh Bạch t/h