Chuyện Tăng Tử răn người làm quan

Người xưa rất coi trọng việc tu thân, bởi họ cho rằng để đối nhân xử thế đúng đắn thì trước hết phải có được phẩm hạnh cao thượng. Với người làm quan, điều ấy lại càng hệ trọng, bởi lời nói, thái độ và cử chỉ của một người ở địa vị cao không chỉ biểu hiện tu dưỡng cá nhân mà còn ảnh hưởng đến dân chúng. Câu chuyện Tăng Tử răn Mạnh Kính Tử trong Luận Ngữ thể hiện đầy đủ đạo lý ấy.

Trong thiên Thái Bá của sách Luận Ngữ có chép rằng khi Tăng Tử lâm bệnh nặng, Mạnh Kính Tử đến thăm hỏi. Tăng Tử nói:

“Chim sắp chết thì tiếng kêu bi ai; người sắp chết thì lời nói thiện lành. Người quân tử có ba điều đáng quý: giữ dung mạo và cử chỉ đúng lễ thì có thể tránh sự thô bạo, ngang ngược; giữ sắc mặt đoan chính thì có thể gần với thành tín; giữ lời nói và thanh khí cẩn trọng, đúng mực thì có thể tránh những lời thô tục, trái lẽ. Còn những việc lễ tiết cụ thể thì đã có quan hữu tư đảm nhiệm.”

Lời này tuy không dài, nhưng cho thấy rõ quan niệm của Tăng Tử về việc tu dưỡng của người quân tử, đặc biệt là người ở địa vị làm quan.

Mạnh Kính Tử là đại phu nước Lỗ, thuộc dòng họ Mạnh Tôn, một trong những thế gia đương thời. Với một người như vậy, điều cần chú ý không phải là lễ tiết nhỏ, mà là sự tu dưỡng cá nhân, biểu hiện cụ thể qua cử chỉ, sắc mặt và lời nói. Bởi người có địa vị càng cao thì ảnh hưởng của mỗi hành vi càng lớn. Một lời nói thiếu cẩn trọng, một thái độ thất lễ, nhiều khi có thể ảnh hưởng và làm tổn hại đến phong khí chung.

Các nhà chú giải thời xưa cho rằng Tăng Tử nói như vậy vì Mạnh Kính Tử quá chú trọng đến những lễ tiết nhỏ nhặt, nhưng lại quên để ý đến hàm nghĩa rộng lớn hơn của chúng. Vì thế, Tăng Tử đã nêu ba điều rất căn bản: dung mạo, sắc diện và ngôn từ. Ba điều ấy đều thuộc về việc tu thân.

Dung mạo và cử chỉ có lễ thì khiến người khác không dám khinh nhờn. Sắc mặt đoan chính thì dễ tạo lòng tin. Lời nói cẩn trọng thì tránh được sự thô tục và thất lễ. Đối với người quân tử, những điều này không phải là sự tô điểm bên ngoài, mà là sự thực hành và biểu hiện của tu dưỡng bên trong.

Sau khi nói về ba điều cần giữ, Tăng Tử mới nói rằng những việc lễ tiết nhỏ đã có quan lại ở dưới lo liệu theo phận sự của họ. Ý ở đây không phải xem nhẹ lễ nghi, mà là phân biệt việc chính và việc phụ. Người ở địa vị cao không nên quên mất trách nhiệm lớn hơn là giữ đức và làm gương cho người dưới.

Câu mở đầu “người sắp chết thì lời nói thiện lành” cũng rất đáng chú ý. Tăng Tử lúc ấy bệnh đã nặng. Ông nói như vậy để Mạnh Kính Tử hiểu rằng những lời nói ra không có ý chê bai, mà là lời chân thành của một người biết mình không còn nhiều thời gian. Chính vì không có điều gì phải tính toán, nên lời nói càng đáng được xem là lời thực lòng.

Từ đó có thể thấy thái độ của người xưa trong việc khuyên can. Khuyên người không phải để tỏ mình hơn người, cũng không phải để trách móc, mà là xuất phát từ mong muốn đối phương sửa được chỗ chưa đúng đắn. Tăng Tử đã đến lúc như vậy rồi mà vẫn nhắc Mạnh Kính Tử về việc giữ mình, điều đó cho thấy ông coi tu thân là điều hệ trọng.

Khi xảy ra mâu thuẫn với người khác, con người thường dễ nhìn thấy lỗi của đối phương mà khó nhận ra phần chưa đúng của mình. Nhưng nếu có thể quay lại xét xem lời nói của mình có quá đáng hay không, thái độ có thất lễ hay không, cách ứng xử có làm tổn thương người khác hay không, thì nhiều khi sẽ tìm được nguyên nhân của sự bất hòa.

Đối với người làm quan, tất cả những điều trên đều cần coi trọng. Người có quyền lực nếu không biết tự giữ thì cái hại không chỉ dừng ở bản thân. Người trên thất lễ, kẻ dưới dễ sinh khinh nhờn; người trên nói năng khinh suất, kẻ dưới dễ bắt chước; người trên không có thành tín, thì mệnh lệnh dù nghiêm cũng khó khiến người khác thật lòng phục theo.

Bởi vậy, lời Tăng Tử khuyên Mạnh Kính Tử tuy nói về dung mạo, sắc diện và lời nói, nhưng ý nghĩa chính là thực hành việc “tu thân” thay vì chỉ chú trọng đến bề ngoài nguyên tắc. Người muốn được người khác kính trọng thì trước hết phải biết tự trọng. Người làm quan muốn khiến người dưới phục theo thì trước hết bản thân phải có chỗ đáng để người khác khâm phục. Người càng có can hệ đến dân chúng lại càng phải chú ý những điều căn bản nhất ấy,

Ninh Sơn biên tập

Xem thêm:

• Người có khí tiết không tham của cải phi nghĩa
• Biện Đạo (6): Lễ là những điều thích đáng mà mọi người đều có thể thực hiện được

Mời xem video: