Từ siêu thực phẩm đến siêu cường điệu

Cần nói trước rằng, siêu thực phẩm (‘superfood’) không phải là thuật ngữ khoa học, dù là trong ngành dinh dưỡng, y học hay an toàn thực phẩm. Không có định nghĩa khoa học về từ này, hay nói cách khác, khoa học không thừa nhận thực phẩm nào là… “siêu” cả.

Ăn ít bổ nhiều

Cái gọi là “siêu thực phẩm” là do mấy ông marketing nghĩ ra, và họ ngấm ngầm định nghĩa như sau: Siêu thực phẩm là những thực phẩm có hàm lượng dinh dưỡng cao.

Hàm lượng dinh dưỡng cao hàm ý ăn ít bổ nhiều. Bổ nhiều là chẳng hạn thực phẩm có nhiều chất chống oxid hóa để ngừa ung thư, có nhiều chất béo không bão hòa để ngừa bệnh tim mạch, có nhiều chất xơ để ngừa tiểu đường và táo bón…

Định nghĩa hoành tráng này dẫn đến nhiều bài báo tiếp thị “tế nhị” cũng hoành tráng – Thực phẩm chính là thuốc – Và ăn siêu thực phẩm có thể ngừa, thậm chí chữa khỏi nhiều chứng bệnh nan y.

Hầu hết siêu thực phẩm mà marketing liệt kê đều có gốc gác là thực vật như rau củ quả, rong biển, các loại đậu, ngũ cốc nguyên cám, các loại hạt… Rộng rãi hơn thì kể thêm trứng và sữa gầy (ít chất béo).

Siêu sao việt quất – Lịch sử bẽ bàng

Được liệt vào siêu thực phẩm là vinh dự rồi, nhưng còn phải xếp hạng cao thấp giữa các “siêu” nữa. Thật ra, cụ thể loại nào siêu hơn loại nào thì tùy thuộc loại thực phẩm mà các ông bà marketing thổi lên để bán, nhưng đứng đầu bảng vẫn là trái việt quất (blueberries). Lý do, marketing tôn trọng… lịch sử, dù đó là một lịch sử… bẽ bàng.

Hơn hai mươi năm trước, Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ (USDA) đưa nguyên database của việt quất lên trang web của Bộ và vinh danh nó là số một, dựa trên khả năng tiêu diệt các gốc tự do của các chất chống oxid hóa có trong trái việt quất.

Hai mươi năm sau, USDA lẳng lặng rút database việt quất ra khỏi trang web, nhưng giới marketing vẫn luyến tiếc quá khứ, vẫn giữ tước vị “siêu sao” của việt quất trong thế giới siêu thực phẩm. Từ năm 1998-2006, sản lượng của cựu “siêu sao” việt quất tăng gấp đôi, và theo USDA, vẫn còn tiếp tục tăng.

Quyền lực của chất chống oxid hóa

Hầu hết siêu thực phẩm đều được quảng cáo là chứa các chất chống oxid hóa, ngăn ngừa ung thư, chống lão hóa… Chất chống oxid hóa là gì mà quyền năng thế?

Nói gọn thế này, chất chống oxid hóa có khả năng tiêu diệt các gốc tự do trong cơ thể, được cho là có tiềm năng gây ung thư và tim mạch. Do đó, bổ sung các chất chống oxid hóa từ thực phẩm là điều cần thiết.

Có cả hàng ngàn chất chống oxid hóa khác nhau, có đặc tính hóa học và sinh học riêng, lợi ích của chúng cũng khác nhau, chẳng hạn vitamin C, vitamin E, beta-carotene, các chất thuộc nhóm carotenoid, flavonoids, phenols, polyphenols…

Nhiều nghiên cứu cho thấy chúng có thể ảnh hưởng đến các tế bào ung thư, tiêu diệt hoặc ngăn chặn không cho các tế bào xấu này tăng trưởng.

Nhưng cũng nên hiểu rằng, rau củ quả không phải là thuốc chủng ngừa ung thư, lại càng không phải là thuốc điều trị ung thư.

Thành tích đâu phải của riêng ai

Hầu hết các chất chống oxid hóa đều có trong các loại hạt, loại đậu, rau củ quả, nhất là các loại có màu sắc đậm. Mỗi loại rau củ quả đều có cả vài trăm loại chất chống oxid hóa khác nhau, thứ có chất chống oxid hóa này, thứ có chất chống oxid hóa kia, rồi thì loại có nhiều, loại có ít, tạo ra lợi ích nổi bật của loại rau quả đó.

Lợi ích của rau củ quả trong phòng chống bệnh là “thành tích tập thể”, không phải chỉ riêng của trái việt quất hay hạt chia, cũng không phải thành tích riêng của một chất chống oxid hóa nào, mà là của cả trăm loại chất chống oxid hóa khác nhau có trong đủ loại rau củ quả, chưa kể chất xơ, các khoáng và vitamin đi kèm trong thực phẩm.

Đó là một trong những lý do mà các nhà khoa học không dám “phong thánh” cho loại thực phẩm nào là “siêu” cả, ngoại trừ giới marketing.

Lành mạnh có định hướng của marketing

Về mặt dinh dưỡng, siêu thực phẩm đều là những thực phẩm lành mạnh. Chỉ tiếc là lành mạnh có… định hướng (marketing).

Sự định hướng này làm người tiêu dùng chỉ quan tâm vào một số loại thực phẩm nhất định, mà bỏ qua tính đa dạng của thực phẩm nói chung. Việt quất là một thí dụ. Các loại trái cây khác, cam xoài mít ổi chôm chôm sầu riêng cũng có rất nhiều loại chất chống oxid hóa hay vitamin, và các khoáng khác mà việt quất chưa chắc đã có. Việt quất, hạt chia có bao thầu hết các dưỡng chất đa dạng ấy được không?

Tương tự, cải xoăn (kale) cũng được tôn vinh là số một trong các loài rau. Thế còn rau muống, cải xanh, cải trắng, tần ô, tía tây, cần tây, cần ta… thì sao?

Thịt cá cũng vậy, đâu nhất thiết cá hồi mới là số một, là nguồn omega-3 duy nhất. Cá thu, cá nục, cá ngừ mực, bạch tuộc… đâu phải là không lành mạnh để phải miệt mài đi tìm siêu thực phẩm cá hồi với giá cắt cổ?

Điều chắc chắn là trong khoa học không có từ “siêu thực phẩm”. Châu Âu còn cấm dùng từ “siêu thực phẩm” trên nhãn sản phẩm, nếu không có chứng cớ khoa học tin cậy (phải qua hội đồng khoa học đánh giá).

Vấn đề là khẩu phần cân bằng

Các nhà dinh dưỡng học hiểu rất rõ tính đa dạng của thực phẩm. Ngay cả thực phẩm có nguồn gốc thực vật luôn luôn được đánh giá cao, vì giàu chất xơ, khoáng, viatmin, và nhất là các chất chống oxid hóa, nhưng rau củ quả nào cũng có ít nhiều chất phản dinh dưỡng (anti-nutrients), cản trở hấp thu dưỡng chất.

Ăn uống đa dạng, nay thứ này, mai thứ khác để tận dụng cái hay và hạn chế cái dở của chúng là điều mà các nhà dinh dưỡng nhắc đi nhắc lại mãi, nhưng ít ai chú ý.

Không có thực phẩm siêu, mà chỉ khẩu phần cân bằng, cung cấp đầy đủ dưỡng chất mà cơ thể cần, từ protein, lipid, carbs, chất xơ… cho tới các khoáng vi lượng, vitamin… Thừa hay thiếu đều không có lợi.

Siêu thực phẩm là sản phẩm của siêu marketing, và hệ quả là siêu quảng cáo (superad) và siêu cường điệu (superhype).

Vũ Thế Thành
Trích bộ sách “Ăn để sướng hay ăn để sợ – Tập II – Rau quả thời lên ngôi”

Đăng lại từ Facebook Vũ Thế Thành
Mời bạn đọc tìm hiểu thêm các tác phẩm của tác giả Vũ Thế Thành tại đây.

Xem thêm cùng tác giả: