Giáo sư Harvard chứng minh con người có thể “cải lão hoàn đồng”

Tử Manh
•
Thứ Bảy, 11/07/2026

Trước sự trôi đi của năm tháng, liệu chúng ta thật sự bất lực? Có thể đưa chiếc đồng hồ tâm lý của một người quay ngược lại 20 năm hay không? Tâm lý học có thể giúp chúng ta khám phá khả năng ấy. Giáo sư Harvard tiết lộ bí quyết “cải lão hoàn đồng”.

Trẻ hóa có thật sự khả thi?

Giáo sư tâm lý học Ellen Langer năm nay 63 tuổi, là giáo sư tâm lý học tại Đại học Harvard, người phụ nữ đầu tiên giữ chức giáo sư trong Khoa Tâm lý học của Harvard, đồng thời là một thành viên của khoa Lão khoa thuộc Trường Y Harvard.

Bà từng nhận giải thưởng Guggenheim, giải thưởng cống hiến xuất sắc cho tâm lý học cộng đồng của Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ cùng nhiều giải thưởng khác.

Trong bộ phim Hollywood sắp khởi quay mang tên Counter Clockwise (Đồng hồ ngược thời gian), Jennifer Aniston sẽ vào vai Giáo sư Langer. Tuyến truyện chính của bộ phim dựa trên một thí nghiệm mà bà thực hiện vào năm 1979.

Tại một tu viện cũ ở Pittsburgh, giáo sư Langer và các sinh viên đã dày công dựng nên một “khoang thời gian”, nơi được bài trí giống hệt như 20 năm trước. Họ mời 16 người cao tuổi, đều ở độ tuổi 70–80, chia thành 2 nhóm, mỗi nhóm 8 người, đến sống tại đây trong một tuần.

Trong suốt một tuần đó, các cụ hoàn toàn đắm mình trong bối cảnh của năm 1959. Họ nghe nhạc thập niên 1950, xem phim và phim hài tình huống của thập niên 1950, đọc báo và tạp chí thời kỳ đó, thảo luận về các hoạt động quân sự của Fidel Castro tại Cuba cũng như việc Hoa Kỳ lần đầu tiên phóng vệ tinh nhân tạo.

Tất cả đều được yêu cầu sống một cách chủ động hơn, như cùng nhau bày bàn ăn, dọn bát đĩa. Không ai giúp họ mặc quần áo hay dìu họ đi lại.

Điểm khác biệt duy nhất là nhóm thực nghiệm phải sử dụng cách nói và hành xử ở thì hiện tại – họ phải cố gắng sống như thể mình đang ở năm 1959. Trong khi đó, nhóm đối chứng sử dụng thì quá khứ, chỉ hồi tưởng và trò chuyện về những sự kiện đã xảy ra trong năm 1959 theo cách hoài niệm.

Kết quả cho thấy thể chất của cả hai nhóm đều được cải thiện rõ rệt. Khi mới đến văn phòng của bà Langer, phần lớn họ đều được người thân đưa tới, dáng vẻ già nua, bước đi chậm chạp. Sau một tuần, thị lực, thính lực và trí nhớ của họ đều được cải thiện đáng kể; huyết áp giảm xuống; cân nặng trung bình tăng thêm 3 pound (khoảng 1,36 kg); dáng đi, thể lực và sức nắm tay cũng tiến bộ rõ rệt.

Tuy nhiên, nhóm thực nghiệm có sự thay đổi còn đáng kinh ngạc hơn. Các khớp xương của họ linh hoạt hơn, tay chân nhanh nhẹn hơn, điểm số trong các bài kiểm tra trí tuệ cao hơn, thậm chí có vài người còn chơi cả bóng bầu dục.

Những người ngoài cuộc được mời xem ảnh của các cụ trước và sau thí nghiệm gần như không tin nổi vào mắt mình.

Trong suốt nhiều năm qua, thí nghiệm này chưa bao giờ ngừng bị đặt nghi vấn. Suy cho cùng, đây là một thí nghiệm thực địa; do thiếu sự kiểm soát nghiêm ngặt như trong phòng thí nghiệm nên kết quả có thể được lý giải theo nhiều cách khác nhau.

Thực tế, cho đến tận ngày nay, giáo sư Langer vẫn khó có thể giải thích chính xác trong một tuần ấy, bộ não và cơ thể của các cụ đã tương tác với nhau như thế nào. Điều duy nhất có thể khẳng định là về mặt tâm lý, họ tin rằng mình trẻ hơn 20 tuổi, và cơ thể đã phối hợp để phản ứng tương ứng.

Để duy trì cảm giác về thời gian, những người “đang sống trong năm 1959” phải bỏ ra nhiều sự tập trung hơn, tức là có ý thức hơn trong việc “sống ở hiện tại”, vì vậy mức độ cải thiện của họ cũng rõ rệt hơn. Tuy chưa thể gọi là “cải lão hoàn đồng”, nhưng ít nhất thí nghiệm này đã chứng minh rằng sự lão hóa ở giai đoạn cuối của cuộc đời không phải hoàn toàn không thể đảo ngược.

Lão hóa là một khái niệm được hình thành do sự “tiêm nhiễm”

Bà tiếp tục cho biết sự yếu đuối, bất lực và nhiều bệnh tật ở người cao tuổi thường là một dạng “bất lực do thói quen”, chứ không hẳn là quá trình sinh lý tất yếu.

Rất nhiều khuôn mẫu tư duy về sự lão hóa thực ra không đứng vững khi xem xét kỹ. Ví dụ, con người già đi thì trí nhớ nhất định sẽ suy giảm hay sao?

Các bằng chứng từ khoa học thần kinh cho thấy, hơn một nửa số người cao tuổi có mức độ hoạt động của não bộ không khác gì những người trẻ ngoài 20 tuổi.

Khả năng ghi nhớ ngắn hạn, tư duy trừu tượng và tốc độ xử lý thông tin của họ đều không hẳn sẽ kém hơn người trẻ. Vậy điều gì đã kìm hãm tiềm năng thực sự của họ?

Theo phân tích của giáo sư Langer, nguyên nhân là chúng ta đang sống trong một xã hội tôn sùng tuổi trẻ và xem nhẹ tuổi già.

Khi còn trẻ, chúng ta mặc nhiên cho rằng mình sẽ không bao giờ già đi. Đồng thời, chúng ta cũng cố chấp và vội vàng tin rằng lão hóa tất yếu đồng nghĩa với sự suy giảm năng lực.

Đến một buổi sáng nào đó thức dậy, chúng ta hoảng hốt nhận ra mình đã bước vào tuổi già. Khuôn mẫu tư duy ấy thường có sức hủy hoại rất lớn. Khi phát hiện trí nhớ ngày càng kém đi, lời giải thích dễ nghĩ đến nhất dường như là: “Mình già rồi”, mà hiếm khi tiếp tục tìm kiếm những khả năng khác, chẳng hạn liệu có phải chúng ta đã đánh mất động lực và ý định ghi nhớ hay không?

Trên thực tế, nhiều thí nghiệm tâm lý đã chứng minh rằng tốc độ lão hóa của một người có liên quan rất lớn đến những ám thị từ môi trường.

Kết hôn với người trẻ hơn mình thường có xu hướng sống lâu hơn; ngược lại, kết hôn với người lớn tuổi hơn mình thường có xu hướng sống ngắn hơn.

Xã hội cũng thường quy định rằng ở độ tuổi nào thì nên mặc loại trang phục nào, nếu không sẽ bị cho là “già mà không đứng đắn”. Vì thế, những người thường xuyên mặc đồng phục thường không dễ trông già hơn, bởi đồng phục không phân biệt già trẻ và cũng không tạo ra ám thị về tuổi tác.

Nếu chúng ta không coi việc “già đi” là sự mất mát của thời gian, là một con dốc chỉ có thể đi xuống, mà xem đó là một quá trình của thời gian, một sự thay đổi tự nhiên, thì chúng ta sẽ nhận ra tuổi già cũng có rất nhiều điều tốt đẹp.

Trong một thí nghiệm được tiến hành tại một viện dưỡng lão hơn 20 năm trước, bà phát hiện rằng khi một người cao tuổi có nhiều quyền kiểm soát hơn đối với cuộc sống của mình – chẳng hạn họ có thể tự quyết định tiếp khách ở đâu, chọn chương trình giải trí nào, tự chăm sóc cây cảnh trong phòng – thì họ sẽ hạnh phúc hơn, thích giao tiếp xã hội hơn, trí nhớ tốt hơn và sống lâu hơn.

Có người hỏi giáo sư Langer rằng liệu bà có từng nghĩ đến việc đưa bản thân quay trở lại 30 năm trước hay không?

Bà mỉm cười nói nếu bạn là một người biết tập trung, thì tuổi tác chưa bao giờ là vấn đề. Dù bạn 20 tuổi, 30 tuổi hay 60 tuổi, bạn đều đang trải nghiệm hiện tại, đang thêm những trải nghiệm sống vào khoảng thời gian của chính mình. Đó là một nghệ thuật sống.

“Tâm lý học về khả năng”

Giáo sư Langer gọi hướng nghiên cứu của mình là “tâm lý học về khả năng”, không phải để mô tả những chân lý phổ quát, mà là để tìm kiếm những khả năng riêng biệt của từng cá nhân.

Bà rất yêu thích quần vợt. Khi còn trẻ, bà từng bị rạn mắt cá chân, bác sĩ nói rằng từ đó bà sẽ bị tập tễnh và không bao giờ có thể chơi quần vợt nữa. Nhưng hiện nay đôi chân của bà vẫn khỏe mạnh và bà vẫn tiếp tục chơi quần vợt.

Hơn 30 năm thực hành “tâm lý học về khả năng” đã giúp nhà tâm lý học này nắm vững quyền kiểm soát cả thân thể lẫn tinh thần của mình, và trải qua một quãng đời phi thường.

Bà cảm thấy trên đời không có điều gì mà bà không dám thử. Khi người khác nói với bà “không thể”, bà nhất định sẽ hỏi ngược lại: “Tại sao lại không thể?”

Tập trung là gì?

Giả định đầu tiên của “tâm lý học về khả năng” là chúng ta không biết bản thân mình có thể làm được điều gì, hoặc có thể trở thành người như thế nào; mọi thứ đều có khả năng xảy ra.

Nhưng con người là sinh vật của thói quen. Chúng ta rất dễ bị những thế giới quan cứng nhắc, những quy ước, định kiến hoặc khuôn mẫu làm tê liệt. Rất nhiều hành vi của chúng ta thường là kết quả của những định kiến có sẵn, những phản ứng không cần suy nghĩ, hoặc những điều được mặc nhiên cho là đúng, chứ không hề trải qua bất kỳ quá trình suy nghĩ hay nhận thức nào.

Rất nhiều khi, chúng ta cho rằng mình biết, nhưng thực ra chúng ta không hề biết.

Giáo sư Langer từng thực hiện một thí nghiệm về “máy photocopy”: Một số người đang xếp hàng để photocopy tài liệu, người làm thí nghiệm hỏi người đứng trước liệu có thể cho mình photocopy trước hay không. Chỉ cần người này đưa ra một lý do, thì mọi người thường sẽ đồng ý cho chen hàng.

Điều thú vị là bản thân lý do đó có hợp lý hay không lại không hề quan trọng. Dù bạn nói: “Xin lỗi, tôi đang vội”, hay “Xin lỗi, tôi muốn photocopy tài liệu”, thì phản ứng của mọi người đều giống nhau.

Không phải họ không nghe thấy bạn nói gì. Giáo sư Langer cho biết, mà là họ hoàn toàn không ý thức được bạn đã nói gì.

Rất nhiều hành vi của chúng ta trong cuộc sống hằng ngày đều được thực hiện trong trạng thái tự động giống như trong thí nghiệm máy photocopy.

Vì vậy, thỉnh thoảng chúng ta cần dừng lại, suy nghĩ xem mình đang làm gì, trong một hoàn cảnh nào đó mình đã phản ứng ra sao, vì sao lại có phản ứng như vậy? Liệu còn có lựa chọn nào khác không? Đó chính là điều được gọi là “tập trung”. Trong sự nghiệp học thuật của bà, đây là một khái niệm cốt lõi.

Theo cách nói của chính bà, “tập trung” thực ra là một cách thực hành rất đơn giản – chú ý đến những điều mới mẻ, chủ động tìm kiếm sự khác biệt.

Dù là về bản thân bạn hay về môi trường xung quanh, dù điều mới đó trông có vẻ ngớ ngẩn hay thông minh, chỉ cần nó là mới, là khác biệt, thì nó sẽ đưa bạn vào trạng thái “hiện tại”, khiến bạn trở nên nhạy bén trở lại với con người và môi trường, mở lòng đón nhận những khả năng mới và hình thành những góc nhìn mới. Khi đó, những điều mà bao năm qua chúng ta gọi là “trí tuệ” cũng sẽ trở nên đáng để nghi ngờ.

Để thích nghi với sự sinh tồn, trong đầu chúng ta lưu giữ vô số quy tắc và cách phân loại nhằm chỉ dẫn hành vi hiện tại một cách nhanh chóng và hiệu quả. Đây cũng là chức năng giáo hóa của văn hóa đối với con người.

Thông qua việc truyền đạt những khái niệm “tuyệt đối”, văn hóa của chúng ta được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Điều đó không nghi ngờ gì đã mang lại sự ổn định, nhưng cũng khiến chúng ta phải trả giá. Bởi vì rất nhiều khi, hoàn cảnh đã thay đổi, nhưng chúng ta vẫn như cũ, kiên trì bám vào những quy tắc và cách phân loại ấy, áp dụng chúng mà không cần suy nghĩ.

Từ góc độ này, “tập trung” là một phương thức tư duy mang tính phản biện. Nó không có nghĩa là phủ định, mà là biết hoài nghi và chất vấn; giành lại quyền làm chủ tư duy của mình từ truyền thống, quyền uy, định kiến, tập quán và những điều được mặc nhiên chấp nhận, rồi hỏi những tín điều được nhồi nhét vào mình rằng: “Thật vậy sao?” “Tại sao?” “Nếu như thì sao?”

Giáo sư Langer cho rằng vấn đề của y học truyền thống cũng nằm ở đây. Y học là một ngành khoa học không hoàn hảo. Điều mà nó có thể cung cấp chỉ là xác suất, một khái niệm toán học mang tính trừu tượng.

Nhưng khi đến với bệnh nhân, nó thường được tiếp nhận như câu trả lời đúng duy nhất. Thực tế là, bất kỳ căn bệnh nào, một khi xảy đến với từng cá nhân, thì mỗi người đều có tính đặc thù của riêng mình. Không một ai là xác suất, cũng không một ai là “đa số”.

“Tôi không phản đối y học truyền thống.” Bà giải thích. “Tôi chỉ phản đối việc tin tưởng và phụ thuộc vô điều kiện vào các kết quả xét nghiệm y khoa và bác sĩ, cũng như trạng thái vô thức do điều đó dẫn đến. Chúng ta quá dễ dàng chấp nhận những nhãn mác bệnh tật, chẳng hạn như ung thư, trầm cảm…”

Người hiện đại nên có sự tôn trọng lành mạnh hơn đối với “tính bất định”. Bà nói: “Tính bất định” mới chính là trạng thái bản chất của thế giới hiện thực. Hiện thực chưa bao giờ đứng yên; quan sát từ những góc độ khác nhau sẽ cho ra những kết quả hoàn toàn khác nhau.

Một khi chúng ta nhìn rõ bản thân đã tự trói buộc mình như thế nào trong những cái bẫy của văn hóa, phạm trù, ngôn ngữ và phương thức tư duy, chúng ta sẽ phát hiện rằng phần cuộc sống mà mình có thể kiểm soát, bao gồm cả sức khỏe và hạnh phúc, thực ra lớn hơn rất nhiều so với những gì chúng ta tưởng tượng.