Nhật Bản mạnh tay rà soát đầu tư nước ngoài, ngăn sự xâm nhập bất hợp pháp của ĐCSTQ

Ngô Thụy Xương
•
Thứ Ba, 30/06/2026

Khi ngày càng nhiều hoạt động phi pháp có liên quan đến Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ) bị phanh phui tại Nhật Bản, những điểm yếu về kinh tế và an ninh quốc gia của nước này cũng dần bộc lộ. Điều đó đã thúc đẩy Chính phủ Nhật Bản khởi động một trong những kế hoạch an ninh kinh tế lớn nhất trong nhiều năm qua, nhằm mở rộng và tăng cường việc rà soát dòng vốn nước ngoài vào thị trường Nhật Bản, đồng thời trấn áp các hoạt động phi pháp của ĐCSTQ tại nước này.

Tokyo, Nhật Bản – Ngày 4/10: Thủ tướng Takaichi Sanae. (Ảnh: Yuichi Yamazaki – Pool/ Getty Images)

Theo báo cáo, hôm 29/6 (thứ Hai), Chính phủ của Thủ tướng Takaichi Sanae đã thành lập “CFIUS phiên bản Nhật Bản” (Ủy ban Rà soát Đầu tư Nước ngoài), nhằm mở rộng và tăng cường việc giám sát các dòng vốn nước ngoài đầu tư vào các doanh nghiệp Nhật Bản.

Gần đây, nhiều hoạt động phi pháp có liên quan đến Trung Quốc đã được đưa ra ánh sáng. Chẳng hạn, một nhà nghiên cứu mang quốc tịch Trung Quốc bị phát hiện đánh cắp bí mật công nghệ của Nhật Bản và chuyển cho doanh nghiệp Trung Quốc; nghi ngờ có tổ chức Trung Quốc lợi dụng Nhật Bản để buôn lậu fentanyl sang Mỹ; tháng trước, cơ quan công tố Đài Loan nghi ngờ 3 nghi phạm đã buôn lậu ít nhất một lô chip AI cao cấp của NVIDIA từ Nhật Bản vào Trung Quốc. Những vụ việc này cho thấy Nhật Bản đang trở thành điểm trung chuyển cho một số hoạt động phi pháp của ĐCSTQ.

CFIUS phiên bản Nhật Bản chính thức đi vào hoạt động

Hiện nay, Chính phủ của Thủ tướng Takaichi Sanae đang tích cực thúc đẩy kế hoạch an ninh kinh tế có quy mô lớn nhất trong nhiều năm, đồng thời xây dựng một Ủy ban Đầu tư Nước ngoài theo mô hình riêng của Nhật Bản (CFIUS), với mục tiêu mở rộng và siết chặt việc rà soát các thương vụ vốn nước ngoài mua lại doanh nghiệp trong nước.

Ý tưởng thành lập CFIUS của Nhật Bản được lấy cảm hứng từ Ủy ban Đầu tư Nước ngoài tại Mỹ (CFIUS). Trong những năm gần đây, CFIUS của Mỹ đặc biệt chú trọng xem xét các khoản đầu tư có liên quan đến Trung Quốc.

CFIUS của Nhật Bản chính thức đi vào hoạt động từ ngày 29/6, có nhiệm vụ điều phối giữa các bộ, ngành trong chính phủ để đánh giá các thương vụ đầu tư nước ngoài dưới góc độ rủi ro đối với an ninh quốc gia. Cách làm này khác với cơ chế hiện hành, vốn chủ yếu do Bộ Tài chính và các cơ quan quản lý chuyên ngành phụ trách.

Nhóm rà soát này được thành lập dựa trên Luật Ngoại hối và Ngoại thương (Foreign Exchange and Foreign Trade Act – FEFTA) vừa được sửa đổi. Luật mới không chỉ trao thêm quyền cho các cơ quan quản lý trong việc xem xét các giao dịch do các nhà đầu tư có rủi ro cao (chẳng hạn như chính phủ nước ngoài hoặc doanh nghiệp do nhà nước kiểm soát) thực hiện, mà còn mở rộng phạm vi rà soát trước đầu tư, bao gồm cả một số trường hợp sở hữu cổ phần gián tiếp.

Vì sao Nhật Bản cần cải cách?

Ông Igata Akira, Giám đốc Phòng thí nghiệm Tình báo An ninh Kinh tế (Economic Security Intelligence) thuộc Đại học Tokyo, nhận định:

“Bà Takaichi đang thúc đẩy những chính sách an ninh kinh tế mà các nhà hoạch định chính sách, bộ máy hành chính và cả giới học thuật đã kêu gọi trong nhiều năm qua, đồng thời đang từng bước hiện thực hóa các chính sách đó.”

