Thận và bàng quang có thể suy giảm nhanh hơn bạn nghĩ, nguyên nhân là gì?

Tiến sĩ Dương Cảnh Đoan
•
Thứ Bảy, 26/09/2026

Bà Margaret, 66 tuổi, không thể lý giải được cảm giác sợ hãi mơ hồ của mình. Nó không liên quan đến bất cứ điều gì cụ thể, chỉ là một cảm giác mơ hồ, dai dẳng rằng “có điều gì đó chẳng lành sắp xảy ra” cứ đeo đẳng bà suốt ngày này qua ngày khác. Bác sĩ cho rằng bàn tay lạnh, đau lưng và việc phải thức dậy đi vệ sinh nhiều lần vào ban đêm của bà chỉ là những biểu hiện của tuổi tác. Điều không ai nhận ra là tất cả những vấn đề ấy, kể cả nỗi sợ hãi, có thể đều bắt nguồn từ cùng một nơi: Thận.

Suy thận sớm ở người trẻ: Một phần lý do đến từ gia đình

Theo Trung y, các triệu chứng như bàn tay lạnh, đau lưng, giấc ngủ gián đoạn, thường xuyên đi vệ sinh và những nỗi sợ vô cớ thường được xem là có quan hệ với nhau chứ không phải là năm vấn đề riêng biệt. Chúng đều bắt nguồn từ một hệ cơ quan duy nhất: Hệ tiết niệu.

Tại sao những cơ quan này lại có thể che giấu các vấn đề của chúng kỹ đến vậy? Thận là một trong những cơ quan nội tạng “âm thầm” nhất của cơ thể. Một người có thể mất gần một nửa chức năng thận trước khi xuất hiện bất kỳ triệu chứng rõ ràng nào. Đến khi một chỉ số xét nghiệm thông thường bắt đầu vượt khỏi ngưỡng an toàn thì quá trình suy giảm chức năng có thể đã diễn ra âm thầm trong nhiều năm.

Bàng quang biểu hiện rõ ràng hơn qua các triệu chứng như buồn tiểu gấp, tiểu nhiều lần và thức giấc ban đêm, nhưng những dấu hiệu này thường dễ bị quy cho quá trình lão hóa thông thường nên hiếm khi được xem xét kỹ lưỡng. Hai cơ quan này phối hợp với nhau trong việc điều hòa lượng nước của cơ thể, lọc bỏ chất thải và góp phần kiểm soát huyết áp. Như y học phương Tây đang dần nhận ra, chúng cũng có mối liên hệ mật thiết với cách cơ thể lưu giữ và giải tỏa nỗi sợ hãi.

Để hiểu điều gì đang xảy ra với bà Margaret, bác sĩ Dương Cảnh Đoan đã đánh giá tình trạng của bà dựa trên bốn phương diện mà mình luôn áp dụng cho mọi hệ cơ quan đang lão hóa. Ông gọi cách tiếp cận này là mô hình ACES, gồm: giải phẫu, hóa sinh, năng lượng và tâm hồn.

Cấu trúc giải phẫu của cơ thể nâng đỡ và chứa đựng các cơ quan nội tạng (tạng phủ); các quá trình hóa sinh sẽ điều hòa hoạt động của chúng. Theo lý luận của Trung y thì khí (năng lượng sống) duy trì chức năng của tạng phủ; còn những căng thẳng cảm xúc chưa được giải tỏa, trong trường hợp của thận là nỗi sợ hãi, có thể âm thầm ảnh hưởng đến thận mà các phương pháp chẩn đoán hình ảnh thông thường không thể phát hiện được. Bà Margaret cần được chăm sóc toàn diện trên cả bốn phương diện này, cũng như phần lớn các bệnh nhân trong hoàn cảnh tương tự.

