Phân tích: ĐCSTQ đang đối mặt 3 cuộc khủng hoảng chính trị, kinh tế và tài khóa

Nhậm Nghĩa
•
Thứ Năm, 29/10/2026

Chuyên gia Viện Peterson (PIIE) và một đồng tác giả cho rằng Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ) cùng lúc đối mặt 3 cuộc khủng hoảng: bất ổn chính trị, kinh tế suy yếu và khả năng huy động tài chính suy giảm.

Kinh tế Trung Quốc đang đối mặt với thị trường bất động sản đình trệ, tiêu dùng suy yếu và nợ địa phương chồng chất. (Ảnh minh họa: Shutterstock)

Ông Arvind Subramanian, nghiên cứu viên cao cấp của Viện Kinh tế Quốc tế Peterson (PIIE) có trụ sở tại Washington, cùng nhà kinh tế Navneeraj Sharma đưa ra nhận định này trong bài phân tích đăng hôm thứ Sáu (23/10) trên trang Project Syndicate. Bài viết xem xét nhiều mặt của nền kinh tế Trung Quốc.

Cuộc khủng hoảng đầu tiên nằm ở chính trị: quyền lực tập trung cao độ, kèm nguy cơ bất ổn khi chuyển giao quyền lực. Những cuộc thanh trừng quy mô lớn kéo dài nhiều năm và quá trình gom quyền của giới lãnh đạo ĐCSTQ đã khiến rất nhiều quan chức trong hệ thống đảng, chính quyền và quân đội mất chỗ đứng.

Do nội bộ chính trị rất thiếu minh bạch, nỗi oán giận và cảm giác bị sỉ nhục mà các quan chức này đang kìm nén có thể bất ngờ bùng phát trong lần chuyển giao chính quyền hay khủng hoảng người kế nhiệm sau này.

Về kinh tế, hai tác giả cho rằng Trung Quốc đang chậm lại vì nhiều nguyên nhân mang tính cơ cấu, cộng thêm lực cản từ chính sách của nước ngoài. Các yếu tố kìm hãm gồm dân số già hóa nhanh, thị trường bất động sản trì trệ kéo dài, tỷ lệ thất nghiệp cao ở giới trẻ, cùng môi trường ngày càng thù địch mà chính quyền dành cho doanh nghiệp tư nhân.

Ngành xuất khẩu, động lực tăng trưởng lâu nay của Trung Quốc, cũng đang chịu sức ép chung khi Mỹ, Liên minh châu Âu và các nước phương Tây khác áp dụng chính sách cứng rắn hơn, giữa làn sóng phản ứng thương mại do “Cú sốc Trung Quốc 2.0” gây ra.

Cuộc khủng hoảng thứ ba nằm ở tài khóa, khi năng lực tài chính của chính quyền ĐCSTQ suy giảm mạnh. Số liệu hai tác giả đưa ra cho thấy từ năm 2012 đến năm 2025, thu thuế (không tính bảo hiểm xã hội) giảm từ 18,4% xuống còn 12,6% tổng sản phẩm quốc nội (GDP), tức gần 6 điểm phần trăm.

Mức thấp như vậy thường chỉ thấy ở các nước có thu nhập trung bình và thấp.

Theo hai tác giả, chính quyền ĐCSTQ lâu nay dựa vào lợi nhuận của doanh nghiệp nhà nước và “tài chính đất đai”. Lúc cao nhất, tiền chuyển nhượng quyền sử dụng đất chiếm tới một phần tư nguồn lực tài chính. Chính quyền này chưa bao giờ xây dựng được một hệ thống tài khóa bình thường, và cơ chế thuế, ngân sách còn rất nhiều ẩn số.

Mất khả năng huy động tài chính có thể làm suy yếu nguồn lực cốt lõi giúp chính quyền duy trì cai trị trong nước và mở rộng ảnh hưởng ra nước ngoài.

Hai tác giả cũng lo ngại tình hình Trung Quốc sẽ tác động đến cả thế giới. Ngay cả khi kinh tế Trung Quốc rốt cuộc không đổ sập trong một cơn chấn động chính trị hay tài chính dữ dội, toàn bộ mô hình tăng trưởng của nước này vẫn đang âm thầm tan rã dần và sụp đổ từ bên trong. Phản ứng dây chuyền sau cùng cũng đủ thành một cuộc khủng hoảng lớn nữa, nối tiếp đại dịch và các cuộc chiến địa chính trị, làm rung chuyển trật tự toàn cầu.

Hôm thứ Hai (26/10), ông Tạ Kim Hà, Chủ tịch công ty Truyền thông Tài Tín (Caixin), cũng đăng bài trên Facebook với tựa đề “Vừa tự cuốn vào cạnh tranh nội bộ, vừa gây áp lực cạnh tranh lên người khác! Vấn đề Trung Quốc mà cả thế giới phải đối mặt”, phân tích khó khăn của thị trường bất động sản, thị trường chứng khoán và các ngành công nghiệp Trung Quốc.

Ông cho rằng giá nhà tại Trung Quốc liên tục giảm, nhu cầu trong nước yếu, trong khi doanh nghiệp sa vào cuộc đua hạ giá kéo dài. Để có tiền mặt, họ buộc phải đẩy mạnh xuất khẩu, đưa khối lượng lớn hàng công nghiệp sang châu Âu và Đông Nam Á, gây sức ép lên ngành sản xuất tại những nơi này.

Khi Mỹ và châu Âu áp thuế cao lên hàng Trung Quốc, công suất dư thừa khổng lồ trong nước không còn chỗ tiêu thụ ở Âu-Mỹ, ông Tạ viết. Doanh nghiệp Trung Quốc vì thế đồng loạt chuyển hướng sang thị trường Đông Nam Á, nơi rào cản thấp hơn, khiến ngành sản xuất nội địa của Indonesia hứng chịu cú sốc mang tính hủy diệt. Ông coi đây là hiện tượng điển hình cho thấy cạnh tranh công nghiệp của Trung Quốc đã lan từ “nội quyển” (cạnh tranh khốc liệt đến kiệt sức) trong nước thành “ngoại quyển” ở nước ngoài.

Ông cũng cảnh báo rằng khi chính quyền ĐCSTQ chuyển trọng tâm trợ cấp sang ngành trí tuệ nhân tạo (AI), ngành xe điện cũng bắt đầu gặp thử thách, và Trung Quốc có thể phải chịu áp lực giảm phát nặng nề hơn.