AI xây dựng trên trộm cắp? Các hãng phát triển AI đối mặt gần 100 vụ kiện

Stacy Robinson
•
Chủ Nhật, 01/11/2026

Các hãng phát triển AI đang đối mặt nhiều vụ kiện của giới sáng tạo nội dung, bị cáo buộc lấy cắp tác phẩm để kiếm lời và tạo sản phẩm có thể thay thế ngành nghề của họ. Gần 100 vụ đang hoặc sắp bước vào giai đoạn thu thập chứng cứ.

Các hãng phát triển AI đối mặt với các vụ kiện. (Ảnh minh họa: Shutterstock)

Bên khởi kiện gồm các cơ quan báo chí, nhà văn, nhiếp ảnh gia và người sáng tác ca khúc. Họ cho rằng các hãng AI đã dùng tác phẩm của mình để huấn luyện và phát triển công cụ AI mà không trả bất kỳ khoản tiền nào, rồi lại đua nhau tung ra những sản phẩm có thể khiến tác phẩm do con người làm ra mất giá trị.

Trang theo dõi trực tuyến do giáo sư Edward Lee của Trường Luật, Đại học Santa Clara, lập ra cho thấy gần 100 vụ kiện đang hoặc sắp bước vào giai đoạn thu thập chứng cứ, tức là lúc các bên gom bằng chứng để trình tòa. Một số vụ khác sắp chuyển sang thủ tục phán quyết rút gọn, tức thẩm phán có thể ra phán quyết mà không cần mở phiên xét xử đầy đủ.

Ngành AI mở rộng nhanh chóng, kéo theo nỗi lo ngày càng lớn rằng công nghệ này có thể hủy diệt nhân loại. Các vụ kiện cho thấy thêm một mối lo khác: AI cũng đe dọa các ngành sáng tạo truyền thống.

“Vòng luẩn quẩn”

Các cơ quan báo chí và những nguyên đơn khác cho rằng công ty AI đã tự ý sử dụng những tác phẩm chất lượng cao mà họ bỏ nhiều thời gian, công sức và tiền bạc để làm ra, qua đó làm tổn hại quyền lợi của họ.

Đơn kiện của The New York Times cùng hơn 10 cơ quan báo chí khác viết: “Các bị đơn tìm cách ngồi không hưởng lợi từ khoản đầu tư lớn của báo chí vào hoạt động đưa tin, để phát triển sản phẩm thay thế mà không xin phép hay trả phí”. Những tài liệu được công khai gần đây cho thấy hai bị đơn là OpenAI và Microsoft dường như đã sớm nhận ra cách làm của mình có thể có vấn đề.

Trong một tài liệu nội bộ khác được đưa vào hồ sơ tòa, ông Brent Hecht, người đứng đầu bộ phận khoa học ứng dụng của Microsoft, viết: “Chiến lược nội dung AI của chúng ta đã khởi động một ‘vòng luẩn quẩn’, sẽ cùng lúc làm hại cả hiệu năng các mô hình của chúng ta lẫn sự phát triển của toàn bộ Internet”.

Từ năm 2023, OpenAI nỗ lực ký thỏa thuận cấp phép với những cơ quan báo chí có nội dung từng được dùng để huấn luyện mô hình của hãng, mở đầu bằng thỏa thuận với hãng tin AP vào tháng 7 năm đó. Sau đó, công ty lần lượt ký với News Corporation, The Washington Post, Politico và nhiều cơ quan báo chí khác.

Các công ty đứng ra khởi kiện chính là những tòa soạn đã từ chối các thỏa thuận cấp phép nói trên.

Meta cũng ký những thỏa thuận tương tự, nhưng một số nhà văn chưa ký hợp đồng với hãng vẫn kiện Meta. Google thì hợp tác với mạng xã hội lớn Reddit để dùng nội dung trên đó huấn luyện mô hình AI, nhưng thỏa thuận này chỉ đạt được sau khi một số nguyên đơn cáo buộc Google thu thập dữ liệu cá nhân của người dùng trên mạng.

Anthropic chưa công bố thỏa thuận cấp phép nào với cơ quan báo chí, mà dựa vào nguyên tắc “sử dụng hợp lý” để tự bảo vệ trước tòa.

Sử dụng hợp lý?

Để huấn luyện mô hình AI trả lời đúng câu lệnh (prompt) của người dùng, doanh nghiệp phải nạp cho mô hình một lượng thông tin khổng lồ, và nhiều nội dung trong số đó được luật bản quyền bảo hộ.

Các công ty AI lập luận rằng việc thu thập văn bản để huấn luyện mô hình được bảo vệ theo nguyên tắc “sử dụng hợp lý” (fair use) tại Điều 107 Luật Bản quyền. Nguyên tắc này cho phép dùng tài liệu có bản quyền cho một số mục đích nhất định như nghiên cứu, giảng dạy hay bình luận.

Ông Kevin Frazier, Giám đốc Trung tâm Đổi mới AI và Pháp luật thuộc Đại học Texas tại Austin, nói với The Epoch Times rằng việc có được hưởng ngoại lệ này hay không phụ thuộc vào cách tài liệu có bản quyền được sử dụng.

“Lập luận phía sau chủ yếu phụ thuộc vào yếu tố mà tòa án xem xét đầu tiên khi phân tích một hành vi có thuộc nguyên tắc sử dụng hợp lý hay không. Đó là thuật ngữ mơ hồ nhưng cực kỳ quan trọng: ‘sử dụng mang tính chuyển đổi’ (transformational use)”, ông nói.

Ông Frazier nhận định những vụ công ty AI “thu thập tự động” (scrape) văn bản từ Internet, sách hay nguồn khác để huấn luyện mô hình nhiều khả năng đáp ứng nguyên tắc sử dụng hợp lý. Ông nói: “Kết quả cuối cùng là một mô hình AI cực kỳ phức tạp, chi tiết và tinh vi, khác hẳn những tác phẩm gốc dùng để huấn luyện nó. Vì vậy, nhiều người cho rằng cách sử dụng này mang tính chuyển đổi”.

Năm 2025, Meta thắng một vụ kiện do 13 nhà văn khởi kiện. Nhóm này cáo buộc hãng dùng sách của họ để huấn luyện mô hình AI Llama. Thẩm phán kết luận đây là “sử dụng mang tính chuyển đổi cao”, và nguyên đơn cũng không chứng minh được sản phẩm của Meta gây ảnh hưởng nào đến giá trị thị trường của sách họ.

Đầu tháng 9, Bộ Tư pháp Mỹ cũng nêu quan điểm về vấn đề sử dụng hợp lý. Bộ này cho rằng phát triển AI rất quan trọng với an ninh quốc gia và chính phủ có “lợi ích chủ quyền” trong việc thúc đẩy đổi mới ở lĩnh vực này.

Bộ Tư pháp đề nghị tòa phán quyết rằng việc công ty AI thu thập thông tin từ tài liệu có bản quyền thuộc diện sử dụng hợp lý. Cơ quan này lập luận rằng điều đó cần thiết để các doanh nghiệp nhỏ hơn có thể cạnh tranh, vì “chỉ những công ty công nghệ lớn nhất mới có đủ vốn để trả phí bản quyền”.

Đầu vào và đầu ra

Dù vậy, ông Frazier cho biết một số trường hợp khó đáp ứng nguyên tắc sử dụng hợp lý hơn.

Ông lấy ví dụ: “Nếu bạn yêu cầu một mô hình viết chương mới cho Harry Potter, hay chương mới cho một tác phẩm nổi tiếng khác, thì có vẻ không mang tính chuyển đổi lắm, phải không?”

Theo ông, tòa án còn cân nhắc những yếu tố khác, như ảnh hưởng đến giá trị thị trường tiềm năng của tác phẩm có bản quyền, tài liệu được dùng là nội dung mang tính dữ kiện hay tác phẩm sáng tạo, và mô hình AI đã dùng bao nhiêu phần nội dung của tác phẩm gốc.

Hồ sơ tòa cho thấy một lãnh đạo phụ trách ChatGPT của OpenAI từng nói sản phẩm AI là “mối đe dọa sống còn” với các nhà xuất bản, “về cơ bản là sản phẩm thay thế, không còn nghi ngờ gì”, và “sản phẩm càng mạnh lên thì tính thay thế càng lớn”.

Luật sư của các cơ quan báo chí cho rằng những phát biểu này đã “phá tan hoàn toàn” lập luận sử dụng hợp lý của các công ty AI.

Lấy tin của báo chí

The New York Times không phải cơ quan báo chí duy nhất phản đối các công ty AI và lập luận sử dụng hợp lý của họ.

News Corporation, công ty mẹ của New York Post và The Wall Street Journal, đang kiện công ty khởi nghiệp Perplexity AI. Công ty này quảng bá rằng người dùng có thể lấy thông tin trực tiếp qua dịch vụ của họ mà không cần vào trang web của báo, tức là “bỏ qua đường link”.

Perplexity AI tự giới thiệu: “[Sản phẩm là] ‘công cụ trả lời’ đầu tiên trên thế giới, một công cụ dễ sử dụng giúp công chúng nhận được câu trả lời cập nhật, ngắn gọn và chính xác cho các câu hỏi”. Perplexity truy cập tài liệu được bảo hộ bản quyền, nhưng cũng kèm đường link đến nội dung liên quan để người dùng bấm vào xem.

Phía News Corporation chỉ ra rằng nếu người dùng không bấm vào các đường link này, trang web của cơ quan báo chí gốc sẽ mất doanh thu.

Đơn kiện viết: “Hành vi này của Perplexity, dù xảy ra ở đâu, có ý định và/hoặc hệ quả có thể thấy trước là thực sự tước đi khách hàng, doanh thu quảng cáo và doanh thu thuê bao của [nguyên đơn]”.

Perplexity phản bác rằng nội dung do AI của họ tạo ra không soạn sẵn, không thể đoán trước và tùy thuộc vào câu hỏi khách hàng đặt ra. Trong hồ sơ trình tòa, công ty viết: “Nhân viên của nguyên đơn nói rằng sau một số lần thử không được tiết lộ, cuối cùng họ đã dụ được Perplexity đưa ra câu trả lời mà nguyên đơn cho là vi phạm bản quyền. Nhưng điều đó không có nghĩa người dùng ở New York hay bất cứ nơi nào khác từng tìm kiếm hoặc nhận được câu trả lời giống hoặc tương tự”.

Vụ kiện này vẫn đang được xét xử.

Getty Images khởi kiện tại Anh

Getty Images, công ty chuyên về kho ảnh và nội dung hình ảnh, cũng khởi kiện tại Anh, cáo buộc công ty khởi nghiệp Stability AI dùng kho ảnh khổng lồ của mình để huấn luyện mô hình Stable Diffusion. Mô hình này có thể tạo ra phiên bản méo mó của ảnh trong kho Getty Images, thậm chí gắn cả hình mờ (watermark) Getty Images giả.

Stability AI lập luận rằng công ty không phải chịu trách nhiệm khi bên thứ ba dùng sản phẩm của họ để gắn hình mờ.

Thẩm phán Joanna Smith của Tòa Thượng thẩm Anh nói: “Không có bằng chứng cho thấy bất kỳ người dùng nào ở Anh từng dùng các mô hình ra mắt sau này của Stability để tạo ra ảnh của Getty Images hay hình mờ của hãng”. Tuy nhiên, những trường hợp như vậy có thể đã xuất hiện ở các phiên bản mã nguồn mở đời đầu.

Cuối cùng, tòa phán quyết rằng do không có bằng chứng cho thấy hành vi vi phạm xảy ra trên lãnh thổ Anh, tòa không có thẩm quyền xét các cáo buộc vi phạm liên quan.

Xé hủy sách

Tháng 7 năm nay, một thẩm phán liên bang đã chấp thuận khoản dàn xếp 1,5 tỷ USD giữa Anthropic và một nhóm nhà văn khởi kiện tập thể. Nhóm này cáo buộc Anthropic tải các tác phẩm lậu trên mạng về để huấn luyện mô hình AI Claude.

Anthropic lẽ ra có thể phải bồi thường hàng chục tỷ USD. Vụ kiện liên quan đến hơn 480.000 cuốn sách, và theo luật bản quyền Mỹ, mức bồi thường cho mỗi cuốn sách bị vi phạm có thể lên tới 150.000 USD.

Thẩm phán cho rằng dùng sách để huấn luyện AI là sử dụng hợp lý mang tính chuyển đổi, còn điều thực sự vi phạm pháp luật là việc dùng sách lậu.

Khi dư luận biết Anthropic từng mua sách in, rồi xé hủy sách sau khi tải nội dung lên, công ty lại vấp phải thêm nhiều nghi vấn. Người phát ngôn của công ty cho biết Anthropic không sử dụng hay xé hủy các bản sách quý hiếm.

Nvidia cũng vướng kiện. Hãng viện dẫn nguyên tắc sử dụng hợp lý để phản bác cáo buộc vi phạm bản quyền, và thừa nhận trong hồ sơ tòa rằng từng dùng “The Pile”, bộ tệp văn bản dung lượng 800 GB có chứa tập dữ liệu Books3, để huấn luyện mô hình NeMo Megatron.

Các nhà xuất bản âm nhạc do Concord Music Group dẫn đầu cũng kiện Anthropic, cáo buộc công ty để người dùng lấy lời bài hát một cách bất hợp pháp qua mô hình Claude, và tạo ra lời, hợp âm gần giống tác phẩm có bản quyền. Anthropic lập luận rằng hệ thống có tính năng “bảo vệ bản quyền”, và nếu người dùng tìm ra cách lách thì công ty không phải chịu trách nhiệm.