Đất học Lương Xá – Nơi hun đúc nên Trạng nguyên Vũ Giới

Làng Lương Xá, huyện Lương Tài, trấn Kinh Bắc (nay là xã Trung Chính, tỉnh Bắc Ninh) nằm ở vùng đất châu thổ, thuận lợi phát triển nông nghiệp. Làng có truyền thống hiếu học, nổi tiếng vì sản sinh ra nhiều người tài.

Đất học Lương Xá

Lương Xá là vùng đất hiếu học. Ở Lương Xá, một sĩ tử học chữ Thánh Hiền sẽ không chỉ nhận được sự quan tâm ủng hộ của gia đình, mà còn cả dòng họ cũng sẽ trợ giúp. Một người đỗ đạt không chỉ mang vinh quang cho gia đình và dòng họ, mà còn là vinh dự của cả làng.

Làng thường xuyên diễn ra các kỳ bình văn, giảng sách, tôn vinh những người đỗ đạt cao. Những đứa trẻ sinh vừa sinh ra ở Lương Xá hàng ngày đã được nghe tiếng trẻ đọc sách, lớn một chút thì được nghe kể về những câu chuyện tấm gương học hành đỗ đạt làm quan giúp nước, chăm lo cho dân chúng, vì thế mà được hun đúc truyền thống hiếu học.

Kinh Bắc là nơi có nhiều người đỗ đạt nhất, số người đỗ đại khoa nơi đây chiếm 1/3 cả nước. Trong đó Lương Xá có 10 người đỗ đại khoa và là ngôi làng có số người đỗ nhiều nhất Kinh Bắc. Đặc biết trong 10 người đỗ đại khoa thì có 3 người đỗ đầu các khoa thi.

Ba người đỗ đầu

Người đỗ đầu thứ nhất là Vũ Kính, đỗ đầu khoa thi năm 1544 thời nhà Mạc. Do khoa thi này không lấy Tam khôi nên ông đỗ Đình nguyên Hoàng giáp. Ông làm quan được ban tước Hầu, có nhiều trò giỏi và đỗ đạt. Vũ Kính có người em là Vũ Cẩn, đỗ tiến sĩ khoa thi năm 1556, làm quan đến Thượng thư, tước Xuân Giang hầu.

Người đỗ đầu thứ hai là Phạm Quang Tiến, ông đỗ đầu khoa thi năm 1565 thời nhà Mạc. Do khoa thi này không lấy Trạng nguyên và Bảng nhãn nên ông đỗ Thám hoa. Ông được giữ chức Đông các Đại học sĩ và được cử đi sứ sang nhà Minh. Con gái của ông cũng được tuyển làm nội phi và được phong làm Lục cung công chúa.

Người đỗ đầu thứ ba là Vũ Giới, là con trai của Đình nguyên Hoàng giáp Vũ Kính và cháu của tiến sĩ Vũ Cẩn. Được cha dạy chữ từ nhỏ, Vũ Giới sớm bộc lộ tư chất thông minh, lại chăm chỉ đọc sách, đọc đến đâu nhớ đến đó.

Dần dần Vũ Giới say mê các kinh điển, thường ngày tìm tòi đọc sách. Nhờ đó mà Vũ Giới am hiểu tứ thư ngũ kinh cùng nhiều kinh điển khác, sách của Bách gia Chư tử ông cũng đều xem. Ông trở nên thông thái và nổi tiếng khắp nơi, được gọi là cậu bé “thiên kinh vạn quyển”.

Vũ Giới vượt qua các kỳ thi Hương và thi Hội với thành tích nổi bật. Tuy nhiên sau khoa thi năm 1565, nhà Mạc ngừng tổ chức thi, phải đến năm năm 1576 mới mở lại .

Khoa thi năm 1576, Vũ Giới xuất sắc đứng đầu tức Trạng nguyên, vinh quy bái tổ về làng trong niềm vui của gia đình, dòng họ, cũng như người dân làng Lương Xá.

Vũ Giới được cử làm Hữu Thị lang bộ Hộ, Hàn lâm thị giảng, rồi Thượng thư bộ Lại. Ông được đánh giá là vị quan có năng lực, công tâm, chọn dùng người có đạo đức.

Tiếc rằng nhà mạc ngày càng suy bại, Vũ Giới không có cơ hội cống hiến cho Triều đình. Cuối cùng năm 1592, quân Nam triều của nhà Lê chiếm được Kinh thành Thăng Long.

Vũ Giới lâm trọng bệnh và mất vào năm 1593. Ông được an táng tại quê nhà và tôn vinh là “Hòa An tiên sinh đạo học tôn sư”.

Các công trình kiến trúc

Làng Lương Xá có Đình Trong và Đình Ngoài. Đình Trong còn gọi là đình Sắc, sau này bị phá mất dưới thời thuộc Pháp. Đình Ngoài hay còn gọi là đình Lương Xá là nơi lưu giữ nhiều giá trị truyền thống tín ngưỡng của làng. Làng còn có Văn Chỉ, chùa Phúc Lâm, cùng các công trình khác. Nhưng qua biến động lịch sử, đến nay chỉ còn đình Lương Xá và chùa Phúc Lâm.

Đình Lương Xá được xây dựng vào thế kỷ 16, theo kiến trúc đại đình 3 gian 2 chái, kiểu “bình đầu bốn mái đao cong”.

Năm 1953, lấy lý do “tiêu thổ kháng chiến”, đình Lương Xá bị buộc phải tháo dỡ. Sau này dân làng chỉ đủ sức dựng lại ngôi miếu nhỏ để thờ tự. Phải đến tận năm 1994, tòa đại đình 3 gian 2 chái mới được phục hồi trên vị trí cũ.

Đình làng thờ Thái úy Tô Hiến Thành. Trong đình lưu giữ những hiện vật có giá trị văn hóa lịch sử, điêu khắc, nghệ thuật như bia đá “Thưởng Xuân đình bi” tạo vào thời nhà Lê, 5 đạo sắc phong thời nhà Nguyễn, cùng nhiều bức hoành phi, câu đối.

Đặc biệt tấm bia “Thưởng Xuân đình bi” được khắc năm 1700 có giá trị cao, không chỉ về nghệ thuật mà còn ghi lại truyền thống hiếu học và công đức của những người đi trước.

Trần Hưng

Xem thêm:

• Cậu bé chăn lợn học lỏm trở thành Trạng nguyên đất Kinh Bắc
• “Tứ gia vọng tộc” nổi tiếng về khoa bảng đất Kinh Bắc

Mời xem video: