Thiền định làm thay đổi não bộ như thế nào?
- Arsh Sarao
- •
Trong hàng nghìn năm, từ thời triết gia Socrates đến Lão Tử, con người đều thực hành thiền định để có được một tâm trí minh mẫn. Ngày nay, khoa học đang dần xác nhận những lợi ích của phương pháp này.
Chỉ cần dành vài phút thiền mỗi ngày không chỉ giúp giảm căng thẳng mà còn kích thích sự hình thành các tế bào thần kinh mới và làm chậm quá trình lão hóa của não bộ.
Theo bà Vinh Thư, chuyên gia Trung y đồng thời được đào tạo về y học hiện đại, khi thiền, con người không chỉ trải nghiệm trạng thái thân thể thả lỏng mà còn cảm nhận được “một cảm giác bình yên và hạnh phúc sâu sắc – đó là sự tĩnh lặng và mãn nguyện từ bên trong”.
Não bộ phát triển nhờ thiền định
Thiền định kích hoạt thùy trán của não, đặc biệt là vùng vỏ não trước trán.
Đây được xem là trung tâm điều hành của não bộ. Hoạt động gia tăng tại khu vực này giúp cải thiện khả năng tập trung, điều hòa cảm xúc và nâng cao nhận thức về bản thân.
Việc thiền định thường xuyên còn tạo ra những thay đổi về cấu trúc não bộ và làm chậm quá trình thoái hóa thần kinh. Thông thường, thể tích chất xám sẽ giảm dần theo tuổi tác. Tuy nhiên, các nghiên cứu cho thấy những người từ 40–50 tuổi có thói quen thiền định thường sở hữu độ dày vỏ não tương đương với những người trẻ hơn khoảng 20 tuổi nhưng không thiền. Lớp vỏ não dày hơn này có thể đóng vai trò như một “nguồn dự trữ nhận thức”, góp phần bảo vệ chức năng não.
Một nghiên cứu khác trên những người chưa từng thiền trước đó cũng ghi nhận rằng chỉ sau 8 tuần thực hành, não bộ của họ đã xuất hiện sự gia tăng chất xám.
Trong số các vùng phát triển rõ rệt có hồi hải mã (hippocampus) – khu vực chịu trách nhiệm về học tập và trí nhớ. Đây cũng là vùng não thường bị teo nhỏ do căng thẳng kéo dài, các bệnh thoái hóa thần kinh liên quan đến tuổi tác và trầm cảm.
Các vùng não liên quan đến nhận thức về bản thân và khả năng đồng cảm cũng ghi nhận sự gia tăng chất xám sau quá trình thiền định. Điều này có thể giúp con người nhạy bén hơn với trạng thái tâm lý của chính mình cũng như thấu hiểu người khác tốt hơn.
Theo Tiến sĩ Andrew Newberg, người tiên phong trong lĩnh vực khoa học thần kinh về tâm linh và Giám đốc nghiên cứu tại Viện Marcus về Sức khỏe Tích hợp thuộc Bệnh viện Đại học Thomas Jefferson (Philadelphia, Mỹ), thiền định tác động lên tính dẻo thần kinh (neuroplasticity) – khả năng não bộ phát triển và thích nghi.
Ông cho biết, thiền càng nhiều thì tác động tích cực càng rõ rệt.
Có thể xem thiền định như một liệu pháp chống lo âu và chống trầm cảm tự nhiên.
Những người thường xuyên thiền có khả năng kiểm soát cảm xúc tốt hơn. Ở họ, hạch hạnh nhân – trung tâm xử lý cảm xúc của não – có sự kết nối mạnh mẽ hơn với vùng vỏ não trước trán, nơi đảm nhiệm chức năng điều hành và kiểm soát bản thân.
Tiến sĩ Newberg cho biết thêm, thiền còn kích thích não bộ tiết ra các chất dẫn truyền thần kinh tạo cảm giác dễ chịu. Trong trạng thái thiền sâu, thể vân – một phần của hệ thống khen thưởng và động lực sẽ tiết dopamine nhiều hơn khoảng 65%. Trong khi đó, những người thực hành thiền lâu năm có thể có nồng độ serotonin trong huyết thanh cao hơn khoảng 26%.
Một nghiên cứu năm 2022 so sánh phương pháp giảm căng thẳng dựa trên chánh niệm với thuốc escitalopram – một trong những thuốc điều trị hàng đầu đối với lo âu và trầm cảm. Kết quả cho thấy chánh niệm có hiệu quả không kém escitalopram trong điều trị rối loạn lo âu.
Tiến sĩ Elizabeth A. Hoge, bác sĩ tâm thần được chứng nhận chuyên khoa và Giám đốc Chương trình nghiên cứu Rối loạn lo âu tại Trung tâm Y khoa Đại học Georgetown, nhận định rằng các phương pháp thiền mang lại “một lựa chọn thay thế với ít tác dụng phụ hơn” cho người mắc rối loạn lo âu.
Không chỉ tác động đến tinh thần, thiền định còn âm thầm làm thay đổi nhiều quá trình sinh học trong cơ thể.
Làm chậm nhịp tim và giảm đau
Thiền giúp cơ thể thư giãn bằng cách làm chậm nhịp tim và giảm cảm giác đau.
Theo Tiến sĩ V. S. Prakash, bác sĩ tim mạch can thiệp và chuyên gia điện sinh lý tim tại Bệnh viện Manipal (Bengaluru, Ấn Độ), thiền giúp giảm nguy cơ tim mạch nhờ làm giảm nồng độ hormone gây căng thẳng, giảm viêm và thúc đẩy quá trình nghỉ ngơi, phục hồi của cơ thể. Đồng thời, thiền giúp cơ thể chuyển từ trạng thái “chiến đấu hoặc bỏ chạy” sang trạng thái “nghỉ ngơi và tiêu hóa”, từ đó làm giảm nhịp tim và tăng biến thiên nhịp tim (HRV).
Ông cho biết: “HRV được cải thiện là một yếu tố rất quan trọng. Điều này giúp cơ thể phản ứng với căng thẳng hiệu quả hơn, nhờ đó trái tim cũng được chuẩn bị tốt hơn trước các tình huống áp lực”.
Tác dụng làm dịu tâm trí và cơ thể của thiền cũng góp phần giảm đau.
Một nghiên cứu công bố năm 2025 cho thấy thiền chánh niệm có hiệu quả tương đương liệu pháp nhận thức – hành vi trong điều trị đau thắt lưng mạn tính ở những bệnh nhân đang sử dụng thuốc giảm đau opioid.
Tiến sĩ Aleksandra Zgierska, tác giả chính của nghiên cứu và Phó Chủ tịch phụ trách nghiên cứu tại Khoa Y học Gia đình và Cộng đồng thuộc Trường Y Penn State, cho biết chánh niệm giúp con người biết dừng lại và chú ý đến các cảm giác của cơ thể. Điều này giúp họ nhận ra rằng cơn đau thường thay đổi theo thời gian và hoàn toàn có thể kiểm soát được, từ đó giảm bớt cảm giác đau khổ.
Bà cho biết: “Nhiều người rơi vào trạng thái được gọi là ‘thảm họa hóa cơn đau’, tức luôn cho rằng cơn đau sẽ ngày càng tồi tệ hơn và vì vậy né tránh các hoạt động thường ngày. Điều này tạo nên một vòng luẩn quẩn. Chánh niệm giúp phá vỡ vòng luẩn quẩn đó”.
Mặc dù mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe, theo truyền thống, thiền định còn hướng tới một mục đích sâu xa hơn.
Cầu nối hướng đến sự thấu hiểu sâu sắc hơn
Trước khi được ứng dụng nhằm cải thiện sức khỏe, thiền định vốn xuất hiện trong các thực hành tâm linh, được xem là con đường giúp con người đạt được sự bình an nội tâm và hiểu biết sâu sắc hơn về cuộc sống.
Bà Vinh Thư – người xuất thân từ một gia tộc có nhiều thế hệ hành nghề Trung y với lịch sử hơn 600 năm cho biết, trong quá trình thiền, máu và nguồn năng lượng sống hay còn gọi là “khí” (qi) sẽ di chuyển vào bên trong, nuôi dưỡng cơ thể và não bộ. Khi cơ thể và tinh thần được nuôi dưỡng đầy đủ, ý thức hay “Thần” (Shen) sẽ trở nên sáng suốt nhưng vẫn an định.
Theo bà, khi con người dần loại bỏ những xao nhãng và bước vào trạng thái tĩnh lặng sâu hơn, họ sẽ đạt được sự an tĩnh.
Bà cho rằng sự tĩnh lặng trong thiền không phải là trạng thái trống rỗng.
“Theo trải nghiệm của tôi, sự tĩnh lặng sâu sắc là trạng thái mà nhận thức trở nên sáng rõ hơn. Trong trạng thái ấy, những tầng hiểu biết và trí tuệ sâu hơn dường như có thể tự nhiên bộc lộ ra”.
Bà cũng chia sẻ: “Trong những khoảnh khắc ấy, tôi có thể cảm nhận rất rõ một nguồn năng lượng lan tỏa khắp cơ thể, như thể từng tế bào đều được lấp đầy và thấm đẫm nguồn năng lượng đó”.
Theo bà, đây là biểu hiện của trạng thái “cộng hưởng hài hòa với vũ trụ”.
Cầu nguyện cũng là một hình thức thiền
Các nghiên cứu chụp ảnh não của Tiến sĩ Andrew Newberg cho thấy thiền định và cầu nguyện có nhiều cơ chế thần kinh sinh lý tương đồng.
Cả hai đều làm tăng hoạt động của các vùng não liên quan đến sự tập trung và chú ý, đồng thời làm giảm hoạt động của thùy đỉnh – khu vực giúp con người nhận biết vị trí của bản thân trong không gian. Theo ông, khi hoạt động của vùng này giảm xuống, những người thường xuyên thiền hoặc cầu nguyện có thể giảm cảm giác về cái tôi và trải nghiệm cảm giác gắn kết sâu sắc với vũ trụ hoặc với Chúa.
Theo bà Margaret Trey, nhà nghiên cứu có bằng tiến sĩ về tư vấn tâm lý, cảm giác hòa hợp với vũ trụ mang lại sự an toàn nội tâm sâu sắc và có tác dụng tích cực đối với sức khỏe.
Tiến sĩ Newberg cho biết thêm: “Thiền hoặc cầu nguyện cũng mang lại cho con người cảm giác kính ngưỡng và khiêm nhường, và cảm giác ấy ngày càng mạnh mẽ sau mỗi lần trải nghiệm”.
Theo ông, việc thực hành lâu dài sẽ giúp gia tăng sự lạc quan cũng như cảm nhận rõ hơn về ý nghĩa và mục đích của cuộc sống.
Làm thế nào để khai thác sức mạnh chữa lành của thiền?
Hướng đến sự tĩnh lặng
Theo truyền thống, thiền bao gồm việc điều hòa hơi thở, từng bước loại bỏ các dòng suy nghĩ miên man và cuối cùng đạt tới trạng thái tâm trí bình an, sáng suốt.
Bà Margaret Trey, người đã dành hơn 20 năm nghiên cứu về lợi ích của pháp môn tu luyện Pháp Luân Công và là tác giả của ba cuốn sách, cho biết việc thực hành này đã giúp bà làm lắng dịu những “cuộc đối thoại nội tâm” diễn ra không ngừng trong tâm trí.
“Thiền không phải là một màn trình diễn, mà là một quá trình thực hành”, bà nói.
Đối với người mới bắt đầu, bà khuyến nghị nên dành khoảng 5 phút mỗi ngày để ngồi yên trong im lặng rồi tăng dần thời lượng theo thời gian. Không cần cố ép bản thân phải làm cho tâm trí trống rỗng ngay từ đầu. Thay vào đó, hãy quan sát những suy nghĩ của mình. Khi xuất hiện một ý nghĩ tiêu cực hoặc sợ hãi, hãy nhận biết nó rồi để nó trôi qua thay vì cuốn theo. Điều quan trọng là mỗi khi tâm trí xao nhãng, chỉ cần nhẹ nhàng đưa sự chú ý trở lại với hiện tại.
Bà cho biết sau khi tâm trí trở nên tĩnh lặng trong lúc thiền, đôi khi bà cảm nhận được một luồng hơi ấm lan dần qua nhiều vùng trên cơ thể. Ít phút sau, bà có cảm giác như cơ thể đã “biến mất”, chỉ còn lại một trạng thái nhận thức – “một ý thức bình yên và sáng rõ”.
Theo bà, trong cuộc sống hằng ngày, con người thường bị cảm xúc chi phối. Cảm xúc có thể bùng cháy như ngọn lửa rồi nhanh chóng cạn kiệt, để lại sự mệt mỏi cho cả cơ thể lẫn tinh thần. Trái lại, “sự tĩnh lặng của tâm trí có thể mang lại khả năng phục hồi rất sâu sắc”.
Bà chia sẻ:
“Trong những khoảnh khắc thực sự tĩnh lặng, dường như từng tế bào và từng phân tử trong cơ thể không còn bị ràng buộc bởi những giới hạn thông thường của thế giới vật chất. Bởi chỉ khi tâm trí thực sự nghỉ ngơi, con người mới có thể tiếp nhận những điều mà suy nghĩ thông thường không bao giờ chạm tới”.
Theo Arsh Sarao, The Epoch Times
Tú Liên biên dịch
Xem thêm
Từ khóa thiền định sức khỏe não bộ
