Vì sao ‘người ngoài hành tinh’ luôn là chủ đề chúng ta không muốn nhắc đến?

Mặc dù các vụ nhìn thấy vật thể bay không xác định (UFO) thỉnh thoảng vẫn được ghi nhận, Quốc hội Mỹ từng tổ chức các phiên điều trần, thậm chí có người còn tuyên bố từng bị người ngoài hành tinh bắt cóc, nhưng trong đời sống hằng ngày, con người lại rất ít khi nói về người ngoài hành tinh. Chủ đề này dường như trở thành điều cấm kỵ, hoặc việc nhắc đến nó có thể khiến người ta bị chế giễu. Trước hiện tượng này, các nhà tâm lý học đã đưa ra những lý giải chi tiết.

Nhà tâm lý học kiêm tác giả người Mỹ Jennice Vilhauer viết trên trang Psychology Today rằng bộ phim tài liệu mới được công bố gần đây mang tên The Age of Disclosure (Thời đại phơi bày) đã tập hợp thông tin và lời chứng về UFO từ hàng chục quan chức chính phủ Mỹ đương nhiệm và tiền nhiệm, gây chấn động mạnh.

Những quan chức này mô tả hàng loạt vụ nhìn thấy các vật thể bay không thể giải thích, những mảnh vỡ từ các vụ rơi mà họ cho là không phù hợp với công nghệ hiện tại của loài người, cũng như các di thể sinh vật phi nhân loại. Tất cả những điều đó đều hướng tới cùng một kết luận: con người không phải là dạng sống duy nhất trong vũ trụ.

Nếu đây là một chủ đề khác có tầm ảnh hưởng lớn như vậy, nó hẳn đã sớm trở thành câu chuyện bàn tán thường ngày và bị các “chuyên gia” hay người dẫn dắt dư luận trên mạng mổ xẻ, tranh luận không ngừng. Thế nhưng, trước vấn đề này, con người lại giữ im lặng một cách khác thường; một số người thậm chí còn từ chối chấp nhận, hoặc đơn giản là phớt lờ.

Câu hỏi đặt ra là: vì sao phát hiện có thể là lớn nhất trong lịch sử nhân loại này lại hiếm khi được đem ra thảo luận? Theo Vilhauer, có thể có những lý do sau:

Thông tin mới xung đột với nhận thức sẵn có

Con người không tiếp nhận thông tin một cách trung lập. Chúng ta hấp thụ thông tin thông qua lăng kính nhận thức đã có sẵn, mà lăng kính này lại được hình thành từ bản sắc cá nhân và thế giới quan của mỗi người. Vì vậy, khi tiếp nhận thông tin, chúng ta thường gán cho nó ý nghĩa cá nhân.

Những quan điểm thách thức các giả định nền tảng như tính độc nhất của loài người, giới hạn công nghệ hay mức độ minh bạch của các thể chế không chỉ đơn thuần là những sự thật mới. Chúng làm lung lay những khuôn khổ tâm lý vốn mang lại cho con người cảm giác an toàn và yên tâm.

Điều này tạo ra hiện tượng gọi là bất hòa nhận thức — trạng thái căng thẳng tâm lý khó chịu khi thông tin mới mâu thuẫn với những niềm tin ăn sâu bén rễ. Khi sự bất hòa này quá mạnh, con người thường không chọn cách cập nhật niềm tin cũ để hóa giải, mà thay vào đó là hoàn toàn phớt lờ thông tin mới.

Ở khía cạnh này, việc né tránh chủ đề liên quan trở thành một cách để con người tự điều tiết cảm xúc của mình.

Tác động của sự kỳ thị xã hội

Trong nhiều thập kỷ qua, sự tò mò về UFO hay trí tuệ phi nhân loại thường bị xem là không nghiêm túc hoặc thuộc về “vùng rìa” về mặt văn hóa. Ngay cả khi các cơ quan chính phủ đã bắt đầu thảo luận chính thức, những ấn tượng tiêu cực này vẫn còn tồn tại.

Đối với các chủ đề như vậy, nhiều người có thể âm thầm tò mò, nhưng đồng thời lại nghĩ: “Tôi không muốn trông có vẻ ngây thơ, dễ tin hay cực đoan”. Các nhà tâm lý học gọi hiện tượng này là ảnh hưởng xã hội mang tính chuẩn mực (normative social influence), tức xu hướng điều chỉnh niềm tin và hành vi của bản thân cho phù hợp với những gì được xã hội chấp nhận. Trước khi khái niệm về trí tuệ phi nhân loại và tàu vũ trụ được thảo luận rộng rãi hơn, việc giữ im lặng — bất kể suy nghĩ cá nhân ra sao — là một cách để bảo vệ danh tiếng và vị thế xã hội.

Sự mơ hồ gây ra lo âu

Sự bất định cũng là một vấn đề lớn.

Những thông tin UFO được tiết lộ hiện nay không đưa ra kết luận rõ ràng. Chúng đặt ra nhiều câu hỏi sâu sắc nhưng lại không cung cấp câu trả lời. Với nhiều người, sự mơ hồ như vậy gây cảm giác vô cùng khó chịu.

Tư duy con người thường ưa chuộng những câu chuyện có tính liền mạch; dù còn khiếm khuyết, chúng vẫn dễ chấp nhận hơn một bức tranh phức tạp chưa được giải đáp. Khi câu trả lời không trọn vẹn, con người thường chọn cách né tránh thay vì tiếp tục tham gia tìm hiểu.

Nói cách khác, điều khó đối diện không chỉ là bản thân thông tin, mà còn là việc không biết phải xử lý những thông tin đó như thế nào khi thiếu vắng các câu trả lời rõ ràng.

Băng thông của não bộ có giới hạn

Một nguyên nhân khác khá dễ hiểu là quá tải nhận thức.

Chúng ta đang sống trong trạng thái bão hòa tinh thần kéo dài, khi não bộ phải liên tục xử lý đủ loại mối đe dọa, tình huống phức tạp và những điều hoàn toàn mới mẻ, đến mức đã vận hành vượt công suất từ lâu.

Khi những thông tin mới mang cảm xúc mạnh mẽ nhưng lại trừu tượng và thiếu chỉ dẫn hành động rõ ràng, chúng thường bị hạ thấp mức độ ưu tiên. Từ góc độ thần kinh học, não bộ có xu hướng tập trung vào những vấn đề mang tính liên quan trực tiếp và có thể giải quyết ngay lập tức.

Những câu hỏi mang tính hiện sinh, đặc biệt là những vấn đề không tạo ra hệ quả cá nhân rõ rệt, rất dễ bị trì hoãn vô thời hạn.

Chủ nghĩa hiện sinh “lên tiếng”

Nếu con người không phải là dạng sống duy nhất trong vũ trụ, điều đó sẽ thách thức những nhận thức cố hữu lâu nay của chúng ta về ý nghĩa tồn tại của bản thân, mức độ kiểm soát và sức mạnh mà con người nắm giữ, cũng như vị thế của loài người với tư cách là loài thống trị.

Những vấn đề này chạm tới các lĩnh vực như tôn giáo, cái chết và vị trí của nhân loại trong vũ trụ.

Với nhiều người, cú sốc hiện sinh ở mức độ này là quá lớn, khó có thể tiếp nhận ngay lập tức. Né tránh vì thế có thể trở thành một hình thức tự bảo vệ.

Vilhauer kết luận rằng lịch sử cho thấy những tư tưởng mang tính đảo lộn hiếm khi được xã hội chấp nhận ngay tức thì. Chúng thường bị phản kháng và xem nhẹ, và chỉ khi con người có đủ thời gian để thích nghi về mặt tâm lý, những ý tưởng đó mới dần được bình thường hóa.

Phản ứng lạnh nhạt của công chúng trước chủ đề UFO đã phơi bày một khía cạnh của bản chất con người: chúng ta thường kháng cự các ý tưởng mới không hẳn vì không hiểu chúng, mà bởi vì sự thay đổi — về mặt cảm xúc — là điều vô cùng khó khăn.