Nguy cơ khi người lớn tuổi “nghiện” phim ngắn AI và chìa khóa gỡ rối từ chuyên gia
- Lư Ất Hân
- •
Gần đây, làn sóng phim ngắn AI lan rộng trên các nền tảng mạng xã hội. Không chỉ người dân Trung Quốc và Đài Loan chìm đắm trong đó, không thể dứt ra, mà hiện tượng này còn lan sang các nước Âu Mỹ, thu hút sự quan tâm lớn của truyền thông quốc tế, đồng thời khiến các chuyên gia trong và ngoài nước lên tiếng cảnh báo rằng việc xem nội dung AI chất lượng thấp có thể ảnh hưởng đến khả năng nhận thức.
Nghiện phim ngắn AI có thể ảnh hưởng đến khả năng nhận thức
Phim ngắn AI trở nên cực kỳ phổ biến trên Internet, khiến nhiều người lớn tuổi chìm đắm trong đó. Mới đây, một cư dân mạng chia sẻ trên Threads rằng mẹ mình dù ăn cơm, nấu ăn, thậm chí đi vệ sinh cũng đều xem phim AI, khiến người này cảm thán rằng, khi còn nhỏ, cha mẹ yêu cầu con cái không được nghiện điện thoại, nhưng nay vai trò lại đảo ngược, trở thành con cái yêu cầu mẹ đặt điện thoại xuống.
Thực ra, làn sóng phim AI lần này đã trở thành một trào lưu đang diễn ra trên toàn cầu. Những bộ phim AI khiến mọi người rơi vào cái bẫy “vòng lặp vô hạn” đã từ “Cứu hồ ly trên núi tuyết” từng gây sốt trước đây, chuyển sang bộ phim truyền hình dài tập về trái cây được nhân hóa đang thịnh hành hiện nay là “Phim trái cây lúc 8 giờ”, cũng như những tác phẩm như “Tội lỗi lớn nhất trong đời tôi là biến người thành yêu quái…” Hiện tượng này cho thấy tính gây nghiện của nội dung do AI tạo ra đã vượt qua ranh giới ngôn ngữ và văn hóa.
Theo BBC của Anh đưa tin, để kiểm chứng hiện tượng này, công ty nền tảng nội dung AI Kapwing đã đặc biệt tạo một tài khoản YouTube mới để thử nghiệm, quan sát xem thuật toán sẽ đề xuất nội dung như thế nào. Kết quả khiến nhiều người kinh ngạc.
Trong 100 video ngắn đầu tiên được hệ thống đề xuất cho tài khoản mới, có khoảng 20 video thuộc loại “video AI chất lượng thấp”, tỷ lệ lên tới 1/5, cho thấy nội dung này từ lâu đã thâm nhập mạnh vào cơ chế đề xuất của các nền tảng chính thống, chứ không đơn thuần là một hiện tượng trong phạm vi nhỏ.
Trước việc phim AI trở nên phổ biến trên toàn cầu, nhiều chuyên gia liên tiếp đưa ra cảnh báo. Giáo sư Alessandro Galeazzi của Đại học Padova, Ý, chỉ ra rằng lượng lớn nội dung AI vô nghĩa, chất lượng thấp liên tục tràn ngập các nền tảng mạng xã hội, e rằng sẽ khiến khả năng tập trung của người dân ngày càng ngắn.
Ông nhấn mạnh rằng, ngay cả khi người sử dụng biết rõ nội dung video là hư cấu và mang tính hài hước, họ cũng sẽ không vì vậy mà bị dẫn dắt sai hoặc lừa gạt. Tuy nhiên, việc hình thành thói quen lướt nhanh những nội dung thiếu ý nghĩa thực chất này trong thời gian dài có thể làm trầm trọng thêm hiện tượng “não úng”, ảnh hưởng đến khả năng nhận thức.
“Não úng” không phải là tên gọi chính thức của một căn bệnh y khoa, mà được dùng để mô tả hiện tượng trạng thái tinh thần hoặc khả năng tư duy suy giảm do tiêu thụ quá mức những nội dung vụn vặt, chất lượng thấp trên Internet.
Điều đáng chú ý là thuật ngữ “não úng” trong những năm gần đây ngày càng được bàn luận nhiều trên thế giới, thậm chí từng được Nhà xuất bản Đại học Oxford chọn làm một trong những từ tiêu biểu của năm. Cùng với sự phổ biến của công nghệ tạo nội dung bằng AI, xu hướng “não úng” dường như đang ngày càng trầm trọng hơn.
Phim AI thô sơ nhưng vẫn hấp dẫn
Tuy nhiên, nhiều người thắc mắc, một số bộ phim AI có khẩu hình nhân vật không khớp, làn da như tượng sáp, giọng nói và động tác cứng đờ, nhìn một cái là biết ngay do AI tạo ra, vậy tại sao vẫn có người nghiện, xem mãi không dừng?
