Phù Ninh: Ngôi làng nổi tiếng với nghề làm thuốc

Làng Phù Ninh (tên tục gọi là làng Nành) thuộc tổng Hạ Dương, huyện Đông Ngàn, phủ Từ Sơn, trấn Kinh Bắc (này là xã Ninh Hiệp, Gia Lâm, Hà Nội) nổi danh với nghề làm thuốc. Vùng đất này cũng sản sinh 2 mỹ nữ trở thành phi tần trong cung thời Lê Trung Hưng.

Thế đất

Làng Phù Ninh trước đây có vị trí thuận lợi cho cả giao thông đường thủy và đường bộ, nhờ đó mà chợ Nành trở thành nơi trao đổi hàng hóa lớn, một tháng có 6 phiên chợ giúp hàng hóa lưu thông trao đổi khắp mọi vùng miền. Kinh tế của làng nhờ đó mà phát triển, đời sống người dân cũng khấm khá.

Phụ nữ trong làng có tiếng với nghề canh cửi, tơ lụa và buôn bán thuốc. Cuộc sống sung túc khiến con trai có điều kiện học hành, con gái cũng có phong thái, vì thế mà làng có 2 người trở thành phi tần của Vua thời Lê Trung Hưng.

Thời nhà Lý, Thiền sư Vạn Hạnh có lần đi ngang qua đây, quan sát địa thế phong thủy làng Phù Ninh và nói về vùng đất này qua bài thơ “Phù Ninh cảnh thế” như sau:

Chính nam Phù Ninh hộ trạch thần
Vinh thân nam nữ xuất đa nhân
Thiên Đức phú quý mãn ốc thịnh
Bát phương hội nữ thường xuất quân

Dịch là:

Chính nam thần hộ đất Phù Ninh,
Trai gái đầy thôn nức tiếng lành.
Thiên Đức giàu sang no đủ khắp,
Bát phương hội Nữ thánh quân sinh.

Hai vị Chiêu nghi nổi tiếng

Đến thời vua Lê Hiển Tông, làng Nành nổi tiếng khi có 2 người con gái đều được tuyển làm Chiêu nghi của Vua là Nguyễn Thị Ngọc Huyền và Nguyễn Thị Điều.

Chiêu nghi Ngọc Huyền sinh được công chúa là Lê Ngọc Hân, sau này Ngọc Hân trở thành Hoàng hậu của vua Quang Trung.

Chiêu nghi Nguyễn Thị Điều sinh được công chúa Lê Ngọc Bình (em của Ngọc Hân), sau này là vợ của vua Quang Toản (con vua Quang Trung). Khi Nguyễn vương Nguyễn Phúc Ánh chiếm được Phú Xuân thì lại lấy Ngọc Bình làm vợ.

Đây là hai người phụ nữ có ảnh hưởng đến thời cuộc bấy giờ, nên nổi tiếng trong lịch sử. Vì thế mà làng Nành được xem là đất sinh ra phi tần vợ vua.

Nguyễn Thị Ngọc Huyền sau khi trở thành Chiêu nghi đã bỏ công sức tiền bạc xây dựng trường học cho làng, đầu tư nhiều cho giáo dục, từ đó mà làng Phù Ninh nói riêng và huyện Đông Ngàn nói chung có nhiều khởi sắc về khoa bảng, các kỳ thi có nhiều người đỗ đạt hơn.

Văn hóa tín ngưỡng

Làng Phù Ninh có 4 người đỗ tiến sĩ, ngoài ra còn có nhiều người đỗ cử nhân, tù tài. Ngoài văn chương khoa bảng, làng cũng có nhiều người thành danh làm quan võ. Thời nhà Lê làng có 3 vị Quận công, 8 vị được ban tước Hầu.

Một người có công với làng là Nguyễn Bá Chiêm, vốn là quan võ. Ông nhờ có công dẹp giặc mà được thăng chức và bổng lộc. Tuy nhiên ông không nhận bổng lộc mà xin Vua cho phép xây Đình làng. Vua chấp thuận và cho ông xây cả 4 ngôi đình.

Làng Phù Ninh xưa có 3 ngôi đình là đình Cả, đình Hạ và đình Ninh Giang. Đến nay chỉ còn lại 2 ngôi đình là đình Hạ và đình Ninh Giang.

Làng cũng có 3 ngôi chùa là chùa Cả (còn gọi là chùa Nành), chùa Khánh Ninh và chùa Đại Bi. Những ngôi chùa này đều do các tôn thất, phi tần nhà Lê – Trịnh giúp xây dựng.

Làng còn có Thạch Sàng là một sập đá đặt trong ngôi nhà 8 mái được xây vào năm 1733. Tương truyền đây từng là nơi ngự của Thiền sư Khâu Đà La. Theo “Bắc Ninh phong thổ ký” thì vào thế kỷ II SCN, Thiền sư Khâu Đà La từ Ấn Độ sang Việt Nam, khi đến Ninh Trà thì dừng lại, ban ngày thì truyền Pháp, tối đến thì nằm trên phiến đá này. Tương truyền nơi ông nằm là đầu con Phượng hoàng. Sau này dân làng dựng phiến đá đó lên làm bệ thờ và gọi tên là Thạch Sàng.

Nhiều lễ hội của làng được tổ chức ở Thạch Sàng. Hội Kỳ Yên (cầu an) tổ chức vào ngày 1 tháng 4 âm lịch hàng năm ngay tại Thạch Sàng. Lễ hội Bà Bạng ngày 10/4 hàng năm rước đức Phật cầu mưa. Lễ hội chùa Cả hàng năm thường rước kiệu từ Thạch Sàng đến chùa làm lễ.

Người dân Phù Ninh cũng ghi nhớ công đức Thiền sư Khâu Đà La trong cao dao của làng như sau:

Có thầy ở tận Tây Thiên
Luyện tu đạo thiền là Khâu Đà La
Ngày đi truyền đạo gần xa
Tối nằm phiến đá gốc đa đầu làng
Dựng am thờ Phật nghiêm trang
Gò cao tên gọi Phượng Hoàng anh linh.

Nổi tiếng nghề thuốc

Phù Ninh cũng là nơi sinh ra các thầy thuốc nổi tiếng. Trước đây vào thời nhà Lý, làng chỉ có làm ruộng nương mà không còn nghề nào khác nên cuộc sống dân chúng vất vả. Thời đấy có người phụ nữ giỏi y thuật, dân chúng quen gọi là bà Lý Nương. Một lần bà Lý Nương đến làng Phù Ninh, thấy người dân nơi đây hiền lành lại rất hiếu khách nên sinh lòng cảm mến.

Nhìn thấy cảnh người dân nơi đây đau ốm, bà Lý Nương liền tận tình giúp dân chữa bệnh, rồi dạy dân cách nhận biết cây thuốc và làm thuốc cứu người.

Từ đó người làng Phù Ninh đã có thể tự chữa bệnh cho mình. Người dân các làng xung quanh khác như Ngọc Lịch, Nghĩa Trai, Như Quỳnh nghe tiếng cũng đến đây tìm học nghề thuốc. Sau khi bà Lý Nương mất, vua Lý phong bà danh hiệu “Lý nhũ thái lão – Dược tiên thần linh”.

Người dân làng Phù Ninh lập am thờ bà, đến nay vẫn còn dấu tích. Người dân các làng xung quanh như Ngọc Lịch, Nghĩa Trai, Như Quỳnh cũng thờ bà.

Thời nào Phù Ninh cũng có người giỏi nghề thuốc. Theo người làng là cụ Nguyễn Khắc Quýnh (tác giả cuốn “Chuyện cũ làng Nành”), năm 1680 có Hoài Viễn tướng quân người làng Nành đi sứ sang nhà Thanh gặp đúng lúc Hoàng hậu lâm trọng bệnh. Hoài Viễn đã chữa giúp bệnh của Hoàng hậu thuyên giảm hẳn.

Nhà Thanh cảm kích đã tặng Hoài Viễn tướng quân bài thuốc linh diệu gọi là “thái ất thần cao” chữa được nhiều bệnh nan y. Đến nay bài thuốc này vẫn được “Hội đông y” lưu giữ cẩn thận. Tuy nhiên các vị thuốc này khó kiếm, lấy thuốc cũng kỳ công, hái thuốc vị nào cũng phải đúng giờ đó mới được lấy, bào chế cũng rất công phu nên rất khó dùng.

Họ Nguyễn ở Phù Ninh giỏi y thuật, dần dần hình thành một trường phái. Cuốn “Vũ Trung tùy bút” của Phạm Đình Hổ có ghi chép lại rằng: “Y học bây giờ chia làm hai khoa: nội và ngoại. Ngoại khoa chia làm ba phái: phái họ nguyễn ở Bão Từ, phái họ Nguyễn ở Phù Ninh, phái họ Nguyễn ở Văn Lãng. Ba phái ấy dùng thuốc cao thuốc đồ hiệu nghiệm lắm”.

Nhiều thầy thuốc tài năng của làng Phù Ninh được tuyển vào cung làm quan Ngự y, đặc biệt là vào thời kỳ nhà Lê Trung Hưng và nhà Nguyễn. Thạch Duy Khiêm từng là Chánh Ngự y, ngoài ra còn có Nguyễn Văn Ba, Nguyễn Duy Khảo, Nguyễn Đình Lệ. Thời vua Tự Đức có Nguyễn Tán, Phó Ngự y Nguyễn Khắc Hoạt.

Xã Ninh Hiệp ngày nay

Ngày nay làng Phù Ninh đổi tên thành xã Ninh Hiệp. Với sự phát triển của tây y, thuốc được uống rất nhanh và tiện lợi, không cần nấu sắc công phu, vì thế ít người dùng thuốc đông y. Các thầy thuốc đông y không thể kiếm sống bằng nghề của mình, vì thế mà nghề thuốc ở làng Phù Ninh cũng mai một dần.

Tuy nhiên các gia đình trong làng vẫn lưu giữ sách của gia đình về nghề thuốc, có nhiều sách quý chỉ truyền trong dòng họ. Nhưng ngày nay ít người biết chữ Hán để hiểu giá trị của những cuốn sách này. Mặc dù vậy, cũng có người biết chữ Hán mong muốn dạy chữ lại để người làng có thể đọc được các sách thuốc gia truyền.

Cụ Nguyễn Khắc Quýnh là nhà thư pháp, cũng là một trong những người dạy chữ cho lớp trẻ đã từng nói rằng: “Người làng ta đang rũ bỏ, quay lưng lại với nghề thuốc. Phải ráng mà cứu lấy nghề kẻo tội với tiền nhân”.

Trần Hưng

Xem thêm:

• Hoàng Đôn Hòa: Truyền kỳ về một danh y của nước Việt
• Hai nữ lương y nổi tiếng thời nhà Trần

Mời xem video: