GS Chương Thiên Lượng: Vì sao các mối tình của Elon Musk đều đi đến chia ly?

Mấy ngày nay, một mối tình của Elon Musk vừa khép lại khi Shivon Zilis, giám đốc cấp cao của Neuralink, người đã sinh cho ông 4 người con, công khai thừa nhận trên X rằng hai người đã chia tay. Điều thực sự khiến tôi quan tâm không phải việc người giàu nhất thế giới lại kết thúc một mối tình, mà là cuộc chia tay này diễn ra quá đột ngột.

Sáng hôm 24/9, hai người vẫn còn ăn sáng cùng nhau. Rời bữa sáng, Zilis nhắn tin cho Musk rằng sáng nay được gặp ông, cô thật sự rất vui, kèm câu “Love you very much” (Em yêu anh rất nhiều). Musk đáp: “Love you too” (Anh cũng yêu em).

Tối hôm đó, Musk dự quốc yến mà Tổng thống Mỹ Donald Trump tổ chức tại Nhà Trắng để chiêu đãi Tập Cận Bình. Lúc 23h01, Musk chủ động nhắn cho Zilis rằng ông không biết trước bữa tiệc lần này được đưa theo “significant other”, tức người bạn đời, vì lần trước ở Bắc Kinh thì không được. Nếu biết, ông đã mời cô cùng đến. Zilis đáp lại rằng nghe vậy cô thấy rất ý nghĩa và cảm ơn ông, kèm thêm một trái tim đỏ.

Thế nhưng chỉ vài ngày sau, người ta phát hiện Musk đã bỏ theo dõi Zilis trên X. Ngay sau đó, Zilis công khai xác nhận mối quan hệ giữa hai người đã kết thúc. Cô viết: “It’s hard to go from in love to let go in a week with no warning”, tức là chỉ trong một tuần, từ yêu nhau đến buông tay mà không hề có dấu hiệu báo trước, quả thật rất khó chấp nhận.

Hiện không có bằng chứng nào cho thấy bữa tiệc ở Nhà Trắng là nguyên nhân khiến quan hệ hai người rẽ hướng, nên chúng ta không thể kết luận như vậy. Nhưng ít nhất, nhìn theo dòng thời gian, hôm 24/9 hai người vẫn còn nói với nhau “anh yêu em”, Musk còn gọi rõ cô là “significant other” của mình. Chưa đầy một tuần sau, mối quan hệ này đã chấm dứt.

Nếu chỉ xem đây là tin tình ái của người giàu nhất thế giới thì thật ra chẳng có gì thú vị. Điều thực sự khiến tôi quan tâm nằm ở chỗ khác. Nếu đặt cạnh nhau tất cả các cuộc hôn nhân, các bạn gái, những người mẹ của các con Musk trong hai, ba chục năm qua, cùng quan hệ của ông với bạn bè, đối tác kinh doanh, thậm chí đồng minh chính trị, bạn sẽ thấy ở con người này dường như có một khuôn mẫu rất ổn định.

Musk không phải không có tình cảm. Ngược lại, ông có thể là người có nhu cầu tình cảm rất mãnh liệt. Nhưng dù yêu một người đến đâu, ông dường như không cho phép người đó dựa vào tình yêu của ông để nắm quyền kiểm soát cuộc đời ông. Nói cách khác, Musk không phải không coi trọng tình cảm, mà là ông không cho phép tình cảm quyết định thay mình.

Tình sử của Musk

Người vợ đầu Justine Wilson là một trong những nhân vật quan trọng nhất giúp hiểu vấn đề này. Hai người quen nhau khi học tại Đại học Queen’s ở Canada và kết hôn năm 2000. Về sau, họ trải qua một nỗi đau rất lớn: đứa con đầu lòng Nevada qua đời khi mới khoảng 10 tuần tuổi vì hội chứng đột tử ở trẻ sơ sinh.

Sau đó, hai người sinh một cặp song sinh nhờ thụ tinh trong ống nghiệm (IVF), rồi thêm một ca sinh ba. Như vậy, Justine đã sinh cho Musk tổng cộng 6 người con, 5 người trong số đó đã trưởng thành.

Nhưng sự nghiệp của Musk càng thành công thì cuộc hôn nhân càng mất cân bằng. Justine sau này kể lại rằng cô từng nói với Musk: “Em là vợ anh, không phải nhân viên của anh”. Theo lời cô, Musk đáp: “Nếu em là nhân viên của anh thì anh đã sa thải em từ lâu rồi”.

Justine về sau mô tả mình dần trở thành một “trophy wife”, một người vợ để trưng bày như chiếc cúp. Năm 2008, hai người ly hôn.

Ở đây lần đầu xuất hiện kiểu xung đột về sau cứ lặp đi lặp lại: người bạn đời thân thiết muốn được cùng định hình cuộc sống chung của hai người, còn Musk dường như khó chấp nhận việc một người chỉ vì trở thành vợ ông mà có quyền thay đổi hướng đi cuộc đời ông.

Tuy nhiên, tuyệt đối đừng vì thế mà cho rằng Musk không cần tình yêu. Ngược lại, chính ông sau này từng nói một câu rất đáng kinh ngạc: nếu không có tình yêu, không có một người bạn đời lâu dài, ông không thể hạnh phúc. Ông thậm chí từng tả cảnh một mình trở về căn nhà lớn trống trải, chỉ nghe tiếng bước chân của chính mình, không có ai bên cạnh, chiếc gối bên cạnh cũng trống không, và hỏi cuộc sống như vậy thì có ý nghĩa gì. Vì vậy, Musk tuyệt nhiên không phải người coi phụ nữ là có cũng được, không có cũng chẳng sao.

Sau cuộc hôn nhân đầu tiên, ông nhanh chóng quen nữ diễn viên người Anh Talulah Riley. Hai người kết hôn năm 2010, ly hôn năm 2012, nhưng sau đó lại thấy không thể rời xa nhau, nên tái hôn năm 2013, rồi ly hôn lần thứ hai năm 2016. Như vậy, Musk thực ra đã kết hôn 3 lần nhưng chỉ có hai đời vợ, vì ông cưới cùng một người phụ nữ hai lần.

Thú vị hơn, Riley sau này không hề mô tả Musk như một người chồng cũ tội ác tày trời. Sau khi chia tay, hai người vẫn giữ quan hệ tương đối thân thiện. Điều này ít nhất cho thấy Musk không đơn giản là người “dùng xong một người phụ nữ rồi vứt bỏ”. Ông biết gắn bó, biết lưu luyến, thậm chí ly hôn rồi còn quay lại, cưới cùng một người phụ nữ thêm lần nữa.

Tiếp theo là Amber Heard. Chuyện tình của hai người công khai vào khoảng năm 2016–2017, sau đó họ chia tay vì công việc, khoảng cách và những lý do khác, rồi quay lại một thời gian ngắn trước khi chia tay lần nữa. Điều đáng để ý nhất ở mối tình này thật ra không phải Amber Heard, mà là phản ứng của chính Musk.

Sau khi chia tay, Musk thừa nhận mình rơi vào “emotional pain”, nỗi đau tinh thần nghiêm trọng. Cũng chính khi nói về lần thất tình này, ông đã nói rằng không có bạn đời lâu dài thì ông không thể hạnh phúc.

Cho nên, nhìn một Musk điều hành SpaceX, Tesla, xAI, có lúc ăn nói gần như lạnh lùng như hôm nay, chúng ta rất dễ tưởng tượng con người này rất hờ hững về tình cảm. Thật ra chưa chắc là vậy. Ông biết yêu, biết gắn bó, cũng biết đau khổ vì mất đi một người phụ nữ. Vấn đề chưa bao giờ là Musk có tình cảm hay không, mà là tình cảm đứng ở vị trí nào trong thứ bậc giá trị của ông.

