Cay do ớt – Sướng hay khổ?

Nếu chua là ‘vị kích thích nhẹ’, thì cay là cảm giác mạnh. Cay không phải là vị cơ bản, vì lưỡi không có nụ vị giác để tiếp nhận “vị” cay để truyền lên não.

Cay là cảm giác, do chất gây cay gắn vào các thụ thể (receptor) chuyên “nhận diện” độ nóng, độ cay trong miệng, lưỡi, họng, vòm miệng,… rồi báo cho não bộ biết. Não nhận tín hiệu thì ta có cảm giác cay.

Ớt và tiêu đều cay, nhưng chất gây cay khác nhau, tạo ra cảm giác cay, tác động sinh lý và lợi ích sức khỏe cũng khác nhau. Bài này sẽ nói về cay do ớt.

Ớt nhiều loại, cay nhiều kiểu

Ớt ở Việt Nam có nhiều loại. Tôi kể ra vài loại tiêu biểu: ớt chỉ thiên, ớt hiểm, ớt sừng trâu, ớt chuông. Độ cay cũng theo thứ tự như trên giảm dần. Ớt chỉ thiên có độ cay cỡ 200.000 SHU, đến ớt chuông chỉ còn… zero. Ớt càng có nhiều capsaicin càng cay. Ớt chuông có capsaicin đâu mà cay. Cái cay của ớt Việt mình nó không gắt như ớt Hàn, mà nó lan, ngọt hậu – cay mà dễ chịu. Ăn ớt để thưởng thức cảm giác cay – không cay thì ăn ớt làm gì?

Còn cay nhiều kiểu là sao? Là cay xuýt xoa, cay chảy nước mắt, cay đổ mồ hôi, tim đập nhiều, cay đau, cay sướng… Vừa đau vừa sướng. Mà sướng thiệt chứ không phải chơi. Cái cảm giác đau “nóng rát” này khiến vùng não tiết ra kích thích tố loại endorphins, làm con người có cảm giác “sướng” lâng lâng, giảm đau, sảng khoái… Có người nghiện cảm giác đó như nghiện cà phê sáng – không cay thì chưa thấy mặt mọc. Có người còn lâng lâng đến độ cho rằng, ớt cay làm tăng… bản lĩnh đàn ông.

Cay quá thì sao?

Không phải ai cũng chịu được cay. Cay vừa vừa thì còn thấy sướng. Cay quá, chỉ còn nước bụm miệng. Khi ranh giới giữa cực sướng và cực đau không còn nữa, thì phản ứng mỗi người mỗi khác.

Uống nước chẳng giải quyết được gì trong trường hợp “cực lạc” này, có khi còn tệ hại hơn khi cảm giác cay nóng rát lan khắp vòm họng.

Uống ly sữa hay ăn vài muỗng yogurt có thể làm dịu lại, vì casein trong sữa kết dính với capsaicin và “bóc” chất này ra khỏi thụ thể.

Một cách làm dịu khác hấp dẫn hơn, đó là nhấp một ngụm rượu mạnh. Rượu mạnh, chứ bia bọt chẳng ăn thua gì đâu. Capsaicin không tan trong nước, nhưng tan trong rượu mạnh, nên rượu sẽ “cuốn” capsaicin đi.

Capsaicin cũng có thể gây nóng rát da, thử rờ tay vào ớt bằm là biết ngay. Trường hợp này nên rửa bằng xà phòng, bột giặt hay dầu gội đầu đều có thể rửa sạch.

Ăn ớt có lợi cho sức khỏe thế nào?

– Vitamin C và A: Ớt có nhiều vitamin C và A, gấp 5-10 lần các loại trái cây khác. Nhưng chúng ta ăn ớt rất ít, nên vitamin C và A đóng góp vào vào khẩu phần dinh dưỡng hàng ngày không đáng kể.

– Giảm cân: Có nghiên cứu cho rằng, ăn ớt hỗ trợ giảm cân. Điều này được giải thích là do chất capsaicin kích hoạt quá trình sinh nhiệt trong cơ thể, tiêu hao năng lượng. Ngoài ra, capsaicin còn thúc đẩy oxid hóa chất béo.

Đúng là capsaicin có công dụng như vậy, nhưng cũng chỉ tương tự như vitamin C và A trong ớt, đóng góp khiêm tốn vào mức dinh dưỡng. Tại sao? Vì capsaicin chỉ giúp tiêu hao calo và đốt chất béo rất nhỏ và tạm thời, không đủ để tạo ra sự khác biệt lớn về cân nặng, nếu không kết hợp với chế độ ăn kiêng và tập luyện.

– Giảm mỡ máu: Ớt có mối liên quan khá rõ ràng trong hỗ trợ giảm cholesterol và triglyceride. Điều này được giải thích là do capsaicin thúc đẩy việc đốt cháy chất béo, và ức chế men lipase của tụy làm giảm hấp thu triglyceride.

Đã có nhiều nghiên cứu về lợi ích này của ớt trong những năm gần đây. Được xác nhận là ớt có tiềm năng hỗ trợ giảm mỡ máu, nhưng chưa đủ mạnh để thay thế thuốc hạ mỡ máu.

– Kháng viêm: Đây cũng là lợi ích khá rõ ràng của capsaicin trong ớt. Điều này được giải thích là capsaicin ức chế việc phóng thích yếu tố gây viêm và đau. Khoa học vẫn đang nghiên cứu sử dụng capsaicin trong trị liệu. Hiện nay capsaicinoids mới chỉ được dùng trong thuốc mỡ hay bột làm giảm đau, chống kích ứng… Còn chuyện ớt bột hay capsaicin dạng thực phẩm chức năng – xin miễn bàn.

Ăn cay quá cũng có hại

Ớt cay không làm hại gì đến thực quản, nhưng ăn quá cay có thể gây phản ứng bất lợi. Acid trào ngược từ dạ dày, nôn mửa làm rát cuống họng. Cay quá mức chịu đựng có thể gây khó thở, tiêu chảy… Ăn ớt không làm viêm dạ dày, nhưng nếu đã bị viêm dạ dày thì ăn quá cay, có thể kích ứng niêm mạc dạ dày làm đau thêm.

Vũ Thế Thành
Trích sách “Chia sẻ với các bạn già”, nxb Phụ Nữ 2025

Đăng lại từ Facebook Vũ Thế Thành

Mời bạn đọc tìm hiểu thêm các tác phẩm của tác giả Vũ Thế Thành.

Xem thêm: