Màu xanh 800 năm của Chartres

Chartres là thị trấn nhỏ ở Pháp, cách Paris chừng 90 km. Nói đến màu xanh của Chartres, tôi không ám chỉ sự lãng mạn của thị trấn mà là những ô kính màu xanh của Nhà thờ Đức Bà Chartres (Cathédrale Notre-Dame de Chartres) – Thứ màu đã ám ảnh tôi từ lần đầu nhìn thấy.

Tôi đến Chartres hơn 20 năm trước. Đứng giữa khoảng sân rộng trước nhà thờ, vắng lặng, và yên tĩnh gần như tuyệt đối. Tôi tự hỏi, làm sao ở thị trấn nhỏ bé này lại có ngôi nhà thờ đẹp cổ kính thế này, mà theo tôi còn đẹp hơn nhà thờ Đức Bà Paris, mà tôi vừa ghé hôm trước.

Tiếng chuông nhà thờ bỗng vang lên, rời rạc, chậm rãi từng tiếng một. Từ mé hông nhà thờ, vài người khiêng quan tài từ từ quẹo vào sân trước, dừng lại cuối nhà thờ. Một đám ma không kèn, không trống, không tiếng than khóc. Tất cả chỉ khoảng 6-7 người, kể cả những người khiêng quan tài, mà tôi đoán là thân quyến hoặc hàng xóm của người quá cố. Cửa nhà thờ mở. Một linh mục người da đen đứng chờ sẵn, rước linh cữu tiến gần đến bàn thờ làm lễ cầu hồn. Chúng tôi lặng lẽ bước theo.

Ngước lên trần nhà thờ cao vút- đúng kiểu Gothic kinh điển như nhiều nhà thờ khác ở châu Âu. Các tường nhà thờ và gian thánh tràn ngập những phù điêu, chạm khắc tinh xảo, mô tả những câu trong kinh thánh. Nhiều nhà thờ cổ kính ở châu Âu cũng vô vàn phù điêu như thế, chẳng riêng gì Chartres.

Nhưng khi mắt chạm những ô kính ghép màu (stained glass window), tôi khựng lại trước ô kính xanh – màu xanh Cobalt sao lại ảm đạm thế này! Tôi bị hút vào xanh Cobalt của Chartres, đến độ quên cả màu đỏ thủy tinh, theo thói quen nghề nghiệp.

Thông thường, xanh Cobalt tạo màu xanh da trời, dù là sắc đậm nhưng vẫn sáng màu. Nếu thủy tinh nhiễm tạp, nhất là tạp sắt hóa trị II, màu sẽ xỉn như áo bạc màu, không thể xanh ảm đạm, lạ lùng như thế.

Màu xanh Cobalt và xanh Crom là loại dễ làm nhất, vì chỉ cần thêm oxid tương ứng vào thủy tinh là ra màu. Crom cho màu xanh lá cây. Người ta có thể trộn Crom vào Cobalt theo tỉ lệ thích hợp để cho ra sắc màu xanh mong muốn. Nhưng màu xanh Cobalt ở Chartres hoàn toàn khác.

Màu xanh Cobalt của Chartres đẹp một cách u ám. Lúc đó khoảng 2 giờ chiều, cuối thu. Nắng châu Âu không gắt như nắng Sài Gòn. Những tia nắng rọi vào kính màu, không làm xanh Cobalt sáng hơn, mà chỉ đủ để làm nổi bật sắc thái ảm đạm, sâu thẳm của xanh Cobalt so với các màu khác của ô kính. Tất cả những sắc màu này chìm giữa không gian trầm mặc của nhà thờ, ánh nến nhiều hơn ánh điện, những ô kính ấy như phát sáng từ bên trong, hơn là được rọi từ nắng bên ngoài.

Nhà thờ Chartres được xây dựng vào cuối thế kỷ 12, là một trong những nhà thờ có kiến trúc Gothic đầu tiên, chỉ sau nhà thờ Đức Bà Paris, xây dựng trước đó khoảng 30 năm.

Lần theo lịch sử, thì nhà thờ Chartres là câu chuyện dài gần 2.000 năm. Từ cuối thế kỷ thứ III, trên nền nhà thờ hiện nay, đã có nhà thờ bằng gỗ của những cộng đoàn Kitô giáo đầu tiên. Rồi từ đó, trải qua những giai đoạn đầy máu lửa, tàn phá và xây dựng. Được tôn vinh và cũng “chết đi sống lại” nhiều lần. Đến cuối thế kỷ 12, sau một trận hỏa hoạn thiêu rụi toàn bộ, nhà thờ được xây dựng lại theo kiến trúc Gothic, và còn tồn tại đến ngày nay. Nhiều tài liệu cho rằng, nhà thờ Chartres hầu như còn nguyên vẹn đến 80%, kể cả những ô kính màu – điều hiếm có trong lịch sử kiến trúc châu Âu.

Tôi đã từng làm trong lĩnh vực thủy tinh và men màu gốm sứ. Đã không ít lần tôi dùng oxide Cobalt, oxide Crom… để nấu thủy tinh màu, hay men màu. Nhưng chưa bao giờ thấy sắc xanh nào giống như ở Chartres. Thật khó mô tả màu xanh ảm đạm, không xỉn màu.

Trong thủy tinh màu, đáng ngại nhất là tạp sắt, nhất là tạp sắt nhị (Fe 2+). Sắt loại này làm xỉn màu nền của thủy tinh. Do đó, người ta thường thêm vào chất oxid hóa để chuyển Fe 2+ thành Fe 3+ cho màu vàng rất nhạt, không ảnh hưởng đến màu nền của thủy tinh.

Nhưng kỹ thuật luyện kim 700-800 năm trước không thể tách được oxide tinh khiết như lúc tôi làm việc. Họ phải dùng quặng Cobalt để tạo màu xanh. Quặng thì còn lẫn nhiều tạp, nhất là tạp Mangan, Crom, sắt. Những kim loại này đều có trạng thái oxid hóa 2+ và 3+, tương tự Cobalt, nên thường lẫn vào quặng Cobalt, chỉ lẫn nhiều hoặc ít.

Tạp Mangan là kẻ đáng ngờ nhất. Nếu tạp Mangan ở hàm lượng thấp, sẽ oxid hóa sắt 2+, làm màu xanh Cobalt trở nên sáng hơn. Nếu tạp Mangan có hàm lượng cao sẽ tạo thủy tinh màu tím sẫm. Tôi đoán là thủy tinh ở Chartres đã dùng quặng Cobalt nhiễm tạp Mangan cao, nên xanh Cobalt phụ với màu tím của Mangan. Nói cách khác, Cobalt bị “bịt bớt” một phần ánh sáng, tạo hiệu ứng sâu thẳm, đôi khi gần như tím khói, đặc biệt khi ánh sáng yếu – Đó là màu xanh “tối và ảm đạm” của Chartres. Tôi chỉ đoán thế thôi, không biết họ lấy quặng Cobalt ở đâu.

Còn màu đỏ ở những ô kính nhà thờ Chartres cũng đẹp, nhưng hơi ngả sang màu cam, có chút tím, chưa ấn tượng lắm. Màu đỏ thủy tinh rất khó làm – Khó vì không đơn giản đến từ “phẩm nhuộm” trực tiếp như Cobalt hay Crom, mà do khuếch tán của những hạt đồng siêu nhỏ, đôi khi còn cho thêm vàng. Màu khuếch tán, hiểu đại khái là nấu thủy tinh xong, còn phải ủ lại để những hạt nano đồng khuếch tán, với tốc độ làm nguội cực kỳ hẹp, để ra được màu đỏ huyết bồ câu.

Làm sao kiểm soát được kích thước hạt và tốc độ? Trời biết! Làm cả vài chục lần, thành công một lần đã là may mắn. Thủy tinh màu đỏ huyết bồ câu, vì vậy được xem là biểu tượng của sự chiêm ngưỡng, hơn là tùy tiện bắt chước.

Đó là tôi dùng kiến thức cách nay vài chục năm để giải thích. Kỹ thuật phân tích bây giờ tiến bộ vượt bậc. Có thể đã có những lý giải tốt hơn về thủy tinh màu đỏ huyết bồ câu. Rất tiếc, tôi bỏ nghề lâu lắm rồi. Lạc hậu!

Có điều chắc chắn, màu xanh Cobalt của Chartres không thể bắt chước. Tôi đã đi nhiều nhà thờ Châu Âu, chưa nơi nào có màu xanh của Chartres, kể cả nhà thờ Đức Bà Paris. Đúng là màu xanh huyền bí!

Thị trấn Chartres chỉ khoảng 30.000 dân. Đi loanh quanh ở Chartres như lạc vào thành phố thời Trung cổ, với những con hẻm nhỏ lót đá, chiều ngang chỉ khoảng 2-3 mét, dốc lên xuống như một vài hẻm dốc ở Đà Lạt. Cũng có những con phố rộng hơn, 4-6 mét, đủ cho xe ngựa thồ hàng, hoặc kỵ sĩ đi qua thoải mái. Hai bên đường, thỉnh thoảng có vài quán cà phê, bán đủ loại bánh và thức ăn nhẹ.

Tuyệt đối không có nhà cao tầng. Cùng lắm thì có một tầng, mái thấp, như gác gỗ. Rải rác xa xa là vài lâu đài. Khu quanh nhà thờ Chartres, bán kính chừng một cây số là những căn nhà nhỏ, trên cao dưới thấp theo địa thế. Toàn cảnh đẹp lắm! Đẹp ở sự yên tĩnh và cổ kính.

Hơn 10 năm sau tôi quay lại Chartres (khoảng 2014). Thị trấn có vẻ vui tươi hơn một chút.

Có lẽ là chiều cuối tuần. Khách du lịch và dân cư quanh đó, chỉ cỡ hơn 100 người, đi loanh quanh ở khu nhà thờ. Những ô kính màu trong nhà thờ trông sáng sủa hơn, dường như được lau chùi lại. Vẫn là màu xanh Cobalt huyền ảo của Chartres, không thể bắt chước. Một số ô kính màu đỏ sau bàn thờ có vẻ tươi hơn so với các ô hai bên. Có lẽ làm từ những mẻ thủy tinh khác nhau.

Chiều xuống, thị trấn lại chìm vào tĩnh lặng. Trong một con dốc nhỏ, tôi gặp một bà cụ mặc áo len, thong thả dắt chó đi. Một khoảnh khắc bình yên của tuổi già.

Lần đầu bao giờ cũng đầy ngỡ ngàng và đáng nhớ. Với tôi, Chartres cũng thế. Đứng trước những ô kính xanh Cobalt, tôi như đi ngược vùng ký ức – Không phải ký ức của riêng tôi, với tay nghề thủy tinh non choẹt, mà lạc vào vùng ký ức của những nghệ nhân cách nay hơn 800 năm. Chút hiểu biết kỹ thuật chỉ giúp tôi, đủ để nhận ra họ tài hoa và đáng ngưỡng mộ thế nào.

Nhà thờ Đức Bà Paris giống như một cô gái đẹp qua thơ văn, ai cũng muốn một lần đến, xếp hàng để ngắm và để chụp hình. Nó là nhà bảo tàng, với những di tích bất động giữa đám đông hiếu kỳ. Đến một lần rồi quên.

Chartres không phải thế. Chartres là thị trấn cuối cùng của thế kỷ 13 còn sống sót. Chartres không chỉ là di tích bất động, mà còn là “di tích” sống. Chính người dân ở Chartres đã tạo ra cái hồn cho thị trấn. Cư dân Chartres vẫn mở cửa sổ, vẫn cà phê, vẫn mặc áo len chống gậy, vẫn đi bộ chậm rãi trên con đường lót đá, vẫn đi vào ngõ hẹp khi hoàng hôn xuống, vẫn nghe tiếng chuông, vẫn đi nhà thờ, vẫn nhìn ô kính màu xanh.

Thời gian ở Chartres trôi qua rất chậm. Đó là Chartres của 800 năm qua. Thiếu cư dân thị trấn, Chartres chỉ còn thân xác.

Tôi tiếc cho Đà Lạt và Sapa biết chừng nào!

Lần đầu đến Chartres, tôi vô tình tham dự đám tang đơn giản nhất, lặng lẽ nhất của người dân thị trấn. Quan tài vẫn được đưa qua cửa chính nhà thờ trong tiếng chuông rời rạc, vẫn đi trên lối mà người dân thị trấn đã đi suốt 800 năm để bước sang cõi khác. Khoảnh khắc ấy mới là Chartres thật nhất.

Hơn 20 năm sau, ở tuổi với tay vào hư vô, tôi bỗng ao ước mình cũng được ra đi như thế – lặng lẽ, không vòng hoa, không điếu văn, không tiếng khóc,… Kết thúc một đời người!

Vũ Thế Thành

Đăng lại từ Facebook Vũ Thế Thành
Mời bạn đọc tìm hiểu thêm các tác phẩm của tác giả Vũ Thế Thành tại đây.

Xem thêm cùng tác giả: