Cựu Giám đốc CDC Mỹ: Ebola có thể trở thành đại dịch toàn cầu; World Cup sẽ là lỗ hổng lớn nhất?

Doãn Hoa
•
Thứ Tư, 27/05/2026

Đợt bùng phát dịch Ebola chủng Bundibugyo tại Cộng hòa Dân chủ Congo mới chỉ kéo dài vài tuần, nhưng tổng số ca nhiễm đã đứng thứ ba trong lịch sử các đợt bùng phát Ebola. Tính đến nay, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) thống kê đã có hơn 900 ca nghi nhiễm và hơn 220 ca nghi tử vong, tuy nhiên nhiều chuyên gia y tế công cộng đều cho rằng quy mô lây nhiễm thực tế lớn hơn rất nhiều. Tổng Giám đốc WHO Tedros Adhanom Ghebreyesus cảnh báo tốc độ lây lan của virus vẫn nhanh hơn tốc độ kiểm soát của con người, đồng thời cho biết ông sẽ trực tiếp tới Congo để đánh giá tình hình. Nhà bình luận thời sự gốc Hoa, ông Đường Hạo, cũng cảnh báo rằng kỳ World Cup sắp tới có thể trở thành lỗ hổng lớn nhất làm virus vượt qua tuyến phòng thủ của Mỹ.

(Ảnh minh họa: StanislavSukhin/Shutterstock)

Một chủng virus chết người bị xem nhẹ

Tác nhân gây ra đợt dịch lần này là virus Bundibugyo — một chủng Ebola cực kỳ hiếm gặp. Loại virus này được đặt tên theo vùng núi phía tây Uganda và kể từ lần đầu xuất hiện năm 2007 đến nay mới chỉ từng gây ra hai đợt bùng phát dịch.

Chính vì quá hiếm nên trong quá trình xét nghiệm Ebola, các phòng thí nghiệm địa phương hoàn toàn không đưa chủng này vào danh mục sàng lọc, dẫn đến việc nhận diện virus bị chậm trễ nghiêm trọng và khiến virus âm thầm lây lan.

Nhà bình luận Đường Hạo cho biết tỷ lệ tử vong của virus Bundibugyo vào khoảng 40%, cao hơn rất nhiều so với tỷ lệ tử vong khoảng 1,08% của COVID-19. Điều đáng lo ngại hơn là hiện chưa có vắc-xin được phê duyệt cũng như chưa có phương pháp điều trị hiệu quả đối với chủng virus này. Điều đó đồng nghĩa rằng sau khi nhiễm bệnh, bệnh nhân gần như chỉ có thể dựa vào hệ miễn dịch của bản thân để chống chọi với virus.

Virus lây truyền qua tiếp xúc với các dịch cơ thể của người nhiễm bệnh như máu, mồ hôi, nước bọt, chất bài tiết và chất nôn, chứ không phát tán qua giọt bắn hoặc không khí như COVID-19. Thoạt nhìn điều này có vẻ làm giảm nguy cơ lây lan, nhưng ông Đường Hạo cảnh báo rằng chính vì phương thức lây truyền đặc biệt nên việc phòng chống dịch lại càng khó khăn hơn — nhân viên y tế, người xử lý thi thể và những người tiếp xúc gần đều đối mặt với nguy cơ phơi nhiễm cực cao.

Thi thể bệnh nhân sau khi tử vong vẫn mang khả năng lây nhiễm mạnh. Trong khi đó, tại địa phương từ lâu tồn tại tập tục tang lễ như chạm vào thi thể, tắm rửa cho người chết và tập trung thân nhân để tưởng niệm tập thể, tạo thành “lỗ hổng văn hóa” cho virus lan rộng.

Ngày 21/5, một sự việc gây chấn động xảy ra tại thị trấn khai thác vàng Dámparana ở Congo: sau khi một bệnh nhân Ebola tử vong, người thân của nạn nhân đã xông vào cơ sở y tế và phóng hỏa thiêu rụi toàn bộ tòa nhà chỉ vì phía bệnh viện từ chối giao thi thể để gia đình tổ chức tang lễ theo phong tục truyền thống.

Ông Đường Hạo gọi sự việc này là “cuộc chiến giữa các nền văn minh”, phản ánh sâu sắc khoảng cách khó hàn gắn giữa quy trình y tế hiện đại và tập quán văn hóa bản địa, đồng thời báo hiệu rằng công tác kiểm soát dịch sẽ phải đối mặt với những thách thức phức tạp vượt xa chính virus.

Nhiều nguyên nhân khiến dịch bệnh vượt tầm kiểm soát

Sự lây lan nhanh chóng của dịch bệnh không phải là điều ngẫu nhiên.

Tâm dịch tại tỉnh Ituri nằm ở đông bắc Congo, giáp Uganda và Nam Sudan — khu vực chìm trong chiến tranh suốt nhiều năm. Có khoảng 2 triệu người phải di dời, hàng chục triệu người đối mặt với nạn đói nghiêm trọng, trong khi xung đột vũ trang leo thang liên tục suốt hai tháng qua khiến viện trợ quốc tế cực kỳ khó tiếp cận.

Nghiêm trọng hơn là người dân địa phương tồn tại sự mất lòng tin sâu sắc đối với chính phủ và các tổ chức bên ngoài. Tâm lý này trực tiếp cản trở các biện pháp phòng chống dịch then chốt như truy vết người tiếp xúc, cách ly và triển khai vắc-xin.

Điều khiến giới y tế quốc tế đặc biệt lo ngại là thông tin mới nhất cho thấy tỉnh Nam Kivu ở đông nam Congo cũng đã xuất hiện ca tử vong được xác nhận nhiễm bệnh. Khu vực này cách xa hàng trăm km so với ổ dịch ban đầu ở đông bắc, cho thấy virus Ebola đã xảy ra hiện tượng lây lan nhảy vọt liên vùng.

Nam Kivu hiện do lực lượng nổi dậy M23 kiểm soát — tổ chức chưa từng đối mặt với dịch bệnh quy mô lớn như vậy và đang thiếu nghiêm trọng nguồn lực y tế cũng như năng lực kiểm soát dịch, khiến nguy cơ mất kiểm soát tại khu vực này trở nên cực cao.

Ông Đường Hạo còn dẫn lời cựu Giám đốc CDC Mỹ và nhà virus học Robert Redfield, người gần đây công khai cho biết trong thời gian lãnh đạo CDC ông từng 3 lần trải qua các đợt bùng phát Ebola ở Congo, mỗi lần chỉ cần 5–10 ca xác nhận là có thể nhanh chóng khoanh vùng dịch bệnh.

Tuy nhiên lần này, dịch đã phát triển tới hàng trăm ca thì bên ngoài mới nắm được thông tin. Redfield thẳng thắn nói rằng ông nghi ngờ đợt dịch này có thể phát triển thành đại dịch toàn cầu vượt qua biên giới quốc gia, đồng thời chỉ đích danh Tanzania, Nam Sudan và Rwanda là những quốc gia có nguy cơ lây lan cao.

Tuyến phòng thủ biên giới Mỹ suýt thất thủ

Trước áp lực dịch bệnh lan ra bên ngoài, Mỹ đã nhanh chóng nâng cấp các biện pháp kiểm soát nhập cảnh.

Ngày 21/5, Bộ Ngoại giao Mỹ công bố quy định nhập cảnh mới nhất: bất kỳ người nước ngoài nào từng đến Congo, Uganda hoặc Nam Sudan trong vòng ba tuần trước đó đều bị cấm nhập cảnh vào Mỹ; còn công dân Mỹ và người có thẻ xanh liên quan sẽ phải được đưa tới sân bay quốc tế Washington Dulles để tiến hành kiểm tra Ebola tăng cường trước khi được phép nhập cảnh.

Vì sao sân bay Dulles được chọn làm “tuyến phòng thủ Ebola” duy nhất? Ông Đường Hạo phân tích rằng đây là cửa ngõ chính để hành khách từ châu Phi nhập cảnh vào Mỹ, với lượng lớn hành khách quá cảnh từ châu Âu vào Mỹ qua sân bay này.

Bản thân sân bay cũng có đầy đủ năng lực kiểm dịch, hải quan, cách ly và đánh giá y tế. Xung quanh còn có Viện Y tế Quốc gia Mỹ (NIH) cùng nhiều bệnh viện có khả năng xử lý bệnh truyền nhiễm nguy cơ cao.

Cách triển khai này thực chất là sự tiếp nối kinh nghiệm từ đại dịch Ebola Tây Phi năm 2014 — khi đó Mỹ chỉ định năm sân bay lớn để tập trung tiếp nhận hành khách từ vùng dịch, trong đó Dulles tiếp nhận 22% lượng hành khách nhập cảnh từ khu vực dịch bệnh. Lần này, Mỹ tiếp tục thu hẹp thành một cửa ngõ duy nhất nhằm nâng cao hiệu quả và giảm thiểu sơ hở.

Tuy nhiên, tuyến phòng thủ này gần như đã gặp thử thách đầu tiên ngay trong ngày được triển khai.

