Đọc chuyện cờ vây, ngẫm chuyện cuộc đời

Trong một cuốn bút ký thời Thanh có kể câu chuyện thỉnh mời thần tiên của Đạo gia đáng suy ngẫm. Chuyện kể rằng thông qua thuật pháp “cầu cơ”, người ta thỉnh mời được một vị tiên nhân giáng đàn, vốn là kỳ thủ cờ vây nổi tiếng thời Bắc Tống tên Lưu Trọng Phủ. Ông được hậu thế gọi là “Tống đại kỳ thánh”, sống vào thời Tống Triết Tông và Tống Huy Tông.

Sau khi biết ông là Lưu Trọng Phủ, mọi người thỉnh cầu được chơi một ván cờ vây. Nhưng điều bất ngờ là Lưu Trọng Phủ nói rằng không cần chơi, ông chắc chắn sẽ thua. Mọi người cố nài nỉ mãi, ông đành phải chơi một ván. Kết quả Lưu Trọng Phủ thua nửa quân. Những người có mặt không hiểu được, liền hỏi nguyên nhân. Lưu Trọng Phủ nói: “Không phải tôi khiêm tốn, mà thật sự đánh không lại các vị. Người đời sau nhiều việc không bằng người xưa, nhưng nếu nói đến đánh cờ thì lại mạnh hơn”.

Mọi người lại càng tò mò, Lưu Trọng Phủ giải thích: “Vì phong khí ngày càng bạc bẽo, tình người ngày càng xảo trá, thuật ‘nghiêng ép công thủ’ biến hóa muôn vàn, xuất cờ kỳ quái, thường dám làm những việc không để lại đường lui. Những hiểm nguy người xưa không dám mạo hiểm, người đời sau thường dám mạo hiểm. Những sách lược người xưa không nỡ dùng, người đời sau thường dùng. Vì vậy mọi mưu kế thế sự, người đời sau đều vượt hơn người xưa. Cờ vây cũng là mưu kế, kỳ thủ thời Tống, Nguyên đến đời Minh đã kém một đường, đến ngày nay thì kém một đường rưỡi rồi”.

Đọc câu chuyện này rồi ngẫm lại con người hiện đại và con người của thế kỷ trước cũng lại là như thế.

Không nói đâu xa, chỉ khoảng những năm 40, 50 của thế kỷ trước thôi, phong khí xã hội ở nhiều làng quê miền Bắc đã khác bây giờ nhiều lắm. Ông bà kể lại rằng lúc ấy trong làng không có chuyện ly hôn, chỉ khi một bên vợ hoặc chồng bất ngờ qua đời mới có việc tái hôn. Nam nữ còn có phẩm hạnh nhất định, vô tình gặp mặt sẽ đỏ mặt. Chuyện dựng vợ gả chồng thì nhất định phải kiếm người thật thà, thành thật đáng tin, không có nết ăn, nết ở, sự thật thà, là khó tìm người ưng lắm. Mấy từ ngữ như “tán tỉnh” là phải vài chục năm sau mới có. Trong làng, người quen biết nhau từ đời ông đời cha, lời hứa và chữ tín có khi còn nặng hơn giấy trắng mực đen. Nhà cửa chẳng cần khóa, đi vắng chỉ khép hờ cánh cửa, chẳng mấy ai phải thấp thỏm lo âu.

Đây là nói về phong khí xã hội ở một thời kỳ nhiều biến động, khi cải cách ruộng đất, phân chia thành phần và các cuộc vận động chính trị khiến không ít mối quan hệ thân thuộc trở nên xa cách, láng giềng còn phải nhìn nhau bằng con mắt dè chừng. Những lễ nghi, tín ngưỡng, phong tục truyền đời cũng bị mai một không ít. Nhưng vì bấy giờ vẫn còn thế hệ ông bà, họ vẫn giữ những quan niệm văn hóa truyền thống rất mạnh mẽ, duy trì tiêu chuẩn đạo đức của gia đình. Nếu nhìn xa thêm, quan niệm đạo đức truyền thống của các thế hệ trước còn tốt hơn, tiêu chuẩn làm người còn cao hơn.

Kỳ thực, theo sự phát triển của xã hội, khả năng tự ràng buộc của con người ngày càng giảm, các việc dùng mưu kế, dùng mánh khóe dần dần nhiều lên, không ngừng phá vỡ giới hạn đạo đức, nhiều việc trái đạo đức cũng dám làm. Người đời trước đánh cờ không lại người đời sau, vì có một số bước đi người có đạo đức không muốn sử dụng, không muốn làm, vì chúng trái với đạo nghĩa lương tâm, chính là âm mưu quỷ kế.

Thực ra người xưa không ngốc, họ chỉ là có tiêu chuẩn đạo đức cao hơn, điều gì làm tổn thương lương tri thì họ không làm. Bất kỳ điều gì không phù hợp với tiêu chuẩn đạo đức sẽ bị người ta khinh ghét. Sự thông minh của người đời nay đều dùng vào dục vọng cá nhân và hưởng lạc, làm bậy không nói đến quy tắc đạo đức. Người nợ tiền nhiều thì thành ông chủ lớn, người trốn nợ cũng nhiều; tỷ lệ ly hôn ngày càng cao; quan chức có thể tham ô hủ bại và phát biểu không ngượng mồm; người vì tiền mà dám làm mọi việc xấu, hại người, hại đến cả con trẻ cũng không từ. Đây thực sự là xã hội mà con người mong muốn sinh sống sao?

Người đời nay làm những việc mà người xưa nghĩ cũng không dám nghĩ, làm nhiều việc xấu bất chấp lương tâm, chính là những việc người xưa không dám làm, là những việc “khuyết đức”, “thất đức”, đều là những việc dẫn đến tuyệt tử tuyệt tôn. Vậy mà người đời nay vẫn thấy mình thông minh hơn người xưa, biết hưởng thụ cuộc sống hơn người xưa. Ngẫm lại chẳng phải là quá đáng sợ rồi sao?

Dựa theo “Con người ngày nay có thông minh hơn con người thời xưa không?“
Đăng trên ChanhKien.org
Ninh Sơn biên tập

Xem thêm:

• Tản mạn chuyện “phản bội” hay “hy sinh” trong nghệ thuật

Mời xem video: