Trương Hán Siêu: Danh sĩ bậc nhất của nhà Trần

Trương Hán Siêu là bậc danh sĩ nổi tiếng nhất thời nhà Trần. Ông gắn bó với nhà Trần từ thời điểm nhà Trần hùng mạnh đánh bại quân Nguyên đến tận thời kỳ suy yếu dưới thời vua Duệ Tông.

Dưới trướng Hưng Đạo Vương

Trương Hán Siêu người làng Thăng phủ, huyện Yên Ninh, lộ Trường Yên (nay là phường Vân Giang, thành phố Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình), mất cha từ nhỏ nên phải sống bươn chải cùng mẹ. Dù khó khăn nhưng cậu bé Siêu vẫn tranh thủ thời gian học chữ Thánh Hiền.

Trong các Hoàng tử con Thượng Hoàng Trần Thái Tông thì Trần Ích Tắc giỏi văn nhất, ông mở trường tư thục ở ngay cạnh phủ đệ của mình để đào tạo nhân tài, những người đến đây học tập rất nhiều người trở thành bậc danh sĩ như Mạc Đĩnh Chi, Trương Hán Siêu…

Đầu năm 1285, Trấn Nam vương Thoát Hoan cùng A Lý Hải Nha thống lĩnh 50 vạn quân chia làm 3 đường tiến đánh Đại Việt. Quân Đại Việt dưới sự chỉ huy của Hưng Đạo Vương vừa đánh vừa lui nhằm tiêu hao binh lực quân Nguyên, sau đó rút hẳn về Thiên Trường (Nam Định) và Trường Yên (Ninh Bình).

Hưng Đạo Vương lui quân đến Trường Yên gần nơi quê nhà của Trương Hán Siêu, vì thế mà Trương Hán Siêu may mắn được gặp Hưng Đạo Vương. Qua tiếp xúc, Hưng Đạo Vương thấy người này còn rất trẻ nhưng tư chất khác thường liền thu nạp dưới trướng của mình.

Dần dần Hưng Đạo Vương ngày càng tin tưởng Trương Hán Siêu và cho làm “thư nhi”, tương đương với trợ lý ngày nay. Trương Hán Siêu có nhiều trao đổi phân tích giúp Hưng Đạo Vương lên kế sách đánh bại quân Nguyên lần thứ hai năm 1285 và lần thứ ba năm 1289.

Cột trụ vững chắc của nhà Trần

Năm 1308, Trương Hán Siêu được vua Trần Anh Tông cho làm Hàn lâm học sĩ. Đến khi vua Trần Minh Tông lên ngôi, ông được giao giữ chức Hành khiển. Sau đó ông giữ nhiều chức vụ khác nhau, năm 1351 được thăng làm Tham tri chính sự.

Dưới thời vua Trần Dụ Tông, nhà Trần ngày càng suy yếu, quan lại kết bè cánh lộng hành. Những viên quan này rất e sợ Trương Hán Siêu, Chu Văn An nên không dám làm càn. Ông trở cột trụ vững chắc giúp chèo chống cho nhà Trần.

Lúc này Chiêm Thành lớn mạnh, đưa quân quấy nhiễu biên giới phái nam. Năm 1353, Triều đình cử Trương Hán Siêu đưa quân đi đánh dẹp. Dù ông tuổi đã cao nhưng vẫn phụng mệnh hành sự.

Sau khi đánh lui Chiêm Thành, giữ ổn định vùng biên giới, Trương Hán Siêu trở về nhưng do tuổi cao sức yếu nên ông mất trên đường. Vua Trần Dụ Tông truy tặng ông chức Thái bảo.

Bấy giờ Vua Dụ Tông nghe theo đám gian thần, đánh sưu cao thuế nặng nhằm có tiền xây cung điện lầu các, ăn chơi xa xỉ. Trong một nỗ lực cuối cùng, Chu Văn An dâng “thất trảm sớ” xin Vua chém ngay 7 tên gian thần, nhưng Vua không nghe. Nhận thấy nhà Trần suy vi mà mình không giúp được gì, Chu Văn An từ quan về ở núi Phượng Hoàng (Chí Linh, Hải Dương ngày nay) lấy hiệu là “Tiều Củi” (người lấy củi ở ẩn) dạy học, viết sách cho đến khi mất.

Danh sĩ bậc nhất của nhà Trần

Khi còn sống, Trương Hán Siêu là danh sĩ bậc nhất của nhà Trần, được các vị vua Trần tôn quý như bậc thầy. Ông có nhiều tác phẩm nổi tiếng, nhưng hiện nay chỉ còn 7 bài thơ: “Cúc hoa bách vịnh”, “Hóa Châu tác”, “Dục Thúy sơn”, “Quá Tống đô”; văn xuôi có 2 bài: “Khai Nghiêm tự bi ký” và “Dục Thúy sơn linh tế tháp ký”.

Tác phẩm nổi tiếng của ông là bài “Bạch Đằng giang phú”. Đây là áng hùng ca bất hủ ca ngợi chiến công đánh bại quân Nguyên trên sông Bạch Đằng, trong đó có đoạn:

Sông Đằng một giải dài ghê
Luồng to sóng lớn dồn về bể Đông
Trời Nam sinh kẻ anh hùng
Tăm kình yên lặng, non sông vững vàng
Khách lại nối mà hát rằng
Triều ta hai vị thánh nhân
Sông kia còn dấu tẩy trần giáp binh
Nghìn xưa gẫm cuộc thăng binh
Tại đâu đất hiểm, bởi mình đức cao

(Bản dịch của Đông Châu)

Trương Hán Siêu được nhiều nơi thờ phụng, như đền Cố Trạch thuộc khu di tích Đền Trần ở Nam Định; đình Cao Đà thờ ông bởi ông là tổ lập làng Cao Đà (xã Nhân Mỹ, Lý Nhân, Hà Nam); đền Từ Xá tại xã Đoàn Kết (Thanh Miện, Hải Dương); chùa Đẩu Long (Hoa Lư, Ninh Bình).

Nơi thờ Trương Hán Siêu nổi tiếng nhất là dưới chân núi Non Nước (Dục Thúy sơn). Đây nổi tiếng là ngọn núi thi thơ đẹp nhất Ninh Bình, cũng là nơi còn lưu lại nhiều ánh văn thơ bất hủ của ông.

Trần Hưng

Xem thêm:

• Hậu duệ nhà Trần của Đại Việt trở thành Hoàng đế Trung Hoa?
• Trạng Gióng: Hậu duệ của Hưng Đạo Vương, dùng nhân đức trị quốc

Mời xem video: