Vụ bãi nhiệm Tổng thống lâm thời Peru: Điểm nóng mới trong đối đầu Mỹ – Trung
- Hoành Hà
- •
Việc Tổng thống lâm thời Peru bị bãi nhiệm sau cuộc gặp gỡ riêng tư không công khai với Dương Chí Hoa – một chủ nhà hàng Trung Hoa – mang một bối cảnh không hề đơn giản: Đó là sự xuất hiện của những thương nhân Trung Quốc có mạng lưới quan hệ rộng khắp, cảng Chancay thiếu sự kiểm soát, một tổng thống tìm cách tăng cường quan hệ với Hoa Kỳ, và Học thuyết Monroe của ông Trump. 
Bị cáo buộc liên quan đến bê bối “Chifagate“, Tổng thống Peru Jose Jeri bị bãi nhiệm
Vào ngày 17/2, Quốc hội Peru đã thông qua bản luận tội Tổng thống lâm thời Jose Jeri với 75 phiếu thuận, 24 phiếu chống và 3 phiếu trắng. Ông Jeri nhậm chức Tổng thống lâm thời cách đây 4 tháng sau khi chủ trì phiên luận tội người tiền nhiệm trên cương vị Chủ tịch Quốc hội. Tuy nhiên, chính ông cũng đã bị bãi nhiệm khi chỉ còn cách cuộc tổng tuyển cử quốc gia dự kiến vỏn vẹn 2 tháng.
Việc bãi nhiệm ông Jeri bắt nguồn từ sự liên quan đến vụ bê bối mà truyền thông địa phương gọi là “Chifagate” (tạm dịch: “Cổng nhà hàng Trung Quốc”). Ông Jeri bị quay cảnh bí mật gặp gỡ doanh nhân Trung Quốc Dương Chí Hoa nhiều lần. Hành vi này vi phạm luật pháp Peru quy định lịch trình của Tổng thống phải được công khai minh bạch. Có ít nhất 3 đoạn video đã bị rò rỉ cho giới truyền thông.
Đoạn video thứ nhất là hình ảnh giám sát từ ngày 26/12 năm ngoái, ghi lại cảnh ông Jeri đi xe của văn phòng Tổng thống đến một nhà hàng Trung Hoa có tên “Xin Yan Shi Fu”. Khi đó, ông đã dùng mũ áo khoác trùm kín mặt. Chủ nhà hàng này là Dương Chí Hoa, người đang bị chính phủ điều tra.
Đoạn video khác rò rỉ sau đó một tuần cho thấy ông Jeri xuất hiện tại một cửa hàng tiện lợi do ông Dương Chí Hoa kinh doanh. Cửa hàng này từng bị ra lệnh đình chỉ hoạt động do vi phạm quy định thành phố về bán hàng cấm, nhưng chỉ 3 ngày sau, lệnh đình chỉ đã bị cơ quan quản lý liên bang hủy bỏ. Điều này cho thấy ông Dương Chí Hoa có mạng lưới quan hệ rộng khắp và hậu thuẫn rất mạnh trong cả giới chính trị địa phương lẫn liên bang.
Video thứ ba là một góc quay khác từ lần xuất hiện tại cửa hàng tiện lợi, cho thấy thành viên trong đội ngũ của ông Jeri nhận những chiếc túi đầy từ tay một người được cho là nhân viên cửa hàng.
Dương Chí Hoa đại diện cho ĐCSTQ thương thảo với Tổng thống Peru?
Ông Dương Chí Hoa sở hữu hơn mười công ty tại Peru, bao gồm một công ty xây dựng nhiều lần trúng thầu các dự án của cảnh sát; một công ty thủy điện từng được cấp phép xây đập quốc gia; một nhà máy gốm sứ được cho là đã xây dựng khi chưa có giấy phép; cùng ít nhất một nhà hàng và hàng loạt cửa hàng tiện lợi. Công ty xây dựng của ông Dương Chí Hoa là đối tác nhỏ trong một dự án đường cao tốc do tập đoàn Đường sắt Trung Quốc (CREC) dẫn đầu với tổng trị giá hơn 50 triệu USD.
Báo cáo mật từ Ủy ban Quốc hội Peru cáo buộc ông Dương Chí Hoa lợi dụng ảnh hưởng kinh tế của các doanh nghiệp nhà nước lớn của Trung Quốc để giành được các hợp đồng dự án, nhưng sau đó các dự án này lại bị bỏ dở và không được thi công, nghi ngờ có sự thông đồng lừa đảo Chính phủ Peru.
Sau khi video đầu tiên bị lộ, ông Jeri đã công khai xin lỗi, cho rằng chuyến đi đến nhà hàng Trung Hoa là để điều phối các hoạt động kỷ niệm quan hệ hữu nghị Peru – Trung Quốc, đồng thời phủ nhận việc nhận được bất kỳ yêu cầu gặp gỡ “bất chính” nào. Tuy nhiên, lập luận này quá gượng ép. Các hoạt động kỷ niệm là cấp chính phủ, không cần phải lén lút, và hoàn toàn nên được điều phối bởi Bộ Ngoại giao cùng Đại sứ quán/Lãnh sự quán Trung Quốc, chứ không phải Tổng thống trực tiếp đến nhà hàng vào ban đêm để thảo luận với một chủ tiệm.
Ngoài ra, liệu ông Dương Chí Hoa có đang đại diện cho chính quyền ĐCSTQ để thương thảo với Tổng thống Peru tại đây?
Đến đây, xuất hiện nghi vấn rằng: Tổng thống Peru Jeri đã thông qua ông Dương Chí Hoa — một người đóng vai trò trung gian cho ĐCSTQ — để lén lút cấu kết với chính quyền này, bị phát hiện và dẫn đến kết cục bị luận tội bãi nhiệm.
Cảng Chancay tại Peru — Dự án biểu tượng của “Vành đai và Con đường”
Tuy nhiên, sự việc không đơn giản như vậy. Về chính trị, Peru theo truyền thống là một quốc gia thân Mỹ tại Nam Mỹ, nhưng về kinh tế lại thực hiện thái độ thực dụng, đặc biệt là trong hơn 20 năm gần đây ngày càng nghiêng về phía ĐCSTQ. Năm 2008, Trung Quốc và Peru thiết lập quan hệ đối tác chiến lược, đến năm 2013 nâng cấp thành quan hệ đối tác chiến lược toàn diện. Trung Quốc hiện là đối tác thương mại và thị trường xuất khẩu lớn nhất của Peru, với sự hợp tác bao trùm các lĩnh vực cơ sở hạ tầng, năng lượng, khoáng sản và xe năng lượng mới.
Dự án gây tranh cãi nhất chính là cảng Chancay — biểu tượng của sáng kiến “Vành đai và Con đường”. Cảng Chancay nằm cách thủ đô Lima khoảng 80km về phía Bắc, chủ yếu do công ty Cảng vận tải biển Trung Viễn (Cosco Shipping Ports) đầu tư và kinh doanh. Trong tổng mức đầu tư 1,3 tỷ USD, phía Trung Quốc nắm phần vốn chi phối. Năm 2024, ông Tập Cận Bình đã đến Peru tham dự hội nghị thượng đỉnh APEC, trong thời gian đó đã cùng Tổng thống đương nhiệm của Peru khi đó là bà Dina Boluarte cắt băng khánh thành cảng Chancay.
Cảng nước sâu chất lượng nhất Nam Mỹ này, do tập đoàn Trung Viễn kiểm soát cổ phần, sẽ giúp rút ngắn đáng kể thời gian vận chuyển từ Peru đến Trung Quốc, chi phí logistics có thể tiết kiệm hơn 20%, hướng tới mục tiêu trở thành trung tâm logistics kết nối Nam Mỹ với châu Á.
Tuy nhiên, vấn đề nằm ở chỗ: Cosco Shipping — công ty con của tập đoàn nhà nước khổng lồ Trung Viễn — sở hữu quyền vận hành độc quyền đối với cảng này. Hơn nữa, do tiềm năng sử dụng lưỡng dụng (phục vụ cả quân sự và dân sự), trong bối cảnh căng thẳng Mỹ – Trung leo thang, dự án này đã khiến Mỹ đặc biệt quan tâm lo ngại về vấn đề chủ quyền của Peru.
Peru tìm cách giám sát cảng Chancay nhưng bị tòa án bác bỏ; Chính quyền Trump phát đi cảnh báo
Thời gian gần đây, Chính phủ Peru liên tục tìm cách giành quyền kiểm soát đối với cảng biển này. Tuy nhiên, công ty con của Cosco Shipping tại Peru (Cosco Shipping Ports Chancay Peru) đã đệ đơn yêu cầu bảo hiến, lập luận rằng việc giám sát của Cơ quan Giám sát Đầu tư Cơ sở Hạ tầng Giao thông Công cộng Peru (Ositran) đã xâm phạm quyền tài sản và tự do doanh nghiệp (Điều 60 Hiến pháp).
Cuối tháng 1, Tòa án Hiến pháp số 1 tại Lima (Peru) đã phán quyết rằng Ositran không được thực hiện các quyền “quy định, giám sát, thanh tra và xử phạt” đối với cảng Chancay, chỉ giữ lại quyền thiết lập thuế quan có điều kiện.
Đây là một phán quyết cực kỳ kỳ lạ, khi tòa án của một quốc gia trên thực tế lại cấm chính phủ của mình thực thi chủ quyền. Ositran tuyên bố sẽ kháng cáo, cho rằng không có lý do gì để tập đoàn Cosco Shipping đứng ngoài sự giám sát. Phán quyết cuối cùng của vụ án này sẽ có tác động lớn đến địa chính trị Nam Mỹ.
Chính quyền Trump đã đưa ra cảnh báo rõ ràng về vụ việc này, cho rằng việc ĐCSTQ củng cố quyền kiểm soát đối với cơ sở hạ tầng quan trọng tại địa phương đang khiến Peru phải trả giá bằng việc đánh mất chủ quyền.
Cục Vụ Tây Bán Cầu thuộc Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ bày tỏ: “Chúng tôi lo ngại trước những báo cáo gần đây cho thấy Peru có thể không đủ khả năng giám sát cảng Chancay – một trong những cảng lớn nhất của họ, hiện đang bị kiểm soát bởi những chủ sở hữu Trung Quốc có tính chất thâu tóm”.
“Chúng tôi ủng hộ quyền tài phán chủ quyền của Peru đối với cơ sở hạ tầng trọng yếu trong lãnh thổ của mình. Đây là hồi chuông cảnh báo cho khu vực và toàn thế giới: Nguồn vốn giá rẻ từ Trung Quốc luôn đi kèm với cái giá là chủ quyền”.
Điều này phản ánh tầm quan trọng của “Học thuyết Monroe” mà ông Trump đề xuất gần đây. Học thuyết này mở rộng đối tượng của Học thuyết Monroe từ châu Âu sang các quốc gia khác, mà chủ yếu là Trung Quốc và Nga. Ngoài Venezuela, Nga không có nhiều ảnh hưởng tại các nước Nam Mỹ khác, nên mục tiêu thực sự chính là ĐCSTQ. Một cảng Chancay không bị giám sát chính là mục tiêu điển hình nhất mà Học thuyết Monroe nhắm tới.
Nghi vấn bao trùm bê bối “Chifagate”: Cuộc đấu địa chính trị Mỹ – Trung
Trong nhiệm kỳ ngắn ngủi của ông Jeri, quan hệ giữa Mỹ và Peru đã xuất hiện những dấu hiệu tăng cường đáng kể. Tổng thống Trump đã thông báo cho Quốc hội về ý định đưa Peru vào danh sách “Đồng minh quan trọng ngoài NATO”. Phía Peru cũng đã đề xuất mua các thiết bị và dịch vụ của Mỹ trị giá 1,5 tỷ USD để xây dựng một căn cứ hải quân mới gần Lima. Vào tháng 12 năm ngoái, Thượng viện Mỹ đã phê chuẩn ông Bernie Navarro do ông Trump đề cử làm Đại sứ mới tại Peru. Ông Navarro cam kết sẽ “xóa sổ” tầm ảnh hưởng đang ngày càng mở rộng của ĐCSTQ.
Ông Ernesto Alvarez, Thủ tướng Peru và là đồng minh của ông Jeri, trong cuộc phỏng vấn với một tờ báo Peru hồi cuối tháng 1 đã nhận định rằng: Việc rò rỉ các đoạn video cho truyền thông có thể là nhằm đả kích ông Jeri vì nỗ lực thắt chặt quan hệ với Washington.
Ông ám chỉ rằng ĐCSTQ có thể đứng sau vụ này, cho biết phía Trung Quốc không hài lòng với việc xây dựng căn cứ hải quân. Ông nói: “Chúng tôi đã bày tỏ lập trường rõ ràng rằng Peru nên trở thành đồng minh của Mỹ.”
Tại đây thực sự tồn tại những nghi vấn lớn. Được biết ngoài 3 đoạn video đã công bố, vẫn còn 19 đoạn video khác chưa được công khai. Ai là người biết về những cuộc gặp bí mật này? Ai đã tiết lộ chúng cho giới truyền thông? Những hình ảnh đã công bố trông giống như trích xuất từ camera giám sát trong cửa hàng tiện lợi của Dương Chí Hoa, vậy người ngoài làm sao lấy được? Những câu hỏi này đều cần có lời giải đáp. Ông Jeri nói rằng đã quen biết ông Dương Chí Hoa từ lâu, liệu những cuộc gặp gỡ đó ngay từ đầu đã là một cái bẫy?
Chính trường Peru vốn nổi tiếng bất ổn. Vụ bãi nhiệm ông Jeri là lần thay đổi lãnh đạo thứ tám trong vòng một thập kỷ đầy biến động tại quốc gia này. Một khi bê bối cấu kết với ĐCSTQ bị phanh phui, việc Tổng thống bị luận tội là điều gần như chắc chắn xảy ra.
Dù sự việc rơi vào khả năng nào trong hai giả thuyết trên, nó đều có mối liên hệ không thể tách rời với ĐCSTQ. Có một điểm rất rõ ràng: ĐCSTQ muốn cắm rễ tại “sân sau” của Mỹ, còn Mỹ kiên quyết đánh đuổi thế lực này.
Đằng sau việc luận tội Tổng thống chính là cuộc đối đầu địa chính trị quyết liệt giữa Mỹ và Trung Quốc.
Hoành Hà
Xem thêm
Từ khóa Peru Tổng thống Peru