Ngày 21/5, chuyến bay số 378 của Air France khởi hành từ Paris tới Detroit. Khi máy bay đang trên hành trình, phía Mỹ phát hiện trên chuyến bay có một hành khách đến từ Congo vi phạm quy định nhập cảnh vừa được ban hành trong ngày nên lập tức yêu cầu máy bay đổi hướng.

Chiếc máy bay sau đó hạ cánh xuống Montreal, Canada, cách điểm đến ban đầu hơn 800 km. Air France tuyên bố do sai sót vận hành nên đã cho phép hành khách này lên máy bay, nhưng các chi tiết cụ thể cho đến nay vẫn chưa được giải thích rõ.

Từ chi tiết này, ông Đường Hạo rút ra 3 tầng ý nghĩa: thứ nhất, Mỹ đang nỗ lực đẩy tuyến phòng dịch ra ngoài lãnh thổ để “quyết chiến ngoài cửa ngõ quốc gia”; thứ hai, cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ sắp tới khiến các vấn đề an ninh nội địa và y tế công cộng trở nên nhạy cảm chưa từng có; và thứ ba — cũng là điều đáng lo ngại nhất — một sự kiện thể thao toàn cầu đang đến rất gần.

World Cup: Lỗ hổng lây lan khó phòng bị nhất

Ngày 11/6, FIFA World Cup sẽ khai mạc tại Bắc Mỹ. Khi đó, hơn 200 cầu thủ hàng đầu đến từ 48 quốc gia sẽ thi đấu và hơn 100 triệu người hâm mộ dự kiến đổ về các thành phố tổ chức tại Mỹ như New York, Los Angeles và Dallas — những nơi mà hệ thống kiểm tra Ebola khó có thể bao phủ toàn diện.

Ông Đường Hạo thẳng thắn cho rằng World Cup rất có thể sẽ trở thành lỗ hổng lớn nhất giúp virus Ebola vượt qua tuyến phòng thủ của Mỹ. Dòng người xuyên biên giới quy mô lớn sẽ khiến nguy cơ lọt lưới trong khâu kiểm tra nhập cảnh tăng theo cấp số nhân — chỉ cần một người nhiễm bệnh không có triệu chứng hoặc đang trong thời kỳ ủ bệnh trà trộn vào đám đông thì chuỗi tiếp xúc sau đó sẽ cực kỳ khó truy vết và kiểm soát.

Phía Congo đã quyết định hủy trại huấn luyện trước World Cup nhằm giảm nguy cơ lây nhiễm cho đội tuyển, nhưng đội tuyển Congo vẫn dự kiến tới Mỹ thi đấu — tín hiệu mâu thuẫn này khiến giới phòng dịch đau đầu.

Virus vẫn chưa dừng lại, thế giới cần hành động ngay lập tức

Tính chất dễ gây nhầm lẫn trong triệu chứng Ebola càng làm công tác phòng chống khó khăn hơn.

Trong giai đoạn đầu nhiễm bệnh, bệnh nhân chỉ có biểu hiện sốt, đau đầu, mệt mỏi, đau cơ và đau họng — gần như không thể phân biệt với cúm thông thường. Chỉ sau 4 – 5 ngày mới xuất hiện các triệu chứng điển hình như tiêu chảy, nôn mửa, phát ban hay xuất huyết trong ngoài cơ thể; trường hợp nặng có thể dẫn đến suy gan và suy thận.

Trong thời kỳ ủ bệnh khi triệu chứng chưa rõ ràng, bệnh nhân đã có khả năng lây truyền nhất định — đây chính là giai đoạn khó phòng thủ nhất trong chuỗi kiểm soát dịch.

Ông Đường Hạo cũng đặc biệt lưu ý rằng giao lưu nhân sự và kinh tế giữa Trung Quốc với châu Phi ngày càng thường xuyên, trong khi virus Bundibugyo lại rất khó phát hiện bằng các phương pháp xét nghiệm thông thường, tạo nên nguy cơ tiềm ẩn không thể xem nhẹ đối với Trung Quốc cũng như toàn khu vực châu Á – Thái Bình Dương.

Từ diễn biến hiện tại có thể thấy thế giới đang ở trong một cuộc chiến kiểm soát dịch bệnh rủi ro cao chạy đua với thời gian. Vắc-xin chưa thể sớm hoàn thiện, tình hình vùng dịch vô cùng phức tạp, còn việc di chuyển của con người lại tiếp tục tăng tốc vì World Cup — dưới áp lực chồng chất đó, lời cảnh báo của Tedros càng trở nên nặng nề hơn:

“Tốc độ lây lan của dịch bệnh vẫn nhanh hơn tốc độ kiểm soát của chúng ta.”