Người chết não có thể chưa hẳn đã chết – Đây là lý do

Người chết não được coi là đã chết về mặt pháp lý, nhưng giới y khoa vẫn tranh luận liệu về mặt sinh học, họ có thể còn sống hay không.

• Chỉ 7 tháng từ ca ghép tim đầu tiên đến sự ra đời của tiêu chuẩn chết não

Năm 1989, bác sĩ Heidi Klessig vẫn còn là bác sĩ nội trú chuyên ngành gây mê. Trong cuốn sách “The Brain Death Fallacy” (tạm dịch: Ngộ nhận về chết não), bà đã kể lại những gì đã xảy ra năm đó.

Một hôm, bác sĩ gây mê bảo bà chuẩn bị cho một người hiến tạng đã chết não trước ca phẫu thuật lấy tạng.

Khi khám người bệnh, bác sĩ Klessig ngạc nhiên thấy người đàn ông này trông không khác gì những bệnh nhân nặng còn sống khác. Thậm chí, ông còn trông khá hơn phần lớn số bệnh nhân ấy.

Bác sĩ Klessig viết: “Người ông ấy vẫn ấm, tim vẫn đập, các máy theo dõi cho thấy dấu hiệu sinh tồn ổn định. Dù vậy, khi khám tại giường, ông ấy đáp ứng đủ mọi tiêu chí chết não, và bác sĩ thần kinh đã tuyên bố ông ấy ‘đã chết’”. 

(Video: The Epoch Times)

Bác sĩ gây mê phụ trách hỏi bà Klessig định gây mê cho người hiến tạng bằng thuốc gì trong ca mổ. Bà trả lời sẽ dùng một loại thuốc làm liệt cơ để người hiến không cử động trong lúc mổ, cùng một ít fentanyl để làm giảm phản ứng của cơ thể với cơn đau.

Vị bác sĩ nhìn bà và hỏi: “Vậy cô có định cho thuốc gì để ức chế ý thức không?”

Bác sĩ Klessig sững sờ. Thuốc ức chế ý thức được dùng để bảo đảm người bệnh không tỉnh và không còn nhận biết trong lúc phẫu thuật.

Bà được dạy rằng bệnh nhân chết não lẽ ra không còn ý thức: dù cơ thể vẫn hoạt động về mặt sinh học nhưng tâm trí của họ đã ngừng hoạt động.

“Tôi nhìn ông ấy và hỏi: ‘Sao tôi phải làm thế? Chẳng phải ông ấy đã chết rồi sao?’”

Vị bác sĩ phụ trách nhìn bà và nói: “Sao cô không cho ông ấy chút thuốc ức chế ý thức, phòng khi cần?”

Bác sĩ Klessig nói với The Epoch Times: “Mỗi lần nhớ lại gương mặt ông ấy, tôi lại thấy quặn lòng. Tôi nhớ ông ấy nhìn tôi qua chiếc khẩu trang… Lúc đó tôi thấy rất bối rối”. 

“Tôi đã làm theo lời ông ấy, và tôi rất biết ơn [vì đã làm vậy]”. 

Chết não có phải là hoàn toàn đã chết?

Khi một người chết não, họ được coi là đã chết về mặt pháp lý, nhưng nói một cách chính xác, cơ thể họ vẫn còn sống.

Chết não, còn gọi là tử vong theo tiêu chuẩn thần kinh, là khi một người rơi vào hôn mê vĩnh viễn, mất ý thức, mất các phản xạ thân não và không thể tự thở nếu không có kích thích hay hỗ trợ. Phản xạ thân não là các phản xạ tự động do thân não (phần nối não với tủy sống) điều khiển.

Thế nhưng tim người đó vẫn có thể đập, các cơ quan vẫn hoạt động. Cơ thể họ có thể chống lại nhiễm trùng, tiếp tục phát triển, thậm chí mang thai đến khi sinh con.

Dù không có dấu hiệu nào của ý thức, một số vùng não của họ vẫn có thể hoạt động. Khoảng 50% bệnh nhân chết não vẫn còn hoạt động ở vùng dưới đồi, vùng não điều phối hệ nội tiết và điều hòa thân nhiệt.

Mọi hoạt động này sẽ ngừng lại nếu họ được rút máy hỗ trợ sự sống.

Vì vậy, giới bác sĩ tranh cãi gay gắt về việc chết não có đồng nghĩa với cái chết hay không.

Bác sĩ James Bernat, nhà thần kinh học và giáo sư danh dự tại Trường Y Geisel thuộc Đại học Dartmouth, nói với The Epoch Times rằng người chết não là người đã chết, vì cơ thể họ “không còn vận hành như một chỉnh thể sống”. Nếu không có công nghệ tạo ra các máy hỗ trợ sự sống, những người này đã chết, ông giải thích.

Ngược lại, bác sĩ X-quang Joseph Eble và bác sĩ Doyen Nguyen, từng là nhà nghiên cứu bệnh học huyết học, viết trong một bài báo rằng máy móc chỉ có thể duy trì sự sống chứ không thể tạo ra sự sống. Họ so sánh: người đã chết thì không thể thở, dù được gắn máy thở.

Một câu hỏi khác xoay quanh vấn đề chết não là người bệnh còn cảm nhận được hay không.

Giới bác sĩ gây mê ở châu Âu vẫn đang tranh luận có nên cho người hiến tạng chết não dùng thuốc ức chế ý thức trong lúc lấy tạng hay không.

Một số người cho rằng nên làm vậy, phòng khi người bệnh cảm thấy đau. Số khác không đồng ý. Điều đáng ngạc nhiên là quan điểm của các bác sĩ gây mê “không dựa trên lập luận rằng bệnh nhân không thể cảm thấy đau”, mà xuất phát từ lo ngại công chúng có thể nghi ngờ chẩn đoán chết não. Hai nhà đạo đức sinh học, bác sĩ Robert Truog và ông Franklin Miller (tiến sĩ triết học) đã viết như vậy trong cuốn sách “Death, Dying, and Organ Transplantation” (Tạm dịch: Cái chết, sự hấp hối và cấy ghép nội tạng).

Bác sĩ Ronald Dworkin, một nhà nghiên cứu và là bác sĩ gây mê, viết trong một bài viết về việc lấy tạng rằng ông đã chọn cho dùng thuốc ức chế ý thức, vì nghĩ bệnh nhân của mình “có thể vẫn còn ‘sống một chút’, dù điều đó có nghĩa là gì đi nữa”.

Ông Miller, đồng thời là giáo sư đạo đức y khoa tại Trường Y Weill Cornell, cho rằng cách gọi “chết não” dễ gây hiểu lầm. Ông và bác sĩ Truog, giáo sư gây mê học và giám đốc danh dự Trung tâm Đạo đức Sinh học của Trường Y Harvard, cùng quan điểm rằng người chết não vẫn còn sống, nhưng nhiều khả năng sẽ không lấy lại ý thức và hồi phục.

Cũng có ý kiến cho rằng bệnh nhân chết não thực sự có thể hồi phục. Một ví dụ nổi tiếng là trường hợp một bé gái Jahi McMath 13 tuổi được tuyên bố chết não ngày 12/12/2013. Mẹ cô bé phản đối chẩn đoán này và duy trì máy hỗ trợ sự sống cho con suốt 4 năm rưỡi. Cô bé không nói được và chưa bao giờ tỉnh lại hoàn toàn, nhưng hai bác sĩ thần kinh đã làm chứng rằng trong những ngày cuối đời, cô bé ở “trạng thái ý thức tối thiểu”.

Các y tá và bác sĩ làm chứng rằng cô bé cử động theo yêu cầu. Về sau, điện não đồ (EEG, phép đo hoạt động điện của não) ghi nhận được tín hiệu sóng não.

Một người chết não thì điện não đồ không được có bất kỳ hoạt động nào.

“[Cô bé] là ví dụ điển hình về một người được chẩn đoán chết não ‘chính xác/đúng quy trình’, rồi sau đó được ghi nhận là đã hồi phục chức năng não”, bác sĩ Klessig nói. Bà cho biết thêm, cô bé được chẩn đoán chết não một cách không thể chối cãi theo hướng dẫn thời đó, và theo hướng dẫn mới cũng sẽ bị chẩn đoán như vậy.

Chết não được xác định thế nào?

Theo hướng dẫn mới nhất về đánh giá chết não do Viện Hàn lâm Thần kinh học Hoa Kỳ (AAN) công bố năm 2023, chết não được xác định qua đánh giá tại giường bệnh.

Trước khi đánh giá, bệnh nhân phải được chụp chẩn đoán hình ảnh thần kinh để chắc chắn não đã bị tổn thương.

