ĐCSTQ bắt giữ nhà địa chấn học người Mỹ gốc Hoa nghiên cứu các vụ thử hạt nhân của Triều Tiên

Lâm Yến
•
Thứ Ba, 14/07/2026

Một nhà địa chấn học người Mỹ gốc Hoa đã bị giam giữ sau khi đến Trung Quốc tham gia hoạt động giao lưu học thuật. Vụ việc đang trở thành một phép thử lớn đối với quan hệ Mỹ – Trung, đồng thời gióng lên hồi chuông cảnh báo về hợp tác khoa học xuyên biên giới.

Logo Bộ Ngoại giao Mỹ tại phòng họp báo của Bộ Ngoại giao ở Washington, D.C. (Nguồn: Madalina Vasiliu/ The Epoch Times)

Hãng Reuters hôm thứ Hai (13/7) lần đầu tiên đưa tin về vụ việc. Tiến sĩ Trần (không công bố đầy đủ họ tên), một nhà khoa học người Mỹ gốc Hoa sống tại Boston, bang Massachusetts, chuyên nghiên cứu các vụ thử hạt nhân của Triều Tiên, đã bị nhân viên an ninh quốc gia của Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ) bắt giữ tại Sân bay Quốc tế Thủ đô Bắc Kinh vào ngày 5/11/2024, khi ông chuẩn bị trở về Mỹ sau chuyến thăm người thân và thuyết trình học thuật tại hai trường đại học.

Vợ ông là bà Vinh Ngọc Phương (Yufang Rong), các nghị sĩ Quốc hội Mỹ và hai tổ chức bảo vệ nhân quyền đã xác nhận vụ việc.

Ông Trần sinh ra tại Trung Quốc và trở thành công dân Mỹ vào năm 2011. Đến nay, ông đã bị chính quyền ĐCSTQ giam giữ gần 2 năm và đang phải đối mặt với cáo buộc làm gián điệp.

Vụ việc cho thấy các nghiên cứu học thuật thông thường có thể bị cuốn vào các tranh chấp liên quan đến an ninh quốc gia, đặc biệt trong những lĩnh vực nhạy cảm như giám sát hạt nhân.

Được biết, ông Trần từng công bố các kết quả nghiên cứu dựa trên dữ liệu công khai về việc phát hiện các vụ thử hạt nhân của Triều Tiên. Nghiên cứu này nhận được tài trợ từ Chính phủ Mỹ, nhưng không liên quan đến bất kỳ nội dung mật nào và đã được công bố công khai.

Reuters cho biết, theo các nguồn tin, Chính phủ Mỹ đã chính thức xếp ông Trần vào diện công dân Mỹ bị ĐCSTQ giam giữ oan sai và nâng vụ việc lên thành ưu tiên ngoại giao cao nhất.

Các tổ chức bảo vệ nhân quyền và giới chức Mỹ cho rằng cáo buộc gián điệp mà ĐCSTQ đưa ra đối với ông Trần không có cơ sở đáng tin cậy.

Diễn biến mới nhất

Gia đình ông Trần cho biết Ngoại trưởng Marco Rubio đã liên tục thúc đẩy việc trả tự do cho ông, đồng thời Tổng thống Donald Trump cũng đã trực tiếp trao đổi với lãnh đạo ĐCSTQ Tập Cận Bình về vụ việc này.

Bà Vinh Ngọc Phương cho biết Nhà Trắng và Bộ Ngoại giao Mỹ từng thông báo rằng trong chuyến thăm cấp nhà nước tới Bắc Kinh hồi tháng 5, Tổng thống Trump đã đề cập với ông Tập về việc chồng bà bị giam giữ. Khi đó, ông Tập hứa sẽ điều tra vụ việc. Tuy nhiên, bà Vinh cho biết đến nay phía ĐCSTQ vẫn chưa có bất kỳ động thái nào.

Bà Vinh Ngọc Phương lo ngại Bắc Kinh đã mặc định tội danh đối với chồng bà trước cả khi xét xử và đã quyết định kết tội ông với cáo buộc gián điệp.

“Tôi tin rằng dù thế nào họ cũng sẽ tuyên ông ấy có tội và phiên tòa sẽ được xử kín,” bà Vinh nói. Bản thân bà cũng là một nhà địa chấn học nhưng không tham gia vào công trình nghiên cứu của chồng.

Bà cho biết các quan chức Đại sứ quán Mỹ tại Trung Quốc đã nhiều lần đến nhà tù thăm ông Trần, nhưng mỗi lần đều có quan chức ĐCSTQ hiện diện và không cho phép ông tự do phát biểu. Luật sư Trung Quốc do bà thuê chỉ được phép gặp ông sau khi ông đã bị giam hơn 13 tháng.

Giới chuyên gia lo ngại

Bà Vinh Ngọc Phương cho biết phía Trung Quốc đã thẩm vấn chồng bà hơn 100 lần về công trình nghiên cứu liên quan đến đặc điểm địa chấn của các vụ thử hạt nhân Triều Tiên.

Reuters cho biết, theo bài báo khoa học của ông Trần công bố vào tháng 12/2020 mà hãng này xem xét, nghiên cứu đã phân tích cường độ của 6 vụ thử hạt nhân đã biết của Triều Tiên, cũng như cách phân biệt đặc điểm sóng địa chấn của các vụ thử này với sóng địa chấn do động đất thông thường.

