Mỹ tìm cách cắt đứt huyết mạch thương mại của Iran, 5 nước chịu ảnh hưởng lớn nhất

Lâm Yến
•
Thứ Tư, 26/08/2026

Hôm thứ Hai (24/8), Mỹ tuyên bố khởi động chiến dịch “Ngày D kinh tế” (Economic D-Day), nhằm tiếp tục cô lập Iran và cắt đứt các kênh thương mại và tài chính của nước này với bên ngoài.

Hình ảnh Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent. (Nguồn: Madalina Vasiliu／The Epoch Times)

Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cảnh báo các quốc gia và thực thể tiếp tục tiến hành những hoạt động kinh doanh liên quan với Iran có thể bị loại khỏi hệ thống tài chính bằng đồng USD. Tuy nhiên, ông chưa công bố cụ thể những đối tượng nào sẽ bị chế tài cũng như thời điểm triển khai.

Trọng tâm của chiến dịch là đánh vào 5 lĩnh vực kinh tế then chốt đang hỗ trợ Iran trong cuộc chiến, gồm tài sản kỹ thuật số, công nghệ, vàng, hàng không và vận tải biển.

Mối đe dọa của Mỹ có thể khiến 5 đối tác thương mại lớn của Iran lo ngại. Trung Quốc là điểm đến chính của dầu mỏ Iran; Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) là trung tâm quan trọng về trung chuyển và tài chính; Thổ Nhĩ Kỳ và Iraq phụ thuộc vào năng lượng Iran; còn Ấn Độ cũng có thể chịu tác động từ các lệnh chế tài.

Trung Quốc

Theo số liệu của Chính phủ Mỹ, Trung Quốc là khách hàng mua dầu lớn nhất của Iran và là mắt xích quan trọng giúp Iran hội nhập vào nền kinh tế toàn cầu. Trung Quốc mua khoảng 90% lượng dầu xuất khẩu của Iran.

Theo Ủy ban Đánh giá Kinh tế và An ninh Mỹ-Trung (USCC), năm 2025, kim ngạch thương mại song phương Trung Quốc-Iran đạt 9,96 tỷ USD, chưa tính khoảng 31,2 tỷ USD dầu thô nhập khẩu từ Iran mà Iran không khai báo, theo số liệu cùng năm.

Reuters dẫn lời các nguồn tin từ nhà máy lọc dầu và các thương nhân cho biết, từ lâu dầu Iran vận chuyển sang Trung Quốc thường được ghi nhãn là dầu Malaysia; gần đây lại được ghi là dầu Indonesia và thanh toán bằng nhân dân tệ. Những giao dịch này liên quan đến nhiều tầng trung gian khó truy dấu, tạo thành một mạng lưới phức tạp nhằm né tránh chế tài.

Năm 2026, Bộ Tài chính Mỹ đã áp đặt chế tài đối với một số nhà máy lọc dầu Trung Quốc vì mua dầu Iran, nhưng chưa nhằm vào các tổ chức tài chính Trung Quốc liên quan đến những giao dịch này.

Bắc Kinh công khai phản đối các biện pháp chế tài của Mỹ đối với Iran, kêu gọi giải quyết vấn đề thông qua các biện pháp ngoại giao và chính trị. Tháng 5 cùng năm, ĐCSTQ chỉ đạo các doanh nghiệp trong nước phớt lờ lệnh chế tài của Mỹ đối với 5 nhà máy lọc dầu có liên quan đến hoạt động buôn bán dầu với Iran.

Bà Wang Dan, Giám đốc phụ trách Trung Quốc của Eurasia Group, cho rằng Bắc Kinh khó có khả năng trực tiếp đáp trả các biện pháp chế tài của Mỹ, mà nhiều khả năng sẽ “âm thầm tăng cường” các biện pháp tuân thủ tại các ngân hàng quốc doanh và công ty dầu khí, nhằm tránh bị liên đới.

Bà nói: “Có sự mâu thuẫn giữa tuyên bố chính thức của (ĐCSTQ) và cách họ thực sự hành động”.

Bà cho rằng “chính quyền quan tâm nhiều hơn đến việc làm thế nào để có được nguồn tài chính bằng USD và tiếp cận thị trường Mỹ”.

UAE

UAE nằm ở bờ nam Vịnh Ba Tư, đối diện Iran qua vùng biển, và từ lâu đã là một trung tâm thương mại và tài chính quan trọng của Iran.

Theo số liệu của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), năm 2024, kim ngạch thương mại song phương UAE-Iran đạt khoảng 21 tỷ USD, chiếm hơn 30% tổng kim ngạch nhập khẩu của Iran. UAE đồng thời là thị trường xuất khẩu lớn thứ ba của Iran, với tổng giá trị hơn 7 tỷ USD, chiếm 13% tổng xuất khẩu của Iran. Số liệu của Bộ Kinh tế UAE cho thấy thương mại phi dầu mỏ giữa hai nước năm 2024 đạt khoảng 6,6 tỷ USD, phần lớn là hoạt động tái xuất.

Tuy nhiên, quan hệ giữa hai nước rơi vào bế tắc hồi tuần trước. Ngày 19/8, Iran phóng hai tên lửa đạn đạo vào không phận UAE, trong đó một quả nhắm vào một tàu chở dầu thuộc sở hữu của UAE. Sau đó, UAE đã đình chỉ toàn bộ hoạt động thương mại và tài chính với Iran.

Việc Mỹ cắt đứt các mối liên hệ của Iran với bên ngoài đòi hỏi chính quyền UAE phối hợp và có những biện pháp mạnh tay hơn nhằm trấn áp các hoạt động tài chính và thương mại không minh bạch.

Theo một báo cáo của Viện Washington, Iran từ lâu dựa vào hệ thống ngân hàng và tài chính của UAE để tiếp cận nền kinh tế thế giới thông qua các giao dịch bất hợp pháp và thường không minh bạch.

Ông Matthew Levitt, cựu quan chức Bộ Tài chính Mỹ, hôm thứ Hai cho biết trong một báo cáo: “Phần lớn hoạt động trung chuyển, buôn lậu và ngân hàng ngầm của Iran đều diễn ra tại Dubai, vì vậy Mỹ phải làm mọi cách để giúp các nhà lãnh đạo quốc gia UAE ở Abu Dhabi thuyết phục và vận động các nhà lãnh đạo Dubai hợp tác”.

UAE là một liên bang gồm 7 tiểu vương quốc. Dubai là một tiểu vương quốc thuộc UAE; Abu Dhabi là thủ đô của UAE, đồng thời cũng là một tiểu vương quốc.

Thổ Nhĩ Kỳ

Thổ Nhĩ Kỳ duy trì quan hệ thương mại quan trọng với Iran. Thổ Nhĩ Kỳ nhập khẩu khí đốt tự nhiên từ Iran, đồng thời xuất khẩu sang Iran máy móc và linh kiện, sản phẩm hóa chất, nông sản cùng các sản phẩm chế tạo khác.

Theo ước tính của Bộ Ngoại giao Thổ Nhĩ Kỳ, năm 2024, kim ngạch thương mại song phương Thổ Nhĩ Kỳ-Iran đạt 5,7 tỷ USD.

Theo truyền thông địa phương, một hợp đồng cung cấp khí đốt kéo dài 25 năm giữa hai nước đã hết hạn vào cuối tháng 7. Trong nửa đầu năm nay, lượng khí đốt nhập khẩu từ Iran tăng vọt, chiếm khoảng 18,6% tổng lượng khí đốt nhập khẩu của Thổ Nhĩ Kỳ.

Thổ Nhĩ Kỳ từ lâu tìm cách đa dạng hóa nguồn cung năng lượng, mở rộng nhập khẩu qua đường ống từ Azerbaijan và Nga, nhưng cho đến nay, Ankara vẫn chưa cho thấy ý định cắt nguồn cung khí đốt từ Iran.

Iraq

Iraq phụ thuộc vào điện và khí đốt của Iran để bù đắp tình trạng thiếu hụt nguồn cung điện trong nước. Trong lịch sử, kim ngạch thương mại giữa Iraq và Iran từng lên tới hàng tỷ USD.

Tháng 3/2024, Iran gia hạn một hợp đồng có thời hạn 5 năm, theo đó mỗi năm cung cấp cho Iraq gần 660 tỷ feet khối khí đốt. Ngoài ra, theo số liệu của Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA), năm 2023, lượng điện Iraq nhập khẩu từ Iran chiếm hơn 30% tổng sản lượng điện của nước này.

Kim ngạch thương mại giữa Iraq và Iran đã vượt 10 tỷ USD trong năm 2025. Ngoài ra, mỗi năm Iraq trả cho Iran khoảng 4-5 tỷ USD tiền khí đốt để phục vụ phát điện.

Tuy nhiên, do rủi ro an ninh trong khu vực gia tăng, cùng với việc các cửa khẩu biên giới thường xuyên bị gián đoạn kể từ khi cuộc chiến với Iran bùng nổ vào cuối tháng 2, kim ngạch thương mại trong năm nay đã giảm.

Các biện pháp chế tài mới của Mỹ có thể làm giảm các khoản thanh toán của Iraq cho Iran đối với năng lượng.

Ấn Độ

Ấn Độ là đối tác thương mại lớn thứ năm của Iran, nhưng kim ngạch thương mại giữa hai nước đã liên tục giảm trong những năm gần đây. Theo Bộ Thương mại Ấn Độ, trong 12 tháng tính đến tháng 3/2026, kim ngạch thương mại song phương Ấn Độ-Iran đạt khoảng 1,6 tỷ USD, giảm so với mức 2,3 tỷ USD trong 12 tháng tính đến năm 2023.

Ấn Độ chủ yếu xuất khẩu sang Iran gạo, trà, đường và dược phẩm, đồng thời nhập khẩu từ Iran các loại trái cây khô và trái cây tươi. Khác với Trung Quốc, hiện nay Ấn Độ không phải là trụ cột lớn nhất trong hoạt động xuất khẩu dầu của Iran; tuy nhiên, các doanh nghiệp Ấn Độ vẫn có thể đối mặt với nguy cơ bị Mỹ chế tài do hoạt động mua năng lượng, vận tải biển và thanh toán tài chính.

Tháng 4 năm nay, sau khi Mỹ tạm thời dỡ bỏ các biện pháp chế tài đối với hoạt động xuất khẩu dầu thô của Iran, Ấn Độ đã nối lại việc nhập khẩu dầu thô từ Iran sau 7 năm gián đoạn.

Tuy nhiên, nếu Mỹ thực hiện lời đe dọa chế tài và áp dụng các biện pháp trừng phạt đối với những thực thể mua năng lượng của Iran, trong đó có các nhà máy lọc dầu của Ấn Độ, thì những hoạt động thương mại này sẽ phải đối mặt với một phép thử lớn.