“Nếu thấy phim chụp CT hay MRI bình thường, bạn cần hết sức, hết sức thận trọng và ý thức rằng mình có thể đang đi tới một kết quả dương tính giả”, bác sĩ Panayiotis Varelas, đồng tác giả hướng dẫn năm 2010 của AAN và trưởng khoa Thần kinh của Trường Y Albany, nói với The Epoch Times.

Khi đã xác nhận có tổn thương não, hai bác sĩ sẽ tiến hành đánh giá chết não. Bệnh nhân được kiểm tra hai lần, cách nhau 24 giờ, về khả năng đáp ứng với kích thích đau và các phản xạ thân não.

Nếu cả hai lần đều cho kết quả dương tính, tức người bệnh không đáp ứng, các bác sĩ sẽ làm test ngưng thở, được coi là phép thử có tính quyết định nhất, để xem người bệnh đã mất phản xạ thở hay chưa. Với trẻ em, test ngưng thở được làm hai lần, mỗi lần sau một lượt đánh giá chết não tại giường.

Trong test ngưng thở, bệnh nhân được tháo máy thở trong 10 phút. Một ống dẫn oxy tinh khiết được đặt vào đường thở. Nếu người bệnh không tự thở, họ được coi là đã chết não.

Test ngưng thở đi kèm một số rủi ro.

Chẳng hạn, người bị suy hô hấp có thể gặp biến chứng như hạ huyết áp nặng, thiếu oxy máu (lượng oxy trong máu xuống thấp) và loạn nhịp tim (tim đập quá nhanh, quá chậm hoặc không đều).

Ở người vốn đã bị tổn thương não, test ngưng thở có thể khiến tình trạng xấu thêm hoặc gây tổn thương nặng hơn, bác sĩ Paul Byrne nói với The Epoch Times. Ông được coi là người tiên phong trong ngành sơ sinh học và từng điều trị cho các trẻ sơ sinh được cho là đã chết não. Tình trạng xấu đi có thể củng cố chẩn đoán chết não ở những người lẽ ra đang trên đà hồi phục.

Chẩn đoán nhầm cũng có thể xảy ra trong lúc đánh giá chết não.

Trường hợp của Zack Dunlap là một ví dụ. Tháng 11/2007, anh bị tai nạn giao thông và được tuyên bố chết não tại bệnh viện.

Anh Dunlap kể với The Epoch Times rằng anh đã tỉnh lại trong bệnh viện sau khi bị tuyên bố chết não, lúc bạn bè và người thân đang nói lời từ biệt.

Anh cố hét lên và cử động, nhưng không được. Vì đã đăng ký hiến tạng, anh sớm được xếp lịch lấy tạng.

Gia đình cầu nguyện cho anh tại bệnh viện. Một người anh em họ của anh, vốn là y tá, không tin rằng anh đã đến lúc ra đi.

Người anh em họ này làm thêm một số kiểm tra. Khi người này ấn vào dưới móng tay cái của anh Dunlap, anh kéo cánh tay sang phía bên kia cơ thể. Cử động này khiến chẩn đoán chết não bị hủy bỏ.

Vài ngày sau, anh Dunlap bắt đầu tự thở. Một tháng sau, anh được xuất viện.

Bác sĩ Varelas, người đã xem các bản tin về anh Dunlap, nói kết quả hồi phục của anh tốt đến mức ông nghi một số bước có thể đã bị bỏ sót trong lúc đánh giá.

Nếu bác sĩ có đủ kinh nghiệm đánh giá chết não và làm đúng hướng dẫn của AAN, sẽ không có kết quả dương tính giả, tức chẩn đoán nhầm một người là đã chết não, ông cho biết.

Ông nói thêm, bệnh viện nơi ông làm việc thực hiện 50 đến 60 ca đánh giá chết não mỗi năm, trong khi các bệnh viện cộng đồng nhỏ có thể chỉ làm rất ít. Vì vậy, bác sĩ ở những nơi này có thể thiếu kinh nghiệm, bỏ sót dấu hiệu hoặc làm các bước đánh giá không đúng thứ tự.

Bác sĩ Bernat cho biết phép thử thường bị làm sai là test ngưng thở.

Năm 2010, các nhà thần kinh học đã thực hiện một đánh giá tổng quan cho AAN, xem xét mọi trường hợp người lớn hồi phục sau chết não từ năm 1996 đến 2009. Họ kết luận rằng “không có báo cáo nào được công bố về việc hồi phục” sau chết não, nếu bệnh nhân được chẩn đoán đúng theo tiêu chí chẩn đoán chết não thời đó. Trường hợp của anh Dunlap không nằm trong số được xem xét.

Vấn đề còn phức tạp hơn vì một số bệnh lý có thể có biểu hiện giống chết não. Do vậy, cần phải loại trừ các bệnh lý này trước khi bắt đầu đánh giá chết não.

Những tình trạng dễ bị nhầm với chết não

Các tác giả hướng dẫn năm 2023 của AAN khuyến cáo phải loại trừ các tình trạng sau trước khi đánh giá chết não:

• Hạ thân nhiệt (thân nhiệt thấp)
• Bệnh tự miễn của hệ thần kinh
• Dùng thuốc quá liều
• Ngộ độc

Hạ thân nhiệt điều trị, phương pháp chủ động hạ nhiệt độ cơ thể, thường được dùng cho bệnh nhân được hồi sức sau ngừng tim. Thiết bị làm mát giúp cơ thể và não hồi phục, lành lại. Tuy nhiên, bệnh nhân bị hạ thân nhiệt có thể mất tới một tuần mới tỉnh lại.

Các bệnh tự miễn như hội chứng Guillain-Barré, bệnh gây tổn thương hệ thần kinh, cũng có thể khiến người bệnh mất phản xạ và mất ý thức.

Năm 2016, bác sĩ May Kim-Tenser, phó giáo sư thần kinh học lâm sàng tại Trường Y Keck thuộc Đại học Nam California, đã báo cáo trường hợp một người bệnh mắc một thể của hội chứng Guillain-Barré, ban đầu bị chẩn đoán nhầm là chết não.

Người bệnh nhập viện khi có triệu chứng nặng. Chỉ trong vài ngày, ông bất tỉnh, không còn đáp ứng, mất phản xạ thân não và phải thở máy.

Ông không được làm test ngưng thở. Bác sĩ Kim-Tenser nói nếu được làm test này, hẳn ông đã không qua được vì quá yếu, không thể tự thở.

Sau đó, người bệnh được chuyển đến bệnh viện của bác sĩ Kim-Tenser và được kê thuốc điều trị bệnh tự miễn. Về sau, ông tỉnh lại và cử động được phần nào tay chân.

Quá liều các chất nhóm opioid hay cocaine cũng có thể gây ra các dấu hiệu giống chết não. Chẳng hạn, quá liều baclofen, một loại thuốc giãn cơ, đã được ghi nhận là có biểu hiện giống chết não.

“Hướng dẫn về chết não có nói những tình trạng nào dễ bị nhầm, nhưng không hẳn nói cách loại trừ chúng. Một bác sĩ thần kinh phải loại trừ được chúng bằng các xét nghiệm”, bác sĩ Kim-Tenser nói.

Xung đột lợi ích tiềm ẩn

“Các tổ chức điều phối lấy tạng, giới cấy ghép và bệnh nhân trong danh sách chờ ghép tạng đều hết sức quan tâm tới [chết não]”, bác sĩ Varelas viết trong một bài báo năm 2016 về chết não.

Khoảng 90% người hiến tạng là người chết não. Lý do là định nghĩa chết não cho phép bác sĩ phẫu thuật lấy được tạng còn khỏe mà không vi phạm “quy tắc người hiến đã chết”.

Quy tắc này là một chuẩn mực đạo đức, theo đó người hiến tạng phải được tuyên bố đã chết trước khi lấy tạng, và việc lấy tạng không được là nguyên nhân gây ra cái chết của người hiến.

Không thể lấy tạng để ghép từ người đã chết về mặt sinh học, tức là khi tim ngừng đập và không thể hồi sức được nữa.

“Khi đã chết về mặt sinh học, các cơ quan thiết yếu bị thiếu oxy nên phân hủy rất nhanh, dẫn đến việc không thể hiến tạng được”, bác sĩ Klessig nói.

Dù vậy, các mô như giác mạc, sụn, xương và da vẫn có thể lấy từ người đã chết. Người còn sống cũng có thể hiến một thùy phổi, một phần gan hay một quả thận để ghép.

Bác sĩ đánh giá chết não không được tham gia vào quy trình lấy tạng.

Bác sĩ Varelas nói: “Chúng tôi cố tách mình khỏi quá trình hiến tạng. Theo tôi, chúng tôi cố cứu sống người bệnh. Đó là mục tiêu, vì Lời thề Hippocrates là không gây hại”. 

Ông Miller cho rằng việc đồng nhất chết não với cái chết là vấn đề thiếu minh bạch, nhưng ông sẽ không coi việc lấy tạng là trái đạo đức, miễn là người hiến được thông tin đầy đủ.

Ở Mỹ, nhiều người đăng ký hiến tạng khi làm bằng lái xe, và phần lớn nghĩ rằng tạng của họ chỉ được lấy khi họ chết, bác sĩ Klessig nhận định.

“Họ nghĩ: ‘Nếu mình coi như xong rồi thì cứ lấy tạng của mình luôn’”, bác sĩ Byrne nói.

Thực tế là khi đã đăng ký hiến tạng, tạng của họ có thể bị lấy nếu họ rơi vào tình trạng “chết não”, và người nhà không thể gạt bỏ đăng ký đó.

Vẫn còn là bí ẩn

Khái niệm chết não ra đời cách đây hơn nửa thế kỷ, vài năm sau khi ca ghép tạng đầu tiên thành công.

Từ cuối thập niên 1950, các bác sĩ đã bắt đầu lấy tạng từ người hôn mê. Khi đó, cách làm này còn hiếm và không theo hướng dẫn nào. Cùng thời kỳ đó, định nghĩa về cái chết cũng thay đổi.

Năm 1959, hai bác sĩ người Pháp Pierre Mollaret và Maurice Goulon đặt ra thuật ngữ “le coma dépassé”, nghĩa là “vượt quá hôn mê” hay “hôn mê không hồi phục”, để chỉ một tình trạng đồng nghĩa với cái chết. Dần dần, chết não, còn gọi là “cái chết của hệ thần kinh”, trở thành một định nghĩa mới về cái chết, và nhờ đó có thể lấy tạng từ những bệnh nhân này.

Ngày 3/12/1967, thế giới sửng sốt trước tin ca ghép tim người thành công đầu tiên do bác sĩ Christiaan Barnard thực hiện tại Cape Town, Nam Phi. Quả tim được lấy từ một người bị chấn thương nặng ở đầu. Điện não đồ của người hiến không ghi nhận hoạt động não, người này cũng không còn phản xạ thân não, nhưng tim bà vẫn tiếp tục đập nhờ máy hỗ trợ sự sống.

Người nhận tim sống thêm 18 ngày rồi qua đời vì viêm phổi, nhưng quả tim vẫn hoạt động bình thường đến lúc ông mất. Thành công này mở đầu cho các ca ghép tim.

Một tháng sau ca mổ lịch sử của bác sĩ Barnard, bác sĩ Norman Shumway thực hiện ca ghép tim người đầu tiên ở Mỹ tại Bệnh viện Stanford, với quả tim lấy từ một người hiến chết não.

Bác sĩ nội trú trưởng phụ mổ hỏi ông: “Ông có nghĩ việc này thực sự hợp pháp không?”

“Tôi đoán rồi chúng ta sẽ biết”, bác sĩ Shumway đáp.

Tháng 8/1968, Ủy ban đặc biệt của Trường Y Harvard đã công bố báo cáo “A Definition of Irreversible Coma” (Tạm dịch: Định nghĩa hôn mê không hồi phục) trên tạp chí JAMA.

Ủy ban định nghĩa hôn mê không hồi phục là một “tiêu chí mới để xác định cái chết”. Định nghĩa này trở thành nền tảng cho khái niệm chết não.

Dù vậy, giới khoa học vẫn chưa chắc định nghĩa này, cũng như cách đánh giá dựa trên nó, đã hoàn hảo hay chưa.

Về sự hồi phục của anh Dunlap, bác sĩ Varelas nói: “Tôi mừng vì chàng trai trẻ này đã sống sót”. Ông tin rằng lời cầu nguyện của gia đình có thể đã góp phần vào kết quả đó.

“Có những sức mạnh cao hơn rất nhiều so với hiểu biết y học của chúng ta, hay sự thiếu hiểu biết của chúng ta”, ông nói.

“Bí mật của sự sống, kể cả định nghĩa về sự sống, vẫn là điều sâu xa và bí ẩn nhất,” bác sĩ Dworkin nói.

Theo ông, tự nhiên có lẽ sẽ không bao giờ “cho phép ai biết chính xác thời điểm chết não trở thành cái chết thực sự”.

Xem thêm

Cậu bé chết não sống lại một cách thần kỳ trước khi bác sĩ rút ống thở

Như một phép lạ...