Trang bìa của bài báo cho thấy nghiên cứu được thực hiện cho Cục Kiểm soát Vũ khí thuộc Bộ Ngoại giao Mỹ và “đã được phê chuẩn để công bố công khai”.

Một số chuyên gia an ninh quốc gia nghi ngờ ĐCSTQ có động cơ chiến lược đằng sau việc giam giữ ông Trần.

Ông Eric Lebson, cựu quan chức an ninh quốc gia Mỹ và là thành viên của tổ chức bảo vệ con tin Global Reach, đơn vị đang tư vấn cho bà Vinh Ngọc Phương, cho rằng ĐCSTQ quan tâm đến các nghiên cứu về công nghệ che giấu các vụ nổ hạt nhân dưới lòng đất, đặc biệt là công nghệ “tách ghép” (decoupling), đồng thời muốn tận dụng chuyên môn của ông Trần để nâng cao năng lực che giấu các vụ thử vũ khí hạt nhân dưới lòng đất.

Ông cho biết các chuyên gia về thử hạt nhân mà tổ chức của ông tham vấn cũng bày tỏ mối lo ngại tương tự. Trọng tâm nghiên cứu của ông Trần chính là nhận diện tín hiệu địa chấn phát sinh từ các vụ thử hạt nhân.

ĐCSTQ phủ nhận việc tiến hành các vụ thử hạt nhân bí mật và cũng không công khai bất kỳ bằng chứng nào về các cáo buộc nhằm vào ông Trần.

Tháng 2/2026, Chính phủ Mỹ cáo buộc Bắc Kinh đã tìm cách che giấu một vụ thử hạt nhân ngầm công suất thấp diễn ra vào ngày 22/6/2020 bằng cách kích nổ thiết bị trong một khoang thử nghiệm ngầm cỡ lớn nhằm làm giảm cường độ sóng xung kích.

Mặc dù Trung Quốc, giống như Mỹ, đã ký Hiệp ước Cấm thử hạt nhân toàn diện năm 1996, nhưng phía Trung Quốc phủ nhận đã tiến hành vụ thử hạt nhân nói trên.

Phân tích vụ việc

Ông Lebson cho biết ông Trần làm việc cho một nhà thầu của Chính phủ Mỹ, nhưng chưa từng được cấp quyền tiếp cận thông tin mật và cũng chưa từng tham gia bất kỳ công việc mật nào.

Ông cho biết nghiên cứu của ông Trần về sóng địa chấn từ các vụ nổ thử hạt nhân của Triều Tiên được Bộ Ngoại giao Mỹ và Phòng thí nghiệm Nghiên cứu Không quân Mỹ tài trợ. Công trình này được thực hiện với sự hợp tác của các học giả Trung Quốc, sử dụng dữ liệu công khai của Trung Quốc, tất cả đều có thể tra cứu trên Internet.

Gia đình và những người ủng hộ ông Trần cho biết tình trạng sức khỏe của ông ngày càng xấu đi trong thời gian bị giam giữ.

Theo bà Vinh Ngọc Phương và ông Lebson, ông Trần bị nhân viên an ninh quốc gia của ĐCSTQ bắt giữ tại Sân bay Quốc tế Bắc Kinh vào ngày 5/11/2024, khi đang chuẩn bị trở về Boston sau chuyến thăm người thân và thuyết trình về kết quả nghiên cứu tại 2 trường đại học.

Bà Vinh Ngọc Phương cho biết trong thời gian đầu bị giam giữ, ông Trần từng bị ngược đãi, bao gồm việc bị buộc ngồi trên ghế gỗ cứng trong thời gian dài, không được đứng dậy, đọc sách hay tập thể dục, đồng thời không được cấp thuốc điều trị bệnh tiểu đường và các bệnh khác.

Bà Vinh nói rất khó biết chính xác tình hình giam giữ của ông Trần, nhưng ông đã sụt từ 30 đến 40 pound (khoảng 13,6 đến 18,1 kg), chế độ ăn thiếu dinh dưỡng, thiếu protein, trái cây và rau xanh, đồng thời chỉ được cung cấp các loại thuốc kém chất lượng.

Ngày 1/5/2025, ông bị truy tố với cáo buộc gián điệp, nhưng đến nay vẫn chưa được đưa ra xét xử.

Dự kiến, vụ việc của ông Trần sẽ tiếp tục được đề cập trong cuộc gặp cấp cao Mỹ – Trung dự kiến diễn ra vào tháng 9 tới.

Thượng nghị sĩ Đảng Dân chủ bang Massachusetts Ed Markey đã cùng hai thượng nghị sĩ khác gửi thư cho Ngoại trưởng Rubio vào ngày 17/12/2025, thúc giục đưa Tiến sĩ Trần vào danh sách công dân Mỹ bị giam giữ oan sai. Ông Markey cho biết ông hết sức quan ngại về sự an toàn và sức khỏe của Tiến sĩ Trần.

Trong một tuyên bố, ông Markey nói: “Tôi hy vọng việc nâng cao sự quan tâm của công chúng đối với vụ giam giữ bất công mà Tiến sĩ Trần đang phải chịu sẽ buộc Chính quyền Trung Quốc (ĐCSTQ) đưa ra quyết định đúng đắn là trả tự do cho Tiến sĩ Trần”.