Về vấn đề này, bác sĩ Dương Thông Tài, viện trưởng một phòng khám tâm lý – thân tâm, mới đây phân tích trên trang Facebook rằng, điều này không phải vì người lớn tuổi dễ bị lừa hơn, mà là phim AI đã đáp ứng một cách chính xác cơ chế vận hành phù hợp với sở thích của bộ não con người.
Chẳng hạn, đề tài phim gần gũi với trải nghiệm cuộc sống của nhiều người như xung đột mẹ chồng – nàng dâu, cuộc đời nghịch chuyển, ân oán hào môn và chăm sóc người mất trí nhớ. Thêm vào đó, nhịp độ cốt truyện cực nhanh, gần như cứ vài chục giây lại xuất hiện một cao trào hoặc cú đảo ngược, liên tục kích thích não tiết ra dopamine, giống như liên tục ăn thực phẩm có hàm lượng đường cao. “Mỗi lần xem đều có thể nhận được sự vui thích tức thời, bộ não tự nhiên sẽ muốn tiếp tục theo dõi.”
Ông Dương Thông Tài cho biết, trong tâm lý học, cảm giác và hành vi này được gọi là “sẵn lòng tin”, tức là con người tạm thời gác lý trí sang một bên để đắm mình vào câu chuyện. Bởi vì ngay cả khi biết nội dung là giả, người xem vẫn có thể nhận được “cảm giác được đồng hành” và “sự thỏa mãn về cảm xúc”.
Về những ảnh hưởng do phim AI gây ra, ông Dương Thông Tài cho rằng bao gồm “hiệu ứng chuyển dịch và phóng chiếu tâm lý” cùng “tạm gác sự hoài nghi và nhập vai cảm xúc”. Ông giải thích rằng, khi não bộ tiếp nhận thông tin cảm xúc, trung tâm cảm xúc (hạch hạnh nhân) phản ứng nhanh hơn rất nhiều so với vỏ não chịu trách nhiệm suy nghĩ lý tính.
Một khi cốt truyện chạm đến những tiếc nuối, cô đơn hoặc khát vọng sâu thẳm trong lòng người xem, “hiệu ứng chuyển dịch” sẽ được kích hoạt. Vì vậy, thứ người xem nhìn thấy không chỉ là những nhân vật AI, mà còn phóng chiếu trải nghiệm, cảm xúc và tình cảm của chính mình vào cốt truyện.
Điều này cũng giống như khi xem phim hoạt hình hoặc phim khoa học viễn tưởng, dù biết nội dung là giả nhưng vẫn bị lay động. Khi mức độ cộng hưởng tâm lý của cốt truyện lớn hơn mức độ chân thực về mặt hình ảnh, người xem sẽ chủ động “tạm gác sự hoài nghi”, lựa chọn bỏ qua sự thô sơ về mặt kỹ thuật, tập trung tận hưởng sự kích thích và giải tỏa về cảm xúc.
Ai cũng có thể bị thu hút, người lớn tuổi dễ nghiện phim AI hơn
Nếu phim AI có thể khiến con người đạt được cảm giác thỏa mãn, thì không chỉ người lớn tuổi mới nghiện nó. Ông Dương Thông Tài chỉ ra rằng người bình thường cũng rất dễ nghiện. Bởi về bản chất, đây là sản phẩm cực đoan của “nền kinh tế chú ý do thuật toán” hiện đại.
Do chi phí sản xuất thấp, tốc độ lặp lại và cập nhật nhanh, thuật toán có thể dựa trên dữ liệu lớn để chính xác đề xuất những tình tiết có khả năng thu hút ánh mắt của bạn nhất. Dù là “tổng tài bá đạo hành hiệp trượng nghĩa” của giới trẻ hay “trả thù nơi công sở” của dân văn phòng, chỉ cần não bộ quen với kiểu kích thích tần suất cao nhưng chi phí thấp này, thời gian tập trung chú ý sẽ dần bị rút ngắn, từ đó hình thành sự phụ thuộc về tâm lý.
Về việc người lớn tuổi dễ nghiện phim ngắn AI hơn, ông Dương Thông Tài cho rằng nguyên nhân bao gồm 3 phương diện lớn.
Thứ nhất, về mặt sinh lý, đó là sự thoái hóa của thùy trán và những thay đổi của các chất dẫn truyền thần kinh. Theo tuổi tác, chức năng của vỏ não trước trán sẽ dần suy giảm, ảnh hưởng đến khả năng phán đoán lý tính, kiểm soát xung động và tư duy phản biện.
Ngoài ra, các thụ thể dopamine trong não sẽ giảm đi trong quá trình lão hóa, khiến người lớn tuổi khó cảm nhận niềm vui hơn, từ đó dễ phụ thuộc vào những kích thích bên ngoài có cường độ cao để có được cảm giác vui thích.
