83% ca ung thư tuyến tiền liệt nguy cơ thấp tại Mỹ không mổ, không xạ trị

Đại Hải
•
Thứ Hai, 09/11/2026

Một nghiên cứu trên tập san Cancer cho thấy năm 2023, 83,4% bệnh nhân Mỹ mắc ung thư tuyến tiền liệt nguy cơ thấp không mổ, không xạ trị, so với 33,6% ở đầu giai đoạn khảo sát.

Là bác sĩ, tôi chủ động phòng tránh ung thư tuyến tiền liệt như thế nào?

Công trình do bác sĩ Steven M. Monda, Đại học Michigan, đứng tên tác giả chính, được đăng trực tuyến hôm thứ Hai (26/10) trên tạp chí Cancer của Hiệp hội Ung thư Mỹ. Đây là một phân tích dữ liệu trên quy mô dân số, mô tả xu hướng chẩn đoán và điều trị bệnh từ năm 2010.

Trong dữ liệu của chương trình SEER (Giám sát, Dịch tễ học và Kết quả cuối), tỷ lệ bệnh nhân nguy cơ thấp không xạ trị và cũng không mổ cắt bỏ tuyến tiền liệt tăng từ 33,6% lên 83,4% vào năm 2023. Ở hệ thống y tế Cựu chiến binh Mỹ (VA), con số này tăng từ 51,6% lên 96,3% vào năm 2024.

Nhóm nghiên cứu xem xét các ca ung thư tuyến tiền liệt khu trú (khối u còn nằm trong tuyến tiền liệt, chưa lan ra nơi khác) từ 3 nguồn dữ liệu.

Một ca được xếp vào nhóm nguy cơ thấp khi đủ 3 điều kiện:

khối u thuộc nhóm độ ác tính 1 (điểm Gleason từ 6 trở xuống), nhóm thấp nhất trong 5 nhóm xếp theo mức bất thường của tế bào ung thư khi soi dưới kính hiển vi;
chỉ số PSA (kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt, một chất do tuyến tiền liệt tiết ra, đo bằng xét nghiệm máu) dưới 10 ng/mL;
khối u ở giai đoạn lâm sàng T2a trở xuống, nghĩa là bác sĩ khám trực tràng bằng ngón tay không sờ thấy khối u, hoặc có sờ thấy nhưng khối u chiếm không quá một nửa một bên tuyến tiền liệt.

Hiện nay nhóm nguy cơ thấp tại thời điểm chẩn đoán cũng ít gặp hơn. Trong tổng số ca ung thư tuyến tiền liệt khu trú, tỷ lệ ca nguy cơ thấp giảm từ 28,8% xuống 24,0% ở SEER và từ 32,3% xuống 21,9% ở VA.

Xạ trị cho ca nguy cơ thấp giảm mạnh

Nhóm tác giả lưu ý rằng số bệnh nhân được điều trị giảm có thể chỉ phản ánh thay đổi trong chẩn đoán hay trong cách chọn người điều trị. Vì vậy, thước đo chính của nghiên cứu là tỷ lệ ca nguy cơ thấp trong số bệnh nhân được xạ trị (dùng tia bức xạ để tiêu diệt tế bào ung thư). Nghiên cứu phân tích 207.196 bệnh nhân xạ trị, gồm 170.213 người trong dữ liệu SEER, 34.635 người ở VA và 2.348 người ở MROQC.

Trong nhóm được xạ trị, tỷ lệ ca nguy cơ thấp giảm từ 33,7% xuống 6,5% ở SEER và từ 22,9% xuống 2,0% ở VA. Ở MROQC, tỷ lệ này chỉ dao động 2,8–4,2% suốt giai đoạn 2021–2025.

Các mức giảm vẫn còn sau khi nhóm nghiên cứu hiệu chỉnh thống kê, tức đã tính đến các yếu tố khác có thể ảnh hưởng tới kết quả. Nhóm tác giả nhận định việc xạ trị cho ca nguy cơ thấp giảm mạnh, cùng với xu hướng tương tự ở phẫu thuật, phản ánh sự chuyển dịch trên toàn nước Mỹ sang theo dõi chủ động, tức theo sát bệnh và chỉ điều trị khi khối u có dấu hiệu phát triển.

Lo ngại điều trị quá mức

Theo thông cáo của nhà xuất bản Wiley, nỗi lo về việc điều trị không cần thiết cho những khối u khu trú, phát triển chậm, không đe dọa tính mạng đã khiến khuyến nghị tầm soát bằng xét nghiệm PSA thiếu nhất quán trong thập niên 2010. Các hướng dẫn chuyên môn vì vậy dần chuyển sang ủng hộ theo dõi chủ động cho nhóm nguy cơ thấp.

Trong tóm tắt nghiên cứu, nhóm tác giả viết rằng việc điều trị quá mức cho ung thư tuyến tiền liệt nguy cơ thấp làm suy yếu các nỗ lực tầm soát.

“Những dữ liệu này phản ánh các thay đổi lớn trong cách chẩn đoán và xử trí ung thư tuyến tiền liệt tại Mỹ,” bác sĩ Monda nói trong thông cáo.

Ông cho rằng số ca nguy cơ thấp được chẩn đoán giảm vừa phải, nhiều khả năng vì chụp cộng hưởng từ được dùng nhiều hơn khi tầm soát. Ông nhấn mạnh rằng điều đáng kể hơn là phần lớn ca nguy cơ thấp nay được theo dõi một cách phù hợp thay vì điều trị.

“Đây là một thắng lợi lớn cho bệnh nhân,” ông nói, vì người bệnh nhờ vậy tránh được tác hại của việc điều trị không cần thiết cho những khối u “có lẽ sẽ không bao giờ ảnh hưởng tới họ”.

Theo dõi chủ động là gì?

Viện Ung thư Quốc gia Mỹ giải thích theo dõi chủ động là theo sát tình trạng của bệnh nhân mà không điều trị, trừ khi kết quả xét nghiệm thay đổi. Người bệnh được khám trực tràng bằng ngón tay, xét nghiệm PSA, siêu âm qua trực tràng và sinh thiết bằng kim (lấy mẫu mô để soi dưới kính hiển vi) để xem khối u có phát triển không. Khi khối u bắt đầu phát triển, người bệnh mới được điều trị để chữa bệnh.

Hiệp hội Ung thư Mỹ (ACS) phân biệt cách này với chờ đợi thận trọng, một kiểu theo dõi thưa hơn, ít xét nghiệm hơn và dựa nhiều vào triệu chứng để quyết định có cần điều trị hay không. Chờ đợi thận trọng thường phù hợp hơn với nam giới cao tuổi hoặc mắc bệnh nặng khác.

Ưu điểm chính của hai cách theo dõi này là một số nam giới mắc ung thư phát triển chậm có thể tránh, hoặc ít nhất là hoãn, phẫu thuật và xạ trị, vốn có thể gây tác dụng phụ khó chịu. Nhiều người trong số đó sẽ không bao giờ cần điều trị. Nếu cuối cùng vẫn phải điều trị, việc trì hoãn ít có khả năng ảnh hưởng đến thời gian sống của họ.

Theo dõi cũng có mặt trái của nó. Lần sinh thiết sau có thể cho thấy khối u phát triển nhanh hơn nhận định ban đầu, bệnh có thể khó chữa hơn so với điều trị ngay từ đầu. Người bệnh cũng phải đi khám, làm xét nghiệm suốt đời và có thể lo âu khi chờ kết quả.

ACS lưu ý hiện chưa có nghiên cứu lớn so sánh trực tiếp theo dõi chủ động với điều trị cho ung thư tuyến tiền liệt phát triển chậm. Các nghiên cứu đã có cho thấy nam giới được điều trị ngay dường như không sống lâu hơn những người chọn theo dõi chủ động.

Đại Hải (t/h)

Từ khóa tầm soát ung thư ung thư Ung thư tuyến tiền liệt Hiệp hội Ung thư Mỹ tuyến tiền liệt