Thủ tướng Nhật thăm Việt Nam và Úc: Tái định hình cục diện Ấn Độ Dương–Thái Bình Dương

Vương Tịnh Thuần
•
Thứ Bảy, 09/05/2026

Từ ngày 1/5, Thủ tướng Nhật Bản Takaichi Sanae liên tiếp thăm Việt Nam và Úc. Tại Việt Nam, bà đưa ra phiên bản mới của chiến lược “Ấn Độ Dương–Thái Bình Dương tự do và rộng mở”, kêu gọi các quốc gia châu Á tự quyết định tương lai của mình. Tại Úc, bà cùng phía Úc công bố tuyên bố an ninh kinh tế và đặc biệt nhấn mạnh mối quan hệ “gần như đồng minh” giữa Nhật và Úc. Các chuyên gia cho rằng đây là một phần trong tiến trình của bà Takaichi nhằm tái cấu trúc cục diện Ấn Độ Dương–Thái Bình Dương và xây dựng một “pháo đài phi Trung Quốc hóa”.

Thủ tướng Nhật Bản Takaichi Sanae. (Rodrigo Reyes Marin/POOL / AFP qua Getty Images)

Nhà nghiên cứu cao cấp Tống Quốc Thành thuộc Trung tâm Nghiên cứu Quan hệ Quốc tế của Đại học Chính trị Quốc gia Đài Loan hôm 6/5 phát biểu trong chương trình “News Breakthrough” của đài NTDTV rằng chuyến thăm Việt Nam và Úc của bà Takaichi có 2 mục tiêu chính: “tự chủ” và “khả năng chống chịu”. Ông cho rằng Nhật hy vọng các quốc gia trong khu vực Ấn Độ Dương–Thái Bình Dương có thể duy trì năng lực kinh tế độc lập và không bị cưỡng ép.

Thúc đẩy chiến lược FOIP phiên bản mới, tái định hình cục diện Ấn Độ Dương–Thái Bình Dương

Trong bài phát biểu tại Việt Nam hôm 1/5, bà Takaichi đề xuất phiên bản mới của chiến lược “Ấn Độ Dương–Thái Bình Dương tự do và rộng mở” (FOIP), kêu gọi các nước châu Á tự quyết định tương lai, đồng thời nhấn mạnh tính tự chủ và khả năng chống chịu của an ninh năng lượng.

Theo ông Tống Quốc Thành, chuyến thăm Việt Nam của bà Takaichi có 3 mục tiêu chiến lược:

Thứ nhất: Xây dựng “chủ quyền liên kết” cho chuỗi cung ứng

Ông cho rằng Nhật đang chuyển từ phiên bản FOIP cũ do cố Thủ tướng Shinzo Abe khởi xướng sang mô hình “chủ quyền liên kết chuỗi cung ứng” mang tính gắn kết sâu hơn.

Theo đó, mỗi quốc gia đều không bị cưỡng ép, có thể tự chủ, đồng thời thông qua hợp tác liên minh để đạt được khả năng chống chịu tối đa. Mỗi nước đều giữ quyền tự chủ về kinh tế, công nghệ và quốc phòng, còn toàn bộ liên minh sẽ hình thành một hệ thống có tính độc lập và bền vững.

Ông cho biết “chủ quyền liên kết chuỗi cung ứng” gồm 2 mặt:

Một là giảm phụ thuộc đơn lẻ và củng cố bảo đảm nguồn cung vật tư chiến lược, như đất hiếm và các khoáng sản then chốt, nhằm giảm phụ thuộc quá mức vào chuỗi cung ứng của Trung Quốc.
Hai là tăng cường năng lực tự chủ và chống chịu của từng quốc gia để đối phó với các biện pháp gây sức ép địa chính trị như cấm vận hay trừng phạt từ Bắc Kinh.

Thứ hai: Hỗ trợ Việt Nam trở thành mắt xích quan trọng của chuỗi cung ứng Ấn Độ Dương–Thái Bình Dương

Ông Tống cho biết Nhật và Việt Nam đã đạt đồng thuận về hợp tác trong các lĩnh vực ưu tiên như an ninh kinh tế, khoa học công nghệ, năng lượng, khoáng sản quan trọng, trí tuệ nhân tạo, thông tin không gian và nông nghiệp.

Ngoài ra, bà Takaichi công bố khoản đầu tư 10 tỷ USD để hỗ trợ Việt Nam mua năng lượng, bao gồm:

Hỗ trợ nhà máy lọc dầu Nghi Sơn ở miền Bắc Việt Nam nâng cao năng lực tự chủ thông qua mô hình hợp tác quân–dân Nhật Bản.
Hợp tác đất hiếm, bởi Việt Nam sở hữu khoảng hơn 3,6 triệu tấn trữ lượng đất hiếm, đứng thứ 6 thế giới.

Ông Tống nhận định Việt Nam lâu nay bị kẹt giữa Mỹ và Trung Quốc: về ý thức hệ chịu ảnh hưởng của Bắc Kinh, nhưng về phát triển kinh tế và hỗ trợ công nghệ lại phụ thuộc phương Tây. Nhật muốn biến Việt Nam thành trung tâm quan trọng của an ninh chuỗi cung ứng Ấn Độ Dương–Thái Bình Dương và kéo Việt Nam ra khỏi sự phụ thuộc kinh tế vào Trung Quốc. Điều này cũng đồng nghĩa quan hệ Nhật–Việt sẽ dần chuyển từ “đối tác quan trọng” sang “đối tác chiến lược”.

Thứ ba: Tách khỏi Trung Quốc, tái cấu trúc cục diện khu vực

Theo ông Tống, điều này thể hiện ở 2 khía cạnh:

Thứ nhất là hệ thống hóa an ninh kinh tế. Không còn chỉ là các dự án đơn lẻ hay tập trận chung, mà là hợp tác toàn diện có hệ thống. Nhật không chỉ thúc đẩy mô hình ODA (hỗ trợ phát triển chính thức) và OSA (hỗ trợ tăng cường năng lực an ninh), mà còn tận dụng sức mạnh khu vực tư nhân để giúp các nước Ấn Độ Dương–Thái Bình Dương tự chủ khai thác khoáng sản.
Thứ hai là FOIP phiên bản nâng cấp với trọng tâm công nghệ và số hóa, như hành lang số, cáp ngầm chống phá hoại và tăng cường liên lạc vệ tinh.

Ông cho rằng từ cáp quang dưới biển, khoáng sản dưới lòng đất, liên lạc hàng hải trên biển cho đến hệ thống vệ tinh trên không, Nhật đang xây dựng một khuôn khổ an ninh hoàn chỉnh trên mọi phương diện.

Theo ông, FOIP nâng cấp của bà Takaichi phản ánh quan điểm an ninh toàn diện của Nhật trong thời đại mới: Không chỉ để ứng phó với đe dọa quân sự khu vực, mà còn nhằm bảo đảm Nhật Bản và các đồng minh không bị “bóp nghẹt” về sản xuất và chuỗi cung ứng trong những cuộc cạnh tranh quyền lực lớn trong tương lai.

Xây dựng “liên minh bán đồng minh” Nhật–Úc, tạo thành pháo đài phi Trung Quốc hóa

Từ ngày 3–5/5, bà Takaichi thăm chính thức Úc. Hai bên công bố tuyên bố an ninh kinh tế và nhấn mạnh quan hệ “gần như đồng minh”.

Ông Tống Quốc Thành cho rằng trên thực tế đây gần như là một liên minh Nhật–Úc hoàn chỉnh. Nếu 50 năm trước 2 nước chỉ là đối tác thương mại, thì nay kinh tế, quốc phòng và chống Trung Quốc đã gắn chặt với nhau, biến hai nước thành một “cộng đồng an ninh”.

Điều này thể hiện ở 3 mặt:

Thứ nhất: Xây dựng chuỗi cung ứng phi Trung Quốc hóa

Chuỗi cung ứng Nhật–Úc giúp Nhật ổn định tiếp cận các khoáng sản chiến lược như gali, niken, đất hiếm và terbi, đồng thời xây dựng cơ chế bổ sung năng lượng cho nhau.

Hai nước còn thiết lập cơ chế tham vấn khẩn cấp nhằm ứng phó với các tình huống như phong tỏa eo biển Hormuz trong tương lai. Theo ông Tống, điều này trực tiếp làm suy yếu khả năng “vũ khí hóa tài nguyên” của Bắc Kinh.

Thứ hai: Gắn kết sâu ngành công nghiệp quốc phòng và chia sẻ tình báo

Úc sẽ mua 11 tàu hộ vệ lớp Mogami của Nhật. Một phần đóng tại Nhật, một phần tại Úc, phần còn lại do hai nước cùng sản xuất nhằm rút ngắn tiến độ đóng tàu.

Ngoài ra, hai bên khởi động thỏa thuận “Đối tác hợp tác mạng chiến lược Nhật–Úc” để tăng cường chia sẻ tình báo. Theo ông Tống, điều này cho thấy Nhật đang tiến gần tới mô hình “Liên minh Lục Nhãn” – tức mở rộng từ “Ngũ Nhãn” sang bao gồm Nhật Bản.

Thứ ba: Xây dựng chuỗi đảo mở rộng ngoài chuỗi đảo thứ nhất truyền thống

Ông Tống cho rằng đây mới là ý nghĩa chiến lược lớn nhất của chuyến công du, dù không được nói rõ công khai.

Chuỗi đảo mở rộng này kéo dài từ Nhật Bản qua Đài Loan, Philippines, có thể đi qua Việt Nam, Indonesia rồi xuống Úc, tạo thành một tuyến liên kết hình chéo.

Ông nhận định chuỗi đảo thứ nhất, thứ hai và chuỗi mở rộng này sẽ tạo thành một cấu trúc chiến lược dạng “móc câu ngược”, giúp tăng cường khả năng phòng thủ đối với các điểm nóng địa chính trị như eo biển Đài Loan và Biển Đông.

Theo ông, trước đây Trung Quốc luôn muốn đột phá chuỗi đảo thứ nhất để tiến ra chuỗi đảo thứ hai. Nhưng với chuỗi đảo mở rộng mới này, năng lực vươn ra đại dương của Bắc Kinh sẽ bị hạn chế đáng kể.