Không thể lấy sự tự nguyện của trẻ em làm căn cứ pháp lý quyết định hiến tạng

Tại cuộc họp báo cung cấp thông tin về dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) do Bộ Y tế tổ chức chiều 27/10, vấn đề mở rộng diện hiến mô, tạng ở người dưới 18 tuổi đã trở thành tâm điểm thảo luận. Trong đó, phát biểu của PGS.TS Dương Đức Hùng, Giám đốc Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức, nhấn mạnh yêu cầu kiên quyết: tuyệt đối không lấy sự tự nguyện của trẻ em làm căn cứ quyết định hiến tạng, đồng thời phải thiết lập ranh giới pháp lý nghiêm ngặt để bảo vệ tối đa quyền lợi và sức khỏe của trẻ.

Rào cản nhận thức và lằn ranh đạo đức y sinh

Theo quy định của Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người hiện hành (năm 2006), chỉ người từ đủ 18 tuổi trở lên và có năng lực hành vi dân sự đầy đủ mới có quyền đăng ký hiến mô, tạng khi còn sống hoặc sau khi chết não. Khi ban soạn thảo đưa ra đề xuất mở rộng độ tuổi đăng ký nhằm gia tăng nguồn hiến mô tạng, nhiều băn khoăn về quyền trẻ em và nguy cơ lạm dụng đã được đặt ra.

Từ góc độ một chuyên gia phẫu thuật tim mạch và quản lý trung tâm ngoại khoa ghép tạng tuyến đầu, PGS.TS Dương Đức Hùng bày tỏ quan điểm không đồng tình với việc xem “sự tự nguyện” của trẻ em là cơ sở pháp lý để tiến hành lấy tạng.

Ông phân tích rằng trẻ em chưa hoàn thiện về mặt nhận thức, tâm lý và năng lực hành vi dân sự. Dù việc lắng nghe tâm tư, nguyện vọng của trẻ là cần thiết theo Công ước quốc tế về quyền trẻ em, song một đứa trẻ chưa thể lường hết được những tác động sinh lý, giải phẫu lâu dài lên cơ thể cũng như các hệ lụy xã hội sau can thiệp y khoa. Do đó, ý chí chủ quan của trẻ không thể gánh vác trách nhiệm pháp lý thay cho quy chuẩn bảo vệ của xã hội và gia đình. Việc hợp thức hóa sự đồng thuận của trẻ để lấy các cơ quan nội tạng sống có thể vô tình mở ra kẽ hở cho các hành vi ép buộc tâm lý hoặc xâm hại lợi ích tốt nhất của trẻ em.

Cấm lấy tạng sống, chỉ mở rộng nguồn tạng chết não

Để dự thảo luật mang tính khả thi và thượng tôn pháp luật, lãnh đạo Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức cùng các chuyên gia y tế đã đề xuất phân tách rạch ròi ba nhóm can thiệp y sinh đối với đối tượng dưới 18 tuổi:

• Tuyệt đối cấm lấy các cơ quan không tái sinh đối với trẻ em còn sống: Các tạng như thận, một phần gan, phổi tuyệt đối không được phép lấy từ trẻ em còn sống dưới bất kỳ hình thức nào. Trẻ em cần được bảo đảm phát triển toàn vẹn về thể chất và không thể trở thành đối tượng cung ứng tạng sống cho người khác.
• Quy định nghiêm ngặt với mô tái sinh: Với các mô có khả năng tự tái sinh (như tủy xương, tế bào gốc tạo máu), dự thảo chỉ nên cho phép thực hiện trong phạm vi hẹp là người có quan hệ huyết thống trực hệ (cha mẹ đẻ, anh chị em ruột). Thủ thuật này phải trải qua sự đánh giá, xác nhận bằng văn bản của Hội đồng Đạo đức và Hội đồng Khoa học bệnh viện nhằm khẳng định can thiệp không gây tổn hại đến sức khỏe trước mắt và lâu dài của trẻ.
• Mở rộng cơ chế hiến tạng từ người dưới 18 tuổi chết não: Đây được xem là nút thắt thực tế cần được luật hóa để cứu sống nhiều bệnh nhân. PGS.TS Dương Đức Hùng dẫn chứng trường hợp lâm sàng đầy trăn trở: một bệnh nhân 17 tuổi 9 tháng 20 ngày rơi vào tình trạng chết não do tai nạn. Gia đình người bệnh có nguyện vọng tha thiết hiến tạng để cứu người, nhưng các bác sĩ buộc phải từ chối vì bệnh nhân còn thiếu vài tháng mới đủ 18 tuổi theo quy định cứng nhắc của luật hiện hành. Đối với nguồn tạng từ người chết não dưới 18 tuổi, việc lấy tạng phải gắn liền với sự đồng thuận bằng văn bản của cha mẹ hoặc người giám hộ hợp pháp.

Giải bài toán thiếu tạng ghép nhi nhưng giữ vững chuẩn mực y đức

Theo thống kê từ Bộ Y tế, số ca ghép tạng cho trẻ em hiện nay tại Việt Nam mới chỉ đáp ứng được khoảng 30% nhu cầu thực tế. Ước tính mỗi năm có khoảng 55 ca ghép gan và 60 ca ghép thận cần thực hiện ở bệnh nhi, cùng hàng trăm trẻ em suy tạng giai đoạn cuối đang mòn mỏi chờ đợi cơ hội sống. Việc sử dụng tạng từ người lớn ghép cho trẻ em gặp rất nhiều rào cản kỹ thuật do bất tương thích về kích thước khoang bụng, lồng ngực và mạch máu.

Mặc dù nhu cầu điều trị là cấp bách, đại diện Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tại Việt Nam và Cục Trẻ em cũng đồng thuận quan điểm: mở rộng nguồn tạng là hướng đi nhân văn, nhưng trẻ em là đối tượng dễ bị tổn thương nhất, do đó mọi điều khoản liên quan phải được xây dựng dựa trên nguyên tắc “lợi ích tốt nhất cho trẻ”. Luật sửa đổi cần thiết lập cơ chế giám sát độc lập, quy trình đánh giá chết não chuẩn hóa ở trẻ em, và chế tài hình sự nghiêm minh đối với các hành vi môi giới, trục lợi.

Thanh Long t/h