Vào hôm thứ Ba (17/11), UNEP và WHO cho biết trẻ có thể phơi nhiễm hóa chất gây rối loạn nội tiết từ trong bụng mẹ. Việc phơi nhiễm sớm có thể ảnh hưởng lâu dài tới não bộ, tăng trưởng và sinh sản.

Chất bài tiết của thai nhi sẽ đi về đâu? Bác sĩ: ‘Không nói đâu, ghê lắm đấy’
(Ảnh minh họa qua Twitter)

Báo cáo của Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP) và Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) mang tên “State of the Science of Endocrine-Disrupting Chemicals 2026” (Hiện trạng khoa học về hóa chất gây rối loạn nội tiết 2026). Đây là lần cập nhật lớn đầu tiên ở quy mô toàn cầu kể từ đánh giá chung của hai tổ chức này vào năm 2012.

Hơn một thập niên nghiên cứu đã củng cố và mở rộng bằng chứng về mối liên hệ giữa các hóa chất gây rối loạn nội tiết với tác hại ở người và động vật hoang dã, thông cáo chung của UNEP và WHO nêu rõ.

Hóa chất gây rối loạn nội tiết (EDC) là những chất có thể làm rối loạn hoạt động của hormone, tức các chất truyền tin điều khiển nhiều chức năng của cơ thể. Chúng đã được phát hiện trong máu, sữa mẹ và máu cuống rốn. Việc phơi nhiễm sớm, ngay từ trong bụng mẹ, có thể làm rối loạn hormone. Hậu quả có thể kéo dài, ảnh hưởng tới sự phát triển của não bộ, quá trình tăng trưởng và sức khỏe sinh sản.

Bà Sheila Aggarwal-Khan, Giám đốc Vụ Công nghiệp và Kinh tế của UNEP giải thích, EDC đặc biệt đáng lo ngại vì chúng có thể làm rối loạn các hormone điều hòa nhiều chức năng thiết yếu ở cả người lẫn động vật hoang dã, từ phát triển, sinh sản đến trao đổi chất và hành vi.

“Những tác động này có thể kéo dài, và có trường hợp không thể đảo ngược”, bà nói.

Bằng chứng ngày càng rõ về tác động tới sức khỏe

Báo cáo ghi nhận bằng chứng rõ hơn về mối liên hệ giữa phơi nhiễm EDC với khả năng sinh sản và sự phát triển của cơ quan sinh sản. Bằng chứng cũng rõ hơn với sự phát triển của hệ thần kinh, quá trình điều hòa nhiều loại hormone trong đó có hormone tuyến giáp, quá trình trao đổi chất, hệ miễn dịch và sức khỏe tim mạch.

Các mối lo ngại mới nổi gồm bệnh gan liên quan đến rối loạn chuyển hóa (gan tích mỡ do rối loạn chuyển hóa, không do rượu) và khả năng ảnh hưởng tới thận. Tuy nhiên, vẫn còn những khoảng trống hiểu biết quan trọng.

Ảnh hưởng không dừng ở con người. Ở cá, chim, lưỡng cư và động vật có vú, phơi nhiễm EDC cũng có liên quan đến bất thường về sinh sản, phát triển và hành vi.

Hiện có hơn 350.000 hóa chất và hỗn hợp hóa chất được đăng ký sản xuất, sử dụng trên toàn cầu. Tuy nhiên, chỉ một phần nhỏ trong số đó từng được đánh giá xem có đặc tính gây rối loạn nội tiết hay không.

Báo cáo cũng lưu ý người và động vật thường phơi nhiễm cùng lúc nhiều hóa chất, không phải từng chất riêng lẻ. Trong khi đó, nhiều hệ thống quản lý vẫn đánh giá từng hóa chất một.

Hóa chất có trong đồ dùng hằng ngày

EDC được dùng nhiều trong nhựa (bao bì, đồ chơi, thiết bị y tế), thuốc trừ sâu và sản phẩm chăm sóc cá nhân. Những ví dụ quen thuộc là bisphenol A (BPA, chất dùng để sản xuất một số loại nhựa), phthalate (chất làm dẻo nhựa) và PCB (một nhóm hóa chất công nghiệp).

(Ảnh: photka/ Shutterstock)

Theo Hội Nội tiết Mỹ, EDC có thể vào cơ thể qua không khí, thức ăn, nước uống và qua da. Thai nhi và trẻ sơ sinh dễ bị ảnh hưởng hơn, kể cả ở mức phơi nhiễm thấp. Lý do là ở giai đoạn này đang diễn ra sự hình thành và trưởng thành của các cơ quan.