Kể từ khi FEFTA được sửa đổi vào năm 2019, số lượng hồ sơ khai báo đầu tư nước ngoài trước khi thực hiện giao dịch tại Nhật Bản đã liên tục gia tăng. Trước đây, các quỹ đầu tư chủ động nước ngoài (Foreign Activist Funds – tức các quỹ không chỉ đầu tư tài chính thụ động mà còn chủ động can thiệp vào hoạt động và quyết sách của doanh nghiệp) có thể mua tới 10% cổ phần của doanh nghiệp Nhật mà không cần được Chính phủ xem xét. Sau khi luật được sửa đổi, ngưỡng này đã được hạ xuống còn 1%, qua đó hạn chế đáng kể khả năng các nhà đầu tư gây ảnh hưởng đến doanh nghiệp mục tiêu.

Sau cuộc gặp với các quan chức Nhật Bản vào tháng Năm, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cũng công khai bày tỏ sự ủng hộ đối với việc Nhật Bản thiết lập cơ chế rà soát đầu tư này.

Quan điểm của Takaichi Sanae

Trước khi đảm nhiệm cương vị Thủ tướng Nhật Bản, bà Takaichi Sanae từng giữ chức Chủ tịch Hội đồng Nghiên cứu Chính sách của Đảng Dân chủ Tự do (LDP), đồng thời đảm nhiệm chức Bộ trưởng phụ trách An ninh Kinh tế từ năm 2022 đến năm 2024. Trong thời gian tại nhiệm, bà tích cực thúc đẩy việc ban hành các đạo luật nhằm bảo vệ chuỗi cung ứng, cơ sở hạ tầng và công nghệ của Nhật Bản trước những rủi ro toàn cầu, đồng thời tiếp tục thúc đẩy việc mở rộng và sửa đổi Luật Thúc đẩy An ninh Kinh tế.

Động thái này cũng hiện thực hóa quan điểm mà bà Takaichi Sanae nêu trong cuốn sách xuất bản năm 2024 mang tên “An ninh kinh tế của Nhật Bản: Bảo vệ quốc gia và người dân”, trong đó bà cho rằng cần phải ứng phó với các mối đe dọa đến từ ĐCSTQ.

Trong sách, bà viết: “Khi tìm cách tăng cường khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng và bảo đảm an toàn thông tin, chúng ta tuyệt đối không được quên sự tồn tại của Trung Quốc (ĐCSTQ)”.

Bà chỉ ra rằng ĐCSTQ là nguồn nhập khẩu lớn nhất của Nhật Bản, có ảnh hưởng rất lớn đến chuỗi cung ứng toàn cầu, đồng thời cử số lượng lớn các nhà nghiên cứu và sinh viên ra nước ngoài. Bà cũng đề cập rằng ĐCSTQ có Luật Tình báo Quốc gia, theo đó công dân Trung Quốc có thể bị buộc phải hỗ trợ chính quyền ĐCSTQ thu thập thông tin tình báo.

Điều 7 của Luật Tình báo Quốc gia của ĐCSTQ quy định: “Mọi tổ chức và công dân đều phải theo quy định của pháp luật ủng hộ, hỗ trợ và phối hợp với công tác tình báo quốc gia”.

Điều 14 quy định: “Cơ quan tình báo quốc gia… có thể yêu cầu các cơ quan, tổ chức và công dân liên quan cung cấp sự hỗ trợ, trợ giúp và phối hợp cần thiết”.

Điều 16 quy định rằng nhân viên tình báo của ĐCSTQ “có thể tìm hiểu, chất vấn các cơ quan, tổ chức và cá nhân liên quan về những tình huống có liên quan, đồng thời có thể tra cứu hoặc yêu cầu cung cấp hồ sơ, tài liệu và hiện vật có liên quan”.

Các hoạt động bị cho là bất hợp pháp của phía Trung Quốc tại Nhật Bản

Trên thực tế, nhiều sự việc trong những năm gần đây đã phản ánh đúng những lo ngại của bà Takaichi Sanae và nhiều học giả Nhật Bản khác. Các báo cáo lần lượt cho biết:

Một nhà nghiên cứu mang quốc tịch Trung Quốc bị phát hiện đánh cắp bí mật công nghệ của Nhật Bản và tiết lộ cho doanh nghiệp Trung Quốc.
Lực lượng Phòng vệ Nhật Bản đã sử dụng ổ USB nhiễm mã độc có nguồn gốc từ Trung Quốc và có liên hệ với ĐCSTQ.
Nguồn vốn Trung Quốc ồ ạt đổ vào để mua lại các tài sản tôn giáo tại Nhật Bản.
Nghi ngờ có tổ chức của Trung Quốc vận chuyển trái phép fentanyl sang Mỹ thông qua Nhật Bản.
Ngoài ra, vào tháng trước, cơ quan công tố Đài Loan nghi ngờ 3 nghi phạm đã vận chuyển trái phép các chip AI cao cấp của Nvidia vào Trung Quốc thông qua Nhật Bản.

Ngoài ra, số liệu tội phạm của Cơ quan Cảnh sát Quốc gia Nhật Bản cho thấy ngày càng nhiều vụ việc phạm pháp được thực hiện thông qua các kênh kỹ thuật số. Điển hình là ngày 23/6 năm nay, công ty KDDI đã bị tấn công mạng; hệ thống thư điện tử dành cho các nhà cung cấp dịch vụ Internet của công ty bị xâm nhập, khiến khoảng 14,22 triệu địa chỉ email và mật khẩu có nguy cơ bị rò rỉ.

Nhật Bản tăng cường rà soát các thương vụ mua lại của nhà đầu tư nước ngoài

Trong bối cảnh những lo ngại về an ninh tiếp tục gia tăng, các quan chức Nhật Bản đang tích cực sử dụng những công cụ mới để ứng phó. Tháng Tư năm nay, Chính phủ Nhật Bản đã viện dẫn Luật Ngoại hối và Ngoại thương (FEFTA) để đưa ra khuyến nghị tạm dừng thương vụ quỹ đầu tư tư nhân MBK Partners có trụ sở tại Seoul mua lại nhà sản xuất máy công cụ Makino Milling Machine. Đây là trường hợp khuyến nghị tạm dừng đầu tiên được công khai kể từ khi FEFTA được sửa đổi và có hiệu lực vào năm 2017.

Ngoài ra, thương vụ Tập đoàn Yageo của Đài Loan mua lại Shibaura Electronics của Nhật Bản vào năm ngoái cũng đã trải qua quá trình xem xét kéo dài nhiều tháng. Bên cạnh đó, Chính phủ Nhật Bản đã đưa công ty mẹ của 7-Eleven là Seven & i Holdings vào danh sách doanh nghiệp “cốt lõi” (Core) theo FEFTA từ năm 2024. Điều này đồng nghĩa với việc các nhà đầu tư nước ngoài khi nắm giữ một tỷ lệ cổ phần nhất định sẽ phải thực hiện quy trình khai báo trước nghiêm ngặt hơn. Động thái này đã làm dấy lên sự quan tâm của dư luận về khả năng các thương vụ mua lại của nhà đầu tư nước ngoài sẽ phải đối mặt với quá trình thẩm tra an ninh quốc gia chặt chẽ hơn. Cuối cùng, kế hoạch thâu tóm của tập đoàn Alimentation Couche-Tard (Canada) đã không thể hoàn tất.

Ảnh hưởng trong tương lai

Một số người cho rằng việc tăng cường thẩm tra đầu tư hiện nay chỉ có thể giải quyết một phần thách thức. Rủi ro đặc biệt nghiêm trọng đối với các doanh nghiệp vừa và nhỏ, trong khi đây lại là nhóm chiếm đa số trong bức tranh kinh doanh của Nhật Bản. Mặc dù những doanh nghiệp này là trụ cột của chuỗi cung ứng ngành sản xuất Nhật Bản, nhiều công ty vẫn thiếu nguồn lực và chuyên môn cần thiết để bảo vệ công nghệ nhạy cảm.

Một ngoại lệ hiếm hoi là công ty sản xuất khuôn cao su có trụ sở tại tỉnh Aichi mang tên Make Start. Công ty có khoảng 100 nhân viên, chuyên cung cấp linh kiện cho các nhà sản xuất phụ tùng ô tô lớn. Để đáp ứng nhu cầu của khách hàng về mức độ an toàn cao hơn, công ty đang nỗ lực bảo vệ dữ liệu và công nghệ của mình, giữ lại hơn 90% quy trình sản xuất trong nội bộ và trang bị cho nhân viên điện thoại thông minh do công ty cấp.

Giám đốc điều hành của công ty, ông Kunihiro Sakoda, cho biết việc ngăn chặn rò rỉ phụ thuộc vào sự tích lũy của những biện pháp nhỏ như vậy. Ông chỉ ra rằng khi nhân viên chuyển việc, họ có thể mang theo kinh nghiệm và các kỹ thuật vô hình, hoặc vô tình đăng tải thông tin mật lên mạng xã hội, đều có thể dẫn đến rò rỉ thông tin.

Ông nói: “Nếu để tôi tự mình xử lý tất cả, tôi nghĩ những biện pháp này sẽ bị trì hoãn”, và ông cho rằng thành công đạt được là nhờ hợp tác với các chuyên gia an ninh mạng.

Giáo sư danh dự Murayama Yuzo của Đại học Doshisha cho rằng chính phủ và cảnh sát đã đầu tư “rất nhiều nguồn lực” để giải quyết vấn đề này, từ đó thu hút sự chú ý của các chủ doanh nghiệp. Ông nói thêm: “Ngoài ra, sau khi nội các do bà Takaichi lãnh đạo lên nắm quyền, đã bắt đầu thảo luận về việc chuyển đổi ngành công nghiệp quốc phòng thành một ngành công nghiệp tăng trưởng. Tôi cho rằng điều này cũng đã nâng cao đáng kể nhận thức của mọi người”.