Từ năm 2018 là Grimes. Đây có lẽ là người gần với Musk nhất về tư tưởng và khí chất trong số các bạn gái công khai của ông. Cả hai đều theo chủ nghĩa vị lai, đều thích bàn về trí tuệ nhân tạo, công nghệ, vũ trụ và văn minh. Thậm chí ban đầu, họ kết nối với nhau nhờ một câu đùa ít người biết trên mạng về trí tuệ nhân tạo. Về sau, hai người có 3 người con.

Nhưng mối quan hệ này dần trở thành điều mà Musk gọi là “semi-separated” (nửa ly thân), còn Grimes từng dùng chữ “fluid” (linh hoạt, không cố định) để mô tả. Nghĩa là hai người vẫn còn tình cảm, vẫn gặp nhau, vẫn có con chung, nhưng ngày càng khó xếp vào những khuôn khổ truyền thống như bạn trai bạn gái, vợ chồng hay bạn đời sống chung.

Điều cuối cùng thực sự đẩy vấn đề thành xung đột là con cái: hai bên từng đưa nhau ra tòa vì “parental rights”, tức quyền làm cha mẹ. Đến lúc này, đời tư của Musk đã có một thay đổi rất rõ. Tình yêu, tình dục, sinh con, gia đình và việc cùng nuôi dạy con không còn nhất thiết phải nằm trong cùng một mối quan hệ.

Khi câu chuyện với Grimes còn chưa hoàn toàn khép lại, Shivon Zilis xuất hiện. Zilis không phải người của giới giải trí, mà là chuyên gia trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo, từng làm việc tại OpenAI, sau đó trở thành giám đốc cấp cao của Neuralink.

Năm nay, khi làm chứng trước tòa, cô cho biết năm 2020 Musk đề nghị hiến tinh trùng cho cô, khi đó hai người không phải người yêu. Sau đó, cô sinh một cặp song sinh nhờ IVF, rồi có thêm hai người con nữa. Quan hệ của hai người cũng dần đi từ cùng sinh con, cùng nuôi con đến một tình yêu thực sự.

Zilis về sau công khai nói rằng cô yêu Musk sâu sắc. Cô mô tả Musk là một “often tortured soul”, một linh hồn thường xuyên bị dày vò, không ngừng “fight for humanity” (chiến đấu vì nhân loại) ở thế giới bên ngoài. Còn cô mong mình và các con có thể cho ông một “safe space”, một nơi chốn an toàn, ổn định, ấm áp và tràn đầy yêu thương.

Nói cách khác, cô không xác định mình là người đi thay đổi Musk, mà là người mang đến cho con người luôn chiến đấu ngoài kia một mái nhà để trở về.

Vì vậy, tôi cho rằng mối quan hệ với Zilis đặc biệt đáng để ý. Nếu đặt những người phụ nữ trước đây của Musk cạnh nhau, Zilis có lẽ là người gần nhất với hình mẫu mà về lý thuyết hợp với Musk nhất. Cô hiểu trí tuệ nhân tạo, hiểu sự nghiệp và ý thức sứ mệnh của ông, không yêu cầu ông sống cuộc sống gia đình bình thường, sáng đi làm chiều về. Cô thậm chí chủ động xác định vai trò của mình trong gia đình là: anh cứ ra ngoài làm việc của anh, em sẽ cho anh một nơi để trở về.

Nhưng cuối cùng, mối quan hệ này vẫn đột ngột kết thúc mà gần như không có dấu hiệu báo trước.

Vì sao? Hiện chưa ai biết. Musk cũng không công khai giải thích, nên chúng ta không thể bịa ra câu trả lời thay ông.

Dù vậy, điều này ít nhất cũng khiến người ta đặt ra một câu hỏi. Vấn đề của Musk có lẽ không chỉ là công việc quá bận rộn. Có thể ông luôn hết sức cảnh giác với bất kỳ cấu trúc thân mật nào dần hình thành trách nhiệm cố định, kỳ vọng cố định, và cuối cùng có thể ảnh hưởng đến tự do hành động của ông.

