Vành đai và Con đường thành ngòi nổ ra sao, khiến Serbia đổi chính quyền
- Lý Ngôn
- •
Theo kết quả sơ bộ, liên danh “Danh sách Sinh viên” giành hơn 52% phiếu bầu quốc hội Serbia hôm Chủ nhật (25/10), đánh bại chính quyền thân Trung Quốc, thân Nga của ông Aleksandar Vucic. Ngòi nổ là vụ sập mái che nhà ga Novi Sad, một công trình Vành đai và Con đường.
Kết quả này được ví như một trận “động đất chính trị” lớn trong lịch sử chính trị hiện đại. Sau 12 năm cầm quyền, chính quyền ông Vucic thảm bại trước một lực lượng chính trị mới đi lên từ cơ sở, gồm sinh viên đại học, giảng viên và người làm chuyên môn trong nhiều ngành.
Khi kết quả kiểm phiếu lần lượt được công bố, ông Vucic công khai thừa nhận: “Chúng tôi đã thua trong cuộc bầu cử này, thất bại đã là điều chắc chắn”.
Chosun Ilbo của Hàn Quốc coi đây là hiện tượng hiếm thấy trong lịch sử chính trị hiện đại. Lần này, quyền lực không chuyển giữa các đảng sẵn có. Một liên danh sinh viên, hình thành từ làn sóng biểu tình chống chính phủ 2 năm trước, đã đánh bại đảng cầm quyền hùng mạnh.
Tờ báo nhấn mạnh rằng vụ sập ở nhà ga Novi Sad xảy ra chỉ 4 tháng sau khi công trình Vành đai và Con đường này hoàn thành. Thảm họa đó thách thức trực tiếp tính chính danh của ông Vucic và là yếu tố then chốt buộc ông phải từ chức tổng thống trước hạn, tuyên bố tổ chức bầu cử.
Còn The Guardian và Euronews nhận định rằng sau khi phe thân Trung Quốc, thân Nga ở Hungary thất thế, việc Serbia đổi chính quyền cho thấy cục diện chính trị châu Âu có thể đang nghiêng trở lại về phía phương Tây.
Thảm họa ở công trình Vành đai và Con đường thổi bùng biểu tình, khai sinh Danh sách Sinh viên
Ngày 1/11/2024, mái che bằng bê tông của nhà ga tại thành phố Novi Sad, miền bắc Serbia, đổ sập, làm 16 người chết và nhiều người bị thương nặng.
Chosun Ilbo cho biết nhà ga này là điểm nút quan trọng của tuyến đường sắt Hungary-Serbia, dự án tiêu biểu tại bán đảo Balkan của sáng kiến Vành đai và Con đường do Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ) khởi xướng. Hai doanh nghiệp nhà nước của ĐCSTQ đã lập liên danh để cải tạo nhà ga: Công ty Quốc tế Đường sắt Trung Quốc (CRIC) và Tập đoàn Xây dựng Giao thông Trung Quốc (CCCC). Khi thảm họa xảy ra, nhà ga vừa được cải tạo với chi phí rất lớn và mới mở cửa trở lại được 4 tháng.
Một công trình hạ tầng lớn, từng được quảng bá là biểu tượng của hiện đại hóa và của hợp tác Serbia-Trung Quốc, lại gây chết người chỉ vài tháng sau khi hoàn thành. Cơn giận của người dân Serbia lập tức bùng lên.
Sau vụ việc, sinh viên và giảng viên các trường đại học nhanh chóng xuống đường biểu tình. Ban đầu họ chỉ yêu cầu bảo đảm an toàn công trình và truy trách nhiệm quan chức, nhưng phong trào sớm chuyển thành cuộc phản đối toàn diện nhắm vào bộ máy của ông Vucic.
Hãng tin Bloomberg cho biết dưới thời ông Vucic, kinh tế Serbia có tăng trưởng, nhưng chính phủ thường dùng đặc quyền hành pháp để lách quy trình đấu thầu công, “trao hợp đồng trực tiếp thay vì đấu thầu công khai”. Cách làm thiếu minh bạch cùng bộ máy hành chính trì trệ khiến nhiều tầng lớp xã hội nghi ngờ chính quyền tham nhũng.
Giữa lúc khủng hoảng, các nhóm sinh viên nắm quyền kiểm soát khuôn viên trường và tự điều hành theo mô hình phi tập trung gọi là “hội nghị toàn thể” (plenum), biến cơn giận trên đường phố thành những yêu cầu cải cách chính trị có hệ thống. Phong trào không lắng xuống theo thời gian. Trái lại, sinh viên liên kết thêm bác sĩ, luật sư, giáo viên và người nổi tiếng trong giới thể thao, lập nên liên danh “Danh sách Sinh viên” (Student List) để tranh cử trong cuộc bầu cử sớm năm 2026. Liên danh hoàn toàn không có chính trị gia nào của chính trường hiện tại tham gia.
“Đây không phải một chiến thắng bầu cử bình thường,” ông Nebojša Vladisavljević, giáo sư chính trị học Đại học Belgrade, nhận định trong bài phân tích mà BBC dẫn lại. Ông gọi đó là “một trận lở tuyết đã cuốn phăng chế độ độc đoán cùng toàn bộ hệ thống chính trị”.
Cương lĩnh của Danh sách Sinh viên xoay quanh chống tham nhũng, rà soát các hợp đồng đặc quyền và giải phóng truyền thông công, cho thấy liên danh này có tính chính danh chính trị rất lớn.
Khoảnh khắc chiến thắng lịch sử
Khi kết quả được công bố, đường phố các thành phố Serbia ngập trong không khí ăn mừng. Người dân nhảy múa, hô vang “Chiến thắng”, xe cộ bấm còi, pháo hoa rực trời. Một sinh viên nói với BBC: “Serbia đã tự do, thật như một phép màu”.
Ông Vucic đã làm tổng thống hai nhiệm kỳ và không được tranh cử nhiệm kỳ thứ ba. Vì vậy, ông dẫn dắt Đảng Tiến bộ Serbia (SNS) với ý định quay lại ghế thủ tướng qua cuộc bầu cử sớm. Tuy nhiên, tối Chủ nhật, khi kết quả kiểm phiếu dần rõ, ông thừa nhận thất bại của đảng mình “đã là điều chắc chắn”.
Ông Ilija Srdanovic, nhân vật dẫn đầu Danh sách Sinh viên, trả lời ban tiếng Serbia của BBC: “Chúng tôi đã chứng minh rằng chỉ cần có ý chí thì thay đổi là điều có thể. Từ ngày mai, chúng tôi sẽ xây dựng lại pháp quyền, giải thoát đất nước khỏi ách bạo quyền”.
Trong bài phát biểu mừng chiến thắng, ứng viên Radomir Saicic của liên danh nói với hãng tin Reuters: “Người Serbia đã chứng minh rằng không trở ngại nào đứng trên được ý chí của họ”. Ông nói thêm: “Không thế lực nào có thể đè nén mãi một dân tộc đã quyết tâm làm chủ vận mệnh của mình”.
Bà Selena Lebovic, một người dân, xúc động kể: “Tất cả chúng tôi đều khóc, không dám tin mọi chuyện lại suôn sẻ đến thế. Kết quả này thật không thể tin nổi”.
Phương Tây nhanh chóng đón nhận tích cực chiến thắng lịch sử này. Thay mặt Ủy ban châu Âu, bà Marta Kos, Ủy viên phụ trách mở rộng Liên minh châu Âu (EU), gửi lời chúc mừng: “Serbia có thể mở ra một chương mới. Cánh cửa vào EU đã rộng mở, chúng tôi sẵn sàng cùng nhau tiến bước”.
Triển vọng và thách thức phía trước
Cuộc “đổi trời” ở Serbia cho thấy một phong trào sinh viên từ cơ sở đã biến vấn đề chất lượng công trình công và nạn tham nhũng trong chính phủ thành sức mạnh làm lung lay một chế độ độc đoán.
Dù vậy, con đường cầm quyền phía trước còn nhiều thử thách. Theo Bloomberg, khi lên nắm quyền, Danh sách Sinh viên đặt mục tiêu rà soát toàn bộ các hợp đồng lớn mà chính phủ ông Vucic đã ký và chống độc quyền. Liên danh này cũng sẽ phản đối việc bán tài sản nhà nước cho nhà đầu tư nước ngoài, ưu tiên giành lại quyền kiểm soát khoáng sản cùng tài nguyên quốc gia.
Như vậy, các hợp đồng lớn về đầu tư nước ngoài và hạ tầng mà Chính phủ Serbia từng ký đều sẽ phải qua rà soát, đánh giá lại nghiêm ngặt.
Hiện tâm điểm chú ý đã chuyển sang việc ai sẽ thay mặt Danh sách Sinh viên, một tổ chức phi tập trung, đảm nhiệm ghế thủ tướng. Để tránh tập trung quyền lực, tổ chức này không chỉ định một lãnh đạo duy nhất, nên việc lập nội các có thể bị chậm. Cuộc bầu cử tổng thống dự kiến diễn ra vào tháng 12. Hiện Chủ tịch Quốc hội Ana Brnabic đang đảm nhiệm quyền tổng thống.
Trong lúc quyền lực chuyển từ chính quyền cũ sang chính quyền mới và cục diện địa chính trị được sắp xếp lại, diễn biến tại Serbia vẫn được thế giới theo dõi sát.
Xem thêm
Từ khóa Một vành đai một con đường Serbia Quan hệ Trung Quốc - Serbia Aleksandar Vucic Bầu cử Serbia Biểu tình ở Serbia