“Nhiều trường hợp phơi nhiễm các hóa chất này xảy ra qua những sản phẩm dùng hằng ngày”, bà Aggarwal-Khan nói. Bà cho rằng doanh nghiệp thiết kế và sản xuất sản phẩm là bên có quyền lựa chọn hay thay đổi các loại hóa chất để đưa vào sản phẩm hơn bất kỳ ai khác. Những doanh nghiệp thử nghiệm sớm, công khai thành phần và thay thế hóa chất đúng cách sẽ “đi trước quy định”, thay vì phải chạy theo khi quy định ban hành, và còn giảm được trách nhiệm pháp lý về sau.

Khuyến nghị cho các chính phủ

Báo cáo đề xuất các chính phủ siết khung quản lý để loại dần những hóa chất đáng lo ngại nhất và thúc đẩy các chất thay thế an toàn hơn. Đã có những trường hợp tác hại liên quan đến các EDC thế hệ cũ được đẩy lùi sau khi có quy định giảm ô nhiễm môi trường.

Thông cáo nhấn mạnh việc vẫn có thể hành động mà không cần chờ làm rõ mọi điểm còn chưa chắc chắn. Người dân cũng có thể chọn vật liệu thay thế khi được cung cấp đủ thông tin.

Ông Bruce Gordon, Quyền Giám đốc Vụ Môi trường, Biến đổi khí hậu, Một sức khỏe và Di cư của WHO, nói:

“Bảo vệ sức khỏe nghĩa là ngăn những phơi nhiễm có hại trước khi chúng xảy ra”.

Ông cho rằng cần sớm nhận diện nguy cơ, tăng cường giám sát khoa học và bảo đảm hóa chất trong sản phẩm hằng ngày an toàn, “đặc biệt với phụ nữ mang thai, trẻ em và các thế hệ tương lai”.

UNEP còn công bố một bản tổng hợp đi kèm báo cáo, mang tên “From Evidence to Action” (Từ bằng chứng đến hành động). Tài liệu này gợi ý những giải pháp thiết thực cho nhà hoạch định chính sách ở các ngành bao bì thực phẩm, mỹ phẩm, đồ chơi, dệt may, y tế, nông nghiệp, dược phẩm và xử lý chất thải.

Gia đình có thể làm gì để giảm phơi nhiễm

Hội Nội tiết Mỹ cho biết quan hệ nhân quả giữa EDC và bệnh tật chưa được hiểu đầy đủ, nhưng khuyến nghị mọi người vẫn nên đề phòng. Hội lưu ý các phương pháp dưới đây đặc biệt quan trọng với người đang mang thai hay dự định có con:

  • Không hâm nóng thức ăn bằng lò vi sóng trong hộp nhựa, không dùng hộp nhựa đựng thức uống nóng.
  • Khi có thể, dùng hộp thủy tinh, sứ hoặc thép không gỉ, nhất là với thức ăn, thức uống nóng; tránh hộp nhựa mang ký hiệu tái chế số 3, 6 và 7.
  • Rửa kỹ rau quả trước khi ăn; hạn chế đồ hộp, thực phẩm chế biến sẵn; nấu ăn ở nhà nhiều hơn, ưu tiên nguyên liệu tươi.
  • Đọc nhãn, chọn sản phẩm ghi “không phthalate”, “không BPA”, “không paraben”; tránh sản phẩm có hương liệu tổng hợp.
  • Rửa tay thường xuyên, nhất là trước khi nấu và ăn; lau sàn và làm sạch bụi trong nhà đều đặn.
  • Với trẻ nhỏ: dùng bình sữa và đồ chơi ghi “không BPA”, tránh dùng lại đồ chơi nhựa cũ của người khác.

Tại Việt Nam, trong một nghiên cứu năm 2019, phthalate đã được đo trong bụi và không khí trong nhà ở Hà Nội. Kết quả cho thấy mẫu lấy ở các tiệm làm tóc có nồng độ phthalate cao nhất, và DEHP (2-ethylhexyl phthalate) là chất có nồng độ cao nhất trong cả bụi lẫn không khí. Liều phơi nhiễm qua đường hít thở cao gấp 10 lần các đường khác như nuốt phải bụi.

Tú Liên (t/h)