Tình bạn của Musk

Nếu chỉ nói về phụ nữ thì chúng ta vẫn chưa thực sự hiểu Musk, vì khuôn mẫu ấy cũng xuất hiện trong tình bạn của ông. Musk từng có một người bạn rất thân là Larry Page, đồng sáng lập Google. Hai người thân đến mức mỗi lần đến Thung lũng Silicon, Musk thường ở luôn tại nhà Page và có thể trò chuyện đến tận khuya.

Page thậm chí từng công khai nói rằng thay vì để lại tài sản cho các tổ chức từ thiện truyền thống, có lẽ ông muốn trao tiền cho Musk hơn, vì Musk muốn lên sao Hỏa, tức là đang tạo một bản sao lưu cho nền văn minh nhân loại. Thế nhưng hai người bạn thân thiết như vậy cuối cùng lại cạch mặt nhau vì một câu hỏi nghe gần như triết học viễn tưởng: nếu một ngày trí tuệ nhân tạo vượt qua con người, chúng ta nên bảo vệ ai trước?

Musk sau này kể lại rằng Page cho rằng con người chưa chắc là điểm cuối của tiến hóa. Nếu máy móc cuối cùng cũng có thể có trí tuệ thực sự, thậm chí có ý thức, tại sao lại nhất định cho rằng con người gốc carbon đáng được bảo vệ hơn trí tuệ gốc silicon? Có lần hai người tranh cãi gay gắt về việc này, Page thậm chí chỉ trích Musk là “speciesist”, người phân biệt giống loài, vì Musk thiên vị con người chỉ bởi bản thân ông là con người.

Thái độ của Musk thì rất đơn giản: đúng, tôi “pro-human”, tôi đứng về phía con người.

Sau đó, Google chuẩn bị mua lại DeepMind, Musk tìm cách ngăn cản nhưng không thành. Về sau, ông tham gia sáng lập OpenAI với mong muốn xây dựng một lực lượng trí tuệ nhân tạo đủ sức đối trọng với Google, và còn đích thân lôi kéo nhà khoa học AI hàng đầu của Google là Ilya Sutskever về OpenAI. Theo lời Musk, việc này khiến Page cảm thấy bị bạn cũ phản bội, và từ đó không qua lại với ông nữa.

Câu chuyện này cho thấy rất rõ tính cách của Musk. Larry Page không phải một đối tác kinh doanh bình thường, mà là bạn thân hơn 10 năm. Nhưng một khi Musk nhận định rằng bất đồng giữa hai người đã liên quan đến việc trí tuệ nhân tạo có thể đe dọa nhân loại hay không, thì bạn bè là bạn bè, “AI safety” (an toàn AI) là an toàn AI, đó là hai bài toán khác nhau. Tôi có thể rất trân trọng anh, nhưng tôi không thể vì trân trọng anh mà từ bỏ nhận định mà tôi cho là liên quan đến vận mệnh nhân loại.

Thú vị hơn, nhiều năm sau, Musk lại nói rằng ông mong một ngày nào đó có thể làm bạn trở lại với Larry Page. Điều này có nghĩa là ông thậm chí không cần căm ghét Page mãi mãi để chứng minh việc cạch mặt năm xưa là đúng. Khi đó tôi cho rằng phải đoạn tuyệt với anh, nên tôi đoạn tuyệt với anh. Hôm nay nếu điều kiện thay đổi, tại sao chúng ta không thể làm bạn lại?

Tình cảm hôm qua và nhận định hôm nay, với ông, không nhất thiết phải nhất quán về hình thức.

Với ông Trump, logic cũng như vậy. Trong cuộc bầu cử năm 2024, Musk dồn nguồn lực khổng lồ ủng hộ ông Trump và Đảng Cộng hòa, sau đó vào chính quyền, tham gia DOGE (Bộ Hiệu quả Chính phủ). Hai người có thời gian là đồng minh chính trị cực kỳ quan trọng.

Nhưng đến tháng 6/2025, Musk cho rằng dự luật thuế và chi tiêu mà ông Trump thúc đẩy sẽ khiến nợ của Mỹ tăng nghiêm trọng, nên công khai gọi dự luật này là “disgusting abomination” (thứ quái gở đáng ghê tởm). Ông Trump cũng nổi giận, công khai nói rất thất vọng về Musk, thậm chí đe dọa hủy các hợp đồng và khoản trợ cấp của chính phủ dành cho ông. Musk lập tức phản công dữ dội, và hai người từ đồng minh chính trị trở thành kẻ thù công khai gần như chỉ trong vài ngày.

Một thời gian sau, Musk thừa nhận một số bài đăng của mình đã đi quá xa, ông Trump cũng phát tín hiệu thiện chí, hai bên dần khôi phục quan hệ. Đến hôm 24/9 năm nay, Musk đã lại xuất hiện tại quốc yến ông Trump tổ chức ở Nhà Trắng chiêu đãi Tập Cận Bình.

Do đó, với Musk, “hôm qua tôi giận dữ phản đối ông Trump” và “hôm nay tôi hợp tác lại với ông Trump” dường như hoàn toàn có thể cùng đúng. Cơn giận hôm qua có thể là thật, sự hợp tác hôm nay cũng có thể là thật, bởi “tôi có thích người này không” và “bây giờ tôi nên làm gì” ở Musk có lẽ vốn là hai bài toán khác nhau.

Cách ra quyết định của Lưu Bang và Tào Tháo

Nói đến đây, tôi nghĩ đến hai nhân vật trong lịch sử Trung Quốc là Lưu Bang và Tào Tháo. Đương nhiên, tôi không nói rằng về mặt đạo đức Musk ngang với Lưu Bang hay Tào Tháo, vì thời đại, sự việc và cái giá mà họ đối mặt hoàn toàn không thể đem ra so sánh. Điều tôi muốn nói là một cấu trúc ra quyết định rất đặc biệt. Khi tình cảm riêng xung đột trực diện với mục tiêu cao nhất mà một người đã xác định, có những người sở hữu một năng lực mà người thường rất khó hiểu: ép mình tách tình cảm riêng ra khỏi quyết định.

Ví dụ về Lưu Bang cực kỳ tàn nhẫn. Trong trận Bành Thành, Lưu Bang bị Hạng Vũ đánh bại thảm hại. Trên đường chạy trốn, ông gặp con trai Lưu Doanh và con gái là công chúa Lỗ Nguyên, Hạ Hầu Anh bèn đưa hai đứa trẻ lên xe ngựa.

Quân Sở đuổi sát phía sau. Lưu Bang chê xe chở nhiều người chạy chậm nên đẩy hai con xuống, Hạ Hầu Anh lại bế chúng lên. Sách Sử ký chép “như thị giả tam”, tức việc ấy xảy ra đến 3 lần.

Người ngày nay đọc đoạn sử này, phản ứng đầu tiên tất nhiên là: sao người cha này lại vô tình đến thế? Nhưng nếu bước vào logic ra quyết định của Lưu Bang lúc đó, điều ông cân nhắc có lẽ hoàn toàn không phải “ta có thương con hay không”. Điều ông nghĩ là nếu hôm nay bị Hạng Vũ bắt thì mọi thứ chấm dứt, còn chỉ cần sống sót thì vẫn còn cơ hội lật ngược thế cờ. Trước sinh tử và thiên hạ, luân lý gia đình bị hạ xuống hàng thứ hai một cách cực kỳ tàn nhẫn.

Song tôi thấy ví dụ về Tào Tháo còn hay hơn. Lưu Bang khi đó dù sao cũng đang chạy trốn, đó là phản ứng cực đoan trong lúc sinh tử. Còn Tào Tháo thì hoàn toàn tỉnh táo khi chủ động tách mối thù máu riêng ra khỏi quyết định chính trị.

Năm 197, trong trận Uyển Thành, Trương Tú lúc đầu đã hàng Tào Tháo, sau đó bất ngờ làm phản. Tào Tháo đại bại, con trưởng Tào Ngang, cháu Tào An Dân và đại tướng Điển Vi đều tử trận. Tào Ngang là con trưởng của Tào Tháo, và theo sử liệu về sau, cái chết của Tào Ngang luôn là vết sẹo trong lòng Tào Tháo.

Thế nhưng hai năm sau, trước trận Quan Độ, khi Tào Tháo đang chuẩn bị tranh phương Bắc với Viên Thiệu, Trương Tú nghe theo lời khuyên của Giả Hủ, quyết định đầu hàng Tào Tháo lần nữa. Mọi người thử nghĩ xem, nếu bạn là Tào Tháo, người đứng trước mặt bạn là ai? Đó là người gián tiếp gây ra cái chết của con trưởng bạn, là kẻ thù giết con.

Vậy mà Tào Tháo vẫn chấp nhận Trương Tú. Sách Tam quốc chí – Giả Hủ truyện còn ghi rằng khi gặp Giả Hủ, Tào Tháo nắm tay ông và nói: “Ông là người khiến ta được thiên hạ tin trọng”.

Vì sao Tào Tháo nói vậy? Vì ông hiểu rất rõ, thứ Trương Tú mang đến cho ông không chỉ là vài nghìn binh mã. Bản thân việc Trương Tú đầu hàng đã là cơ hội để Tào Tháo cho thiên hạ thấy tầm vóc chính trị của mình. Ngay cả kẻ đã giết con ta, chỉ cần hôm nay chịu quy phục, chỉ cần có lợi cho đại nghiệp của ta, ta đều chấp nhận được, vậy các quân phiệt và nhân tài khác đang đứng ngoài quan sát còn gì phải lo?

Vì vậy, Tào Tháo không những không báo thù cho con, về sau còn cho con trai là Tào Quân cưới con gái Trương Tú để kết thông gia.

Lẽ nào Tào Tháo đã quên Tào Ngang? Không. Chính vì không quên nên việc này càng nói lên vấn đề: có tình cảm và để tình cảm quyết định hành động là hai việc hoàn toàn khác nhau.

Tào Tháo có thể đau đớn nhớ thương Tào Ngang mà vẫn chấp nhận Trương Tú đầu hàng. Ông có thể mang nỗi đau mất con mà vẫn nhận định rằng Trương Tú hôm nay có ích cho sự nghiệp của mình. Bởi ở Tào Tháo, “ta có hận người này không” và “bây giờ ta nên làm gì” không phải cùng một bài toán.

Rốt cuộc Musk muốn gì?

Lúc này nhìn lại Musk, nhiều việc tưởng như mâu thuẫn bỗng trở nên dễ hiểu. Musk không phải không biết yêu. Ngược lại, chính ông từng nói không có tình yêu, không có bạn đời lâu dài thì ông khó hạnh phúc. Ông từng đau khổ nặng nề vì thất tình, từng ly hôn rồi cưới lại cùng một người phụ nữ, từng có nhiều con với một người phụ nữ, và cũng từng nhắn lại “Love you too” cho bạn đời sau bữa sáng.

Vì vậy, tôi cho rằng nếu mô tả Musk đơn giản là một người vô tình thì sẽ càng không hiểu được ông. Vấn đề có lẽ chính ở chỗ ông có thể có tình cảm rất mãnh liệt, nhưng không cho phép tình cảm quyết định thay mình. Bạn có thể bước vào cuộc đời ông, nhưng không thể tiếp quản cuộc đời ông.

Bạn có thể là vợ, người yêu, mẹ của các con ông, có thể là bạn thân hơn 10 năm, cũng có thể là Tổng thống Mỹ và đồng minh chính trị của ông. Nhưng bạn không thể nhờ mối quan hệ đó mà có quyền phủ quyết hướng đi cuộc đời ông.

Đến đây, tôi thấy vẫn chưa nói thấu về Musk. Bởi chúng ta rất dễ quy tất cả những điều này thành “Musk theo đuổi tự do”, trong khi bản thân tự do cũng có những hình thức hoàn toàn khác nhau. Điều này khiến tôi nghĩ đến một câu chuyện rất nổi tiếng từ hơn hai nghìn năm trước.

Khi Alexander Đại đế đến Corinth, rất nhiều người tranh nhau đến bái kiến vị chinh phục này, chỉ riêng triết gia trường phái Khuyển nho Diogenes không đến. Alexander bèn đích thân đi tìm ông. Lúc đó Diogenes đang tắm nắng.

Người quyền lực nhất thế giới đứng trước một người gần như không có gì trong tay và hỏi: ông muốn gì, chỉ cần ông mở lời, ta có thể đáp ứng. Câu trả lời của Diogenes lại là: xin ngài tránh sang bên một chút, ngài đang che mất ánh nắng của tôi. Tương truyền, khi rời đi, Alexander đã cảm thán: nếu ta không phải là Alexander, ta nguyện làm Diogenes.

Vì sao câu chuyện này hơn hai nghìn năm sau vẫn khiến người ta chấn động? Vì Alexander bỗng nhận ra mình có thể chinh phục các thành trì, chinh phục các vị vua, chinh phục hết quốc gia này đến quốc gia khác, nhưng lại không chinh phục được con người không có gì trong tay đang đứng trước mặt. Vì sao? Vì Diogenes không cần gì cả.

Bạn cho ông của cải, ông không cần. Cho ông chức quan, ông không cần. Cho ông vinh quang, ông cũng không cần. Bạn là người mạnh nhất thế giới, nhưng vì ông hoàn toàn không cần bất cứ thứ gì trong tay bạn, nên bạn gần như không có quyền lực gì đối với ông.

Người Trung Quốc có câu: “Sự năng tri túc tâm thường thái, nhân đáo vô cầu phẩm tự cao” (Biết đủ thì lòng thường an, không cầu gì thì phẩm cách tự cao). Một người nếu thật sự không cầu gì, bạn lấy gì để mua chuộc họ? Lại lấy gì để đe dọa họ?

Tự do của Diogenes đến từ một phép trừ triệt để: nhu cầu của tôi càng ít, thế giới càng có ít chỗ để nắm lấy và kiểm soát tôi. Trừ mãi đến cuối cùng, Alexander đứng trước mặt ông cũng chỉ là một người che mất ánh nắng.

Musk thì hoàn toàn không phải Diogenes. Musk không phải người vô cầu. Ngược lại, ông là người “có đại cầu”, mang những khát vọng rất lớn.

Ông muốn chế tạo xe điện, muốn thu hồi tên lửa, muốn lên sao Hỏa, muốn đưa nhân loại thành giống loài sống trên nhiều hành tinh, muốn xây dựng mạng Internet vệ tinh, muốn phát triển giao diện não-máy tính, muốn tham gia cuộc cạnh tranh trí tuệ nhân tạo, muốn ngăn chặn thảm họa AI mà ông lo ngại, lại còn muốn chống lại sự sụp đổ dân số mà ông cho là đang diễn ra. Thậm chí việc ông có nhiều bạn gái như vậy cũng là để góp phần gia tăng dân số.

Như vậy, mọi việc kể trên bỗng được xâu chuỗi lại. Tình yêu Musk cần, con cái ông cần, bạn bè ông cần, đồng minh chính trị ông cũng cần, những nhu cầu đó đều là thật. Nhưng nếu một ngày những nhu cầu ấy xung đột với nhu cầu cao nhất kia thì mọi thứ khác đều phải xuống hạng.

Lưu Bang cũng không phải vô cầu, thứ ông cầu là thiên hạ. Tào Tháo cũng không phải không có tình cha con, thứ ông cầu cũng là thiên hạ. Musk đương nhiên không phải Lưu Bang, cũng không phải Tào Tháo, nhưng trong cấu trúc tinh thần của ông dường như cũng tồn tại một thứ bậc giá trị dốc đứng khác thường như vậy. Không phải ông không có ham muốn nào khác, mà là có một ham muốn lớn đến mức đủ đè bẹp mọi ham muốn khác. Cũng không phải ông không có tình cảm, mà là có một mục tiêu quan trọng đến mức không thể để tình cảm nắm quyền quyết định cuối cùng.

Musk cũng có gót chân Achilles?

Có điều, ở đây lại xuất hiện một nghịch lý rất thú vị. Người như Musk trông vô cùng mạnh mẽ, vì người khác rất khó dùng tình yêu, tình bạn hay quan hệ chính trị để kiểm soát ông. Nhưng cũng chính vì ông có điều mong cầu, mà điều mong cầu ấy lại cực lớn, nên ông thật ra có một gót chân Achilles rất rõ ràng, đó là sự nghiệp của ông.

Giả sử một ngày SpaceX bị hủy diệt hoàn toàn, kế hoạch sao Hỏa tan vỡ, Tesla, xAI và những sự nghiệp ông coi trọng nhất đều thất bại. Giả sử ông nhận ra những việc cả đời mình cố gắng hoàn thành không còn khả năng thực hiện, thì dù bạn vẫn cho ông biệt thự, máy bay riêng và vài chục tỷ USD, con người này vẫn có thể bị giáng một đòn hủy diệt. Bởi thứ bạn phá hủy không phải tài sản của ông, mà là câu trả lời của ông cho câu hỏi mình sống để làm gì.

Sức mạnh của Musk đến từ sứ mệnh của ông, sự yếu đuối của Musk cũng đến từ sứ mệnh của ông. Ông càng có điều mong cầu thì điều mong cầu ấy càng có thể quay lại chi phối ông.

Nhưng bạn làm sao hủy diệt được Diogenes? Tước đoạt của cải ư? Ông không có. Tước chức quan của ông ư? Ông không cần. Phá hủy sự nghiệp của ông ư? Ông chẳng có sự nghiệp nào cần bạn thừa nhận.

Khiến Alexander ghét ông ư? Ông hoàn toàn không cần Alexander yêu thích. Thậm chí nếu bạn cướp mất chỗ ở của ông, ông vẫn có thể đến nơi khác tắm nắng.

Đương nhiên, ở đây chúng ta nói về sự bất khả chinh phục theo nghĩa triết học, không phải nói rằng thể xác hay tâm lý của một người thật sự không thể bị hủy hoại. Nhưng theo nghĩa của chủ nghĩa Khuyển nho, bạn rất khó hủy diệt Diogenes bằng cách tước đi của cải, thân phận, sự nghiệp và vinh quang, vì hệ giá trị của ông được xây dựng chính trên việc không lệ thuộc vào những thứ đó.

Musk và Diogenes vì thế thực chất đại diện cho hai kiểu tự do hoàn toàn trái ngược. Musk có được tự do nhờ sở hữu nhiều sức mạnh hơn, còn Diogenes có được tự do nhờ cần ít thứ hơn.

Từ đó, chúng ta cũng có thể hiểu vì sao Alexander nói rằng nếu ta không phải là Alexander, ta nguyện làm Diogenes. Bởi Alexander đứng đúng ở ranh giới giữa hai kiểu tự do này. Ông sở hữu thế giới, nhưng phải không ngừng chinh phạt mới giữ được thế giới của mình. Diogenes không có gì, nên cũng chẳng có gì cần giữ.

Alexander có được độc lập nhờ sở hữu tất cả, Diogenes có được độc lập nhờ không cần tất cả những thứ ấy. Một người đã chinh phục vô số quốc gia, cuối cùng lại thấy ở một người không có gì trong tay một thứ tự do mà chính mình không có.

Alexander có thể chinh phục thế giới nhưng vẫn có thể bị thế giới đánh bại. Diogenes không chinh phục thứ gì, nhưng lại khiến kẻ chinh phục thế giới nhận ra rằng trên đời còn có một thứ mà quân đội và quyền lực không thể chinh phục.

(Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả.)

Xem thêm

Musk và Altman đối đầu tại tòa về tương lai OpenAI

Một cuộc tranh chấp pháp lý kéo dài nhiều năm giữa tỷ phú Elon Musk, chủ sở hữu Tesla, và ông Sam Altman, Giám đốc điều hành OpenAI, sẽ được đưa ra xét xử tại…