Thứ hai, về mặt tâm lý, đó là cảm giác cô đơn và sự mất đi cảm nhận về giá trị bản thân. Khi người lớn tuổi phải đối mặt với giai đoạn “tổ ấm vắng người” sau khi nghỉ hưu, vòng tròn giao tiếp bị thu hẹp, chức năng cơ thể suy giảm hoặc bạn bè, người thân qua đời, họ sẽ xuất hiện “cảm giác cô đơn” nghiêm trọng và “lo âu về sự tồn tại” của bản thân. Những chủ đề như thiện – ác phân minh đơn giản, hiếu thảo và đoàn tụ trong phim AI mang lại sự an ủi tâm lý rất lớn.
Thứ ba là sự khác biệt về hiểu biết công nghệ và truyền thông. Thế hệ trẻ tiếp xúc với nhiều kênh truyền thông kỹ thuật số từ nhỏ nên có khả năng “miễn nhiễm” và năng lực phản biện cao hơn đối với nội dung ảo.
Nhiều người lớn tuổi có tâm lý đề phòng thấp hơn đối với các sản phẩm công nghệ, cộng thêm khả năng nhận thức linh hoạt suy giảm, nên khó phân biệt tính chân thực và bản chất hư cấu của nội dung, dễ dàng tiếp nhận toàn bộ cảm xúc mà video truyền tải.
Giải pháp cho người lớn tuổi nghiện phim AI
Vậy khi đối mặt với tình trạng người lớn tuổi nghiện phim AI thì nên xử lý như thế nào? Nguyên tắc xử lý mà chuyên gia tâm thần khuyến nghị nhất là “dùng sự thấu hiểu thay cho trách móc, dùng sự đồng hành thực tế thay cho kích thích ảo”. Ông Dương Thông Tài đưa ra 4 kiến nghị:
Một, tuyệt đối không trực tiếp chỉ trích hoặc cưỡng ép tước đoạt
Trực tiếp trách móc người lớn tuổi rằng “Tất cả những thứ này đều là giả, là lừa đảo” hoặc cưỡng ép tịch thu điện thoại chỉ khiến họ nảy sinh tâm lý phòng vệ và cảm xúc lo âu, thậm chí phá hỏng mối quan hệ. Hãy hiểu rằng việc xem phim chỉ là “kết quả” của việc người lớn tuổi giải tỏa sự cô đơn và tìm kiếm niềm vui, chứ không phải “nguyên nhân gây bệnh”.
Hai, lắng nghe và tiếp nhận, biến chủ đề ảo thành tương tác thực tế
Có thể thử bước vào thế giới tinh thần của người lớn tuổi. Hỏi họ: “Bộ phim này kể về chuyện gì? Tại sao bác lại thấy nhân vật chính đáng thương?” Thông qua đối thoại, tìm hiểu nhu cầu nội tâm của đối phương, đồng thời dẫn dắt người lớn tuổi động não suy nghĩ và rèn luyện khả năng diễn đạt ngôn ngữ.
Ba, xây dựng “những kết nối nhỏ bé với thực tế” và đời sống đa dạng
Nguyên nhân then chốt khiến người lớn tuổi nghiện phim AI thường là do cuộc sống thực tế quá nghèo nàn. Vì vậy, có thể cung cấp sự đồng hành thực tế chất lượng cao để hướng người lớn tuổi dịch chuyển sự chú ý.
Các cách thức bao gồm tăng cường giao tiếp trực tiếp, như khuyến khích tham gia các hoạt động cộng đồng; duy trì vận động ngoài trời đều đặn như đi bộ, tắm nắng để thúc đẩy quá trình tiết serotonin và endorphin, cải thiện tâm trạng và giấc ngủ; tạo ra giá trị khiến họ cảm thấy mình được cần đến, như để người lớn tuổi tham gia các công việc gia đình, bao gồm hỏi ý kiến họ về kinh nghiệm nấu ăn, giúp họ tìm lại cảm giác về giá trị bản thân.
Bốn, thống nhất với người lớn tuổi về thời gian sử dụng
Có thể nhẹ nhàng thỏa thuận với người lớn tuổi về thời gian xem phim, đồng thời nhắc họ chú ý nghỉ ngơi cho mắt và tư thế, tránh làm thị lực xấu đi hoặc gây tổn thương cột sống cổ.
Thực ra, thỉnh thoảng xem phim ngắn AI có thể giúp giải khuây, nhưng tuyệt đối không nên để nó thay thế cuộc sống thực tế và sự đồng hành chân thực, nếu không sẽ ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất và tinh thần. Cách tốt nhất để quan tâm đến người lớn tuổi, tất nhiên là dùng sự ấm áp và lắng nghe chân thành để lấp đầy khoảng trống trong lòng họ.
Xem thêm
Từ khóa phim ngắn AI người lớn tuổi
