Việc phổ cập xe điện có thể dẫn đến cuộc khủng hoảng pin do Trung Quốc kiểm soát

Antonio Graceffo
•
Chủ Nhật, 10/05/2026

Làn sóng thúc đẩy sử dụng xe điện trên toàn cầu đang tạo ra một sự phụ thuộc nguy hiểm mới vào Trung Quốc — quốc gia hiện thống trị ngành sản xuất pin và các khoáng sản quan trọng. Điều này có thể gây ra cú sốc nguồn cung còn nghiêm trọng hơn cả các cuộc khủng hoảng dầu mỏ trước đây.

Ảnh minh hoạ. Thượng Hải, Trung Quốc – Ngày 3/4/2024: Nhiều xe điện Xiaomi SU7 tại trung tâm giao hàng. (Nguồn: Robert Way / Shutterstock)

Bộ trưởng Thương mại Mỹ Howard Lutnick phát biểu tại Davos đầu năm nay rằng việc châu Âu cam kết đạt mức phát thải ròng bằng 0 vào năm 2030 chẳng khác nào “tự quyết định trở nên lệ thuộc vào Trung Quốc.” Ông cho rằng nếu chuyển sang xe chạy hoàn toàn bằng điện, châu Âu sẽ càng phụ thuộc vào Trung Quốc hơn vì “họ không sản xuất pin”.

Ông Lutnick cũng nói Hoa Kỳ không nên phạm sai lầm tương tự: “Tại sao Hợp chủng quốc Hoa Kỳ, nơi có dầu mỏ và khí đốt tự nhiên, lại cố chuyển toàn bộ sang điện? Trung Quốc không có dầu mỏ và khí đốt tự nhiên. Điện và xe điện hoàn toàn phù hợp với họ”.

Đảng Cộng sản Trung Quốc (CCP) đang tận dụng Triển lãm Ô tô Bắc Kinh gần đây để quảng bá vị thế là nhà sản xuất xe điện hàng đầu thế giới. Hiện nay, Trung Quốc sản xuất khoảng 70% tổng số xe điện toàn cầu và Bắc Kinh muốn tiếp tục nâng tỷ lệ này cao hơn nữa. Đồng thời, Trung Quốc cũng chiếm tới 80% sản lượng pin xe điện toàn cầu trong năm 2024. Vì vậy, ngay cả khi người tiêu dùng mua một chiếc xe điện do nước mình sản xuất, họ vẫn phải phụ thuộc vào Trung Quốc về pin.

Trên thực tế, các hãng như Tesla, BMW, Mercedes-Benz và Volkswagen, cùng với các thương hiệu Trung Quốc như Zeekr và Li Auto, đều sử dụng một phần hoặc toàn bộ pin từ CATL — nhà sản xuất pin lớn của Trung Quốc. Ngay cả những mẫu xe mang thương hiệu phương Tây nhưng không dùng hoàn toàn pin Trung Quốc thì các vật liệu quan trọng bên trong pin cũng gần như chắc chắn đã được xử lý tại Trung Quốc. Quốc gia này hiện sản xuất hơn 98% vật liệu lithium sắt phosphate (LFP) trên toàn cầu — loại vật liệu pin phổ biến và rẻ nhất hiện nay.

Nghiêm trọng hơn, con số 80% vẫn chưa phản ánh đầy đủ mức độ phụ thuộc của thế giới vào Trung Quốc vì nó chỉ tính khâu lắp ráp pin cuối cùng. Sự kiểm soát thực sự nằm ở toàn bộ chuỗi cung ứng sản xuất. Trung Quốc thống trị các công đoạn chế biến và sản xuất vật liệu pin với thị phần từ 80% trở lên ở nhiều lĩnh vực quan trọng. Trong một số mảng như vật liệu tiền xử lý cho cực âm và vật liệu cực âm LFP, Trung Quốc gần như độc quyền với thị phần vượt quá 95%.

Một thành phần then chốt trong sản xuất pin là khoáng sản đất hiếm, và Trung Quốc hiện dẫn đầu thế giới trong lĩnh vực này. Nước này chiếm khoảng 85%–90% công suất tinh luyện đất hiếm toàn cầu, đồng thời xử lý 68% lượng cobalt, 65% nickel và 60% lithium đạt tiêu chuẩn dùng cho pin xe điện.

Chính quyền Trump đã chỉ trích châu Âu vì quá phụ thuộc vào Trung Quốc. Trong ngày ông Trump nhậm chức, các Sắc lệnh Hành pháp 14156 và 14154 đã tuyên bố tình trạng thiếu hụt nguồn cung là vấn đề khẩn cấp về an ninh quốc gia. Tháng 3/2025, Hoa Kỳ thành lập Hội đồng Thống trị Năng lượng Quốc gia; đến tháng 4/2025, chính phủ Mỹ mở cửa cho khai thác tài nguyên dưới đáy biển của Mỹ. Một cuộc điều tra theo Điều khoản 232 kết thúc vào tháng 1/2026 cũng yêu cầu Bộ Thương mại và Đại diện Thương mại Mỹ áp dụng các biện pháp kiểm soát giá và hạn chế thương mại với các nước đối tác.

Ngày 30/4/2025, Mỹ ký thỏa thuận khoáng sản với Ukraine để tiếp cận các nguồn titanium, lithium, graphite, cobalt và nickel. Sau đó là thỏa thuận hợp tác với Cộng hòa Dân chủ Congo vào tháng 12/2025 và các khuôn khổ hợp tác với thêm 11 quốc gia khác tại hội nghị cấp bộ trưởng tháng 2/2026 có sự tham dự của 54 nước. Chính quyền Mỹ cũng triển khai Dự án Vault — kho dự trữ chiến lược về khoáng sản quan trọng, nhằm bảo vệ ngành công nghiệp và quốc phòng trước các cú sốc nguồn cung trong thời gian mở rộng năng lực chế biến trong nước.

Tuy nhiên, ngay cả với tất cả các bước đi và sáng kiến đó, việc Hoa Kỳ chuyển hoàn toàn sang xe điện vào năm 2030 vẫn là điều không thể thực hiện được. Mỹ sẽ cần nhiều năm để mở rộng khai thác, tinh luyện và sản xuất đủ đáp ứng cho toàn bộ đội xe chạy điện. Trong khi đó, châu Âu chưa có những bước chuẩn bị tương tự nhưng vẫn cam kết theo đuổi xe điện, còn Hoa Kỳ đã hủy bỏ các mục tiêu xe điện không mang tính bắt buộc do Tổng thống Biden đặt ra trước đây.

Cuộc xung đột giữa Mỹ và Iran dẫn đến việc đóng cửa Eo biển Hormuz — tuyến vận chuyển dầu mỏ quan trọng của thế giới — đã cho thấy mức độ thiệt hại lớn đến thế nào khi chỉ một phần nhỏ nguồn cung năng lượng bị gián đoạn. Tuy nhiên, với dầu mỏ vẫn có những nguồn thay thế khác. Khoảng 98 quốc gia trên thế giới sản xuất dầu, nên việc thiếu hụt từ một nguồn vẫn có thể được bù đắp từ nơi khác.

Nhưng với pin xe điện thì gần như không có lựa chọn thay thế, và thực tế chỉ có một quốc gia sản xuất ở quy mô lớn. Trung Quốc đã từng cho thấy họ sẵn sàng hạn chế xuất khẩu các khoáng sản quan trọng và hoàn toàn có thể làm điều tương tự với pin. Ngay cả khi không cố ý, các cú sốc nguồn cung vẫn có thể xảy ra do thiên tai hoặc thảm họa khác. Một nghiên cứu được công bố vào tháng 3/2026 đã lượng hóa rủi ro này. Mô phỏng Monte Carlo với 50.000 lần chạy cho thấy có tới 92% khả năng rằng chỉ một cú sốc nguồn cung ở mức vừa phải tại Trung Quốc, cũng sẽ gây ra tình trạng thiếu hụt pin nghiêm trọng trên toàn cầu.