Sự suy giảm âm thầm mà không ai để ý

Mỗi quả thận chứa khoảng 1 triệu đơn vị lọc siêu nhỏ gọi là nephron. Các nephron này dần mất theo thời gian và không được tái tạo. Một phần của sự mất mát này là quá trình lão hóa tự nhiên. Tuy nhiên, điều không bình thường, mặc dù khá phổ biến, là sự mất nephron diễn ra nhanh hơn do nhiều thập kỷ bị huyết áp cao, đường huyết cao, tình trạng mất nước mạn tính và việc sử dụng một số loại thuốc, bao gồm cả thuốc giảm đau và thuốc giảm axit dạ dày trong thời gian dài đã gây áp lực lên thận theo thời gian.

Vì thận có khả năng bù trừ đáng kể nên các tổn thương có thể không bộc lộ trong một thời gian dài. Một người có thể mất từ 40% đến 50% số đơn vị lọc của thận mà vẫn có kết quả xét nghiệm creatinin ở mức cận ngưỡng bình thường. Nồng độ creatinin tăng có thể là dấu hiệu cho thấy thận không hoạt động bình thường. Phạm vi chỉ số creatinin huyết thanh điển hình ở nam giới trưởng thành là 0,74–1,35 miligam/dL và ở nữ giới trưởng thành là 0,59–1,04 miligam/dL.

Chính khả năng bù trừ vốn có của thận lại là yếu tố che giấu sự suy giảm chức năng của nó.

Bàng quang lão hóa theo một cơ chế khác. Về cơ bản, đây là một túi cơ và quá trình lão hóa ảnh hưởng đến cả cơ bắp lẫn các dây thần kinh điều khiển chúng. Theo thời gian, thành bàng quang trở nên cứng hơn và giảm độ đàn hồi, dung tích bàng quang giảm xuống, đồng thời sự phối hợp tín hiệu giữa bàng quang và não bộ cũng kém nhịp nhàng hơn. Hệ quả là cảm giác buồn tiểu xuất hiện đột ngột và khó dự đoán hơn.

Ở nam giới, tuyến tiền liệt phì đại có thể chèn ép đường thoát nước tiểu và cản trở dòng tiểu. Ở phụ nữ, vùng cơ sàn chậu, hệ thống cơ dạng võng nâng đỡ bàng quang và niệu đạo, có thể bị suy yếu, thường là sau khi sinh con hoặc trong thời kỳ mãn kinh. Kết quả là xuất hiện một loạt triệu chứng quen thuộc: thức giấc nhiều lần vào ban đêm, cảm giác buồn tiểu đột ngột và nỗi lo ngại ngày càng tăng rằng bàng quang không còn có thể “chờ đợi” được nữa.

Trong trường hợp của bà Margaret, các kết quả chẩn đoán hình ảnh cho thấy chức năng thận của bà ở mức thấp nhất trong ngưỡng bình thường và bàng quang không tống được hết nước tiểu ra ngoài, những kết quả mà nếu xem xét riêng lẻ thì dường như chưa đến mức đáng lo ngại. Một xét nghiệm chưa được chỉ định là albumin niệu, có thể phát hiện tình trạng thận bị quá tải sớm hơn nhiều năm so với chỉ xét nghiệm creatinin đơn thuần.

Nếu nghi ngờ chức năng thận đang suy giảm, bạn có thể đề nghị bác sĩ thực hiện một số xét nghiệm cụ thể. Hãy yêu cầu xét nghiệm eGFR và tỷ lệ albumin/creatinin trong nước tiểu, vì xét nghiệm thứ hai có thể phát hiện ra những tổn thương hoặc áp lực lên thận mà xét nghiệm eGFR có thể bỏ sót. Đồng thời, hãy đề nghị bác sĩ xem xét tất cả các loại thuốc và thực phẩm chức năng mà bạn đang sử dụng lâu dài để xem liệu chúng có gây gánh nặng cho thận khi bạn lớn tuổi hay không.

Tuy nhiên, phương diện giải phẫu học chỉ là một trong bốn “cửa sổ” quan sát mà thôi.

Xét nghiệm máu đang cho thấy điều gì?

Thận không chỉ có nhiệm vụ lọc máu. Thận còn đảm nhận vai trò:

Kiểm soát lượng natri và nước được giữ lại trong cơ thể, qua đó góp phần điều hòa huyết áp
Chuyển vitamin D thành dạng hoạt động mà cơ thể cần để hấp thụ canxi
Phát tín hiệu đến tủy xương để sản xuất hồng cầu, vì vậy suy giảm chức năng thận thường biểu hiện đầu tiên qua tình trạng mệt mỏi không rõ nguyên nhân
Đồng thời giúp duy trì cân bằng axit-bazơ của máu.

Khi khả năng điều hòa này bắt đầu suy giảm, các dấu hiệu ban đầu thường bị hiểu sai. Mệt mỏi thường được cho là do tuổi tác, còn huyết áp tăng có thể chỉ dẫn đến việc kê thêm một loại thuốc khác thay vì tiến hành đánh giá toàn diện hơn. Mất xương thường được quy hoàn toàn do mãn kinh. Vì mỗi triệu chứng lại được chuyển cho một bác sĩ chuyên khoa khác nhau nên mối liên hệ giữa chúng có thể bị bỏ sót.

Khi được xem xét cùng nhau thay vì từng chỉ số riêng lẻ, các kết quả xét nghiệm của bà Margaret cho thấy một bức tranh nhất quán. Một số chỉ số xét nghiệm: natri ở mức cao trong giới hạn bình thường, thể tích máu tăng rõ rệt, vitamin D thấp và huyết sắc tố ở mức thấp nhất của mức bình thường, khi kết hợp lại cho thấy thận của bà đang chịu áp lực, trong khi không có nguyên nhân rõ ràng nào khác giải thích tình trạng huyết áp ngày càng tăng.

Việc giữ natri là một trong nhiều yếu tố có thể góp phần gây tăng huyết áp, bên cạnh tình trạng cứng động mạch, cân nặng, hoóc-môn và yếu tố di truyền. Thiếu máu nhẹ thường là một trong những dấu hiệu sớm cho thấy thận đang chịu áp lực, thận phát tín hiệu để tủy xương sản xuất hồng cầu và khi hệ thống này bị suy yếu thì tín hiệu đó cũng giảm đi.

Hai trong số những nguyên nhân quan trọng nhất gây tổn thương thận theo thời gian là tình trạng đường huyết và huyết áp tăng cao kéo dài; cả hai đều gây tổn thương các mạch máu nhỏ tạo nên các đơn vị lọc của thận.

Đối với bác sĩ, các câu hỏi hữu ích là về xu hướng thay đổi của các chỉ số xét nghiệm này, chứ không phải là chỉ nhìn vào kết quả tại một thời điểm. Các câu hỏi không chỉ là: liệu chỉ số A1c và huyết áp của bạn có nằm trong giới hạn bình thường hay không, mà còn xem chúng đã thay đổi theo hướng nào trong nhiều năm qua; đồng thời đề nghị xét nghiệm vitamin D, canxi, phospho và công thức máu toàn phần thay vì chỉ xem xét từng chỉ số riêng lẻ.

Thói quen hữu ích nhất đối với thận và bàng quang là duy trì bổ sung đủ nước cho cơ thể. Chủ động uống nước trong suốt cả ngày thay vì uống một lượng lớn vào đêm khuya, vì điều này chủ yếu chỉ làm căng bàng quang đang lão hóa và làm gián đoạn giấc ngủ.

Nhìn từ góc độ năng lượng

Trong Trung y, thận được xem là nơi tàng trữ tinh, hay tinh chất, là nguồn dự trữ nền tảng mà mỗi người được sinh ra đã có sẵn và sử dụng trong suốt cuộc đời. Tinh chất được lưu trữ trong thận chi phối sự tăng trưởng ở thời thơ ấu, khả năng sinh sản ở tuổi trưởng thành cũng như thời gian và tốc độ lão hóa của chính cơ thể.

Khi Trung y nói thận “chủ cốt” (chủ về xương), “khai khiếu ra tai” (có mối quan hệ với chức năng của tai) và “chủ thủy” (điều hòa thủy dịch trong cơ thể), những khái niệm này mô tả nhiều phương diện mà Tây y ngày nay cũng đã xác định: thận hoạt hóa vitamin D để hỗ trợ sức khỏe của xương, thận và tai trong có những cơ chế phát triển tương đồng, đồng thời thận điều hòa lượng nước trong cơ thể thông qua bài tiết nước tiểu. Cách diễn đạt khác nhau, nhưng các cơ quan được đề cập thì vẫn là một.

Theo quan niệm này, tinh chất có thể nhanh chóng suy kiệt do làm việc quá sức kéo dài, thiếu ngủ, bệnh tật không được điều trị, cùng nỗi sợ hãi triền miên và tình trạng căng thẳng không ngừng. Khi tinh chất cạn kiệt, Trung y liên kết tình trạng này với một loạt triệu chứng do thận lão hóa gây ra: vùng thắt lưng và đầu gối yếu, đau nhức; ù tai; xương mỏng đi; tóc bạc sớm; khả năng sinh sản suy giảm; thường xuyên thức giấc để đi tiểu và cảm giác lạnh lan tỏa, đặc biệt ở bàn tay và bàn chân.

Nhóm triệu chứng của bà Margaret tương ứng với phần lớn biểu hiện trong bức tranh truyền thống này.

Các biện pháp thực tế để giải quyết những nguyên nhân gốc rễ của tình trạng suy giảm chức năng thận bao gồm:

Bảo vệ giấc ngủ, vì đây là thời điểm tinh chất được phục hồi
Giữ ấm vùng thắt lưng và bàn chân, vì theo Trung y, thận không thích lạnh
Phối hợp với bác sĩ được đào tạo chuyên môn về châm cứu và các bài thuốc thảo dược được kê theo y điển.

Theo kinh nghiệm lâm sàng của bác sĩ Dương Cảnh Đoan, cách tiếp cận này thường mang lại những cải thiện mà nếu chỉ dùng các loại thuốc tây thì không thể mang lại hiệu quả như vậy được.

Vai trò của căng thẳng mạn tính

Phương diện thứ tư là yếu tố mà không một phòng xét nghiệm nào có thể đo lường được và trong trường hợp của bà Margaret thì đây lại là yếu tố quan trọng hơn hết.

Trung y gắn kết mỗi cơ quan với một loại cảm xúc tương ứng. Điều này không có nghĩa là bản thân cơ quan đó “cảm nhận” được cảm xúc ấy; mà là sự liên kết giữa chúng chặt chẽ đến mức nếu một cảm xúc tồn tại dai dẳng ở mức độ cao có thể gây tổn hại cho cơ quan và ngược lại, khi cơ quan suy yếu thì con người sẽ dễ rơi vào trạng thái cảm xúc đó hơn.

Cảm xúc gắn với thận là sự sợ hãi. Không phải là nỗi sợ nhói lên tức thì trước mối nguy hiểm cận kề mà là nỗi sợ âm ỉ, dai dẳng và sâu sắc. Theo quan niệm truyền thống, sự sợ hãi kéo dài sẽ làm cạn kiệt tinh thận theo thời gian.

Một góc nhìn tương đồng và có bằng chứng xác thực trong Tây y cho thấy: sự sợ hãi và lo âu mạn tính khiến hệ thống phản ứng với căng thẳng của cơ thể liên tục ở trạng thái hoạt hóa, làm tăng nồng độ hoóc-môn cortisol và adrenaline. Theo thời gian, trạng thái “chiến đấu hoặc bỏ chạy” liên tục được kích hoạt có thể dẫn đến tăng huyết áp, rối loạn đường huyết và gián đoạn giấc ngủ, tất cả đều là những yếu tố nguy cơ đã được công nhận là gây tổn thương thận. Nói cách khác, sự sợ hãi không chỉ là cảm xúc về bệnh tật mà nó còn trở thành một phần trong cơ chế vận hành của chính căn bệnh đó.

Khi bác sĩ Dương Cảnh Đoan hỏi bà Margaret về nỗi lo sợ mà bà từng thoáng nhắc đến thì cuộc trò chuyện đã chuyển hướng. Bà kể rằng mình từng chứng kiến cảnh mẹ ruột suy kiệt dần, cuối cùng phải chạy thận nhân tạo và sống phụ thuộc vào người khác. Bà cũng thú thật rằng một phần trong bà đã dành nhiều năm trời để chuẩn bị tâm thế cho viễn cảnh mình cũng sẽ đi vào vết xe đổ đó.

Sự chuẩn bị tâm thế đầy lo âu ấy đã trở thành một lối sống. Bà thường thức giấc vào ban đêm không chỉ vì nhu cầu bài tiết mà còn bởi cơ thể bà chưa bao giờ thực sự thoát khỏi trạng thái báo động. Nỗi sợ suy thận hóa ra lại đang góp phần khiến thận của bà suy yếu thật sự.

Những điều bác sĩ Dương Cảnh Đoan hướng dẫn những bệnh nhân như bà Margaret thực hiện đều rất cụ thể. Bác sĩ gọi tên nỗi sợ đó thành lời, bởi khi nỗi sợ được gọi tên, nó thường sẽ bớt gây áp lực lên cơ thể hơn. Bác sĩ coi tình trạng mất ngủ và nỗi sợ mạn tính là một vấn đề thống nhất, vì chúng tác động qua lại lẫn nhau và cùng gây tổn hại cho thận.

Khi làm việc với những bệnh nhân trong tình trạng này, bác sĩ thường kết hợp nhiều phương pháp, bao gồm trị liệu tâm lý theo theo hướng tâm động học, liệu pháp nhận thức hành vi và châm cứu, nhằm giảm thiểu căng thẳng mạn tính. Với bà Margaret, sự thay đổi diễn ra rất rõ rệt: huyết áp của bà ổn định hơn, bà không còn thức giấc giữa đêm nữa và nỗi lo sợ mơ hồ kia cũng dần tan biến.

Nhìn nhận vấn đề một cách xuyên suốt

Bác sĩ của bà Margaret không sai về bất kỳ kết quả thăm khám riêng lẻ nào. Chức năng thận của bà đã bị suy giảm nhẹ; các kết quả chẩn đoán hình ảnh và xét nghiệm đều cho thấy điều đó. Huyết áp của bà quả thực cần được quan tâm. Tình trạng thức giấc vào ban đêm của bà một phần là do bàng quang bị lão hóa. Vấn đề nằm ở sự rời rạc trong cách tiếp cận: mỗi kết quả đều được xem xét một cách riêng biệt mà không đặt câu hỏi liệu chúng có mối quan hệ với nhau hay không.

Mô hình ACES ra đời chính là để giải quyết câu hỏi đó. Xét về mặt giải phẫu, cơ thể cho thấy một bộ phận lọc và một bộ phận chứa đang dần suy yếu. Xét về mặt hóa sinh, cơ thể cho thấy một cơ quan điều tiết chủ chốt đang mất dần khả năng kiểm soát. Xét về mặt năng lượng, cơ thể bộc lộ sự cạn kiệt tinh lực ẩn phía sau hai phương diện kể trên. Và xét về mặt tâm hồn cho thấy nỗi sợ mạn tính đang âm thầm đẩy nhanh quá trình suy giảm này.

Nếu chỉ điều trị riêng lẻ bất kỳ một phương diện thì nào cũng sẽ khiến những phương diện còn lại tiếp tục gây tổn hại cho cơ thể. Việc tác động đồng thời lên cả bốn phương diện: bảo vệ các đơn vị chức năng của thận (nephron), ổn định hoạt động hóa sinh, phục hồi nguồn năng lượng dự trữ và làm dịu nỗi sợ hãi đã giúp cơ thể bà Margaret đạt được trạng thái ổn định, điều mà nhiều năm dùng thuốc Tây y trước đó chưa từng làm được.

Thận thường bị suy giảm chức năng mà không biểu hiện triệu chứng rõ ràng ở giai đoạn đầu. Việc nhận diện sớm các dấu hiệu trên cả bốn phương diện giúp phát hiện tình trạng suy giảm đủ sớm để có thể can thiệp thay đổi, đồng thời giúp bệnh nhân rũ bỏ được nỗi sợ hãi vốn đang làm trầm trọng thêm tình trạng bệnh.

Lidan Du-Skabrin, Tiến sĩ chuyên ngành dinh dưỡng đã đóng góp nội dung cho bài viết này.