Vì sao chế độ độc tài tất yếu đi theo con đường cánh tả
- Ngô Hồng Sâm
- •
Khi thảo luận vấn đề này, trước hết cần làm rõ: “Con đường cánh tả” ở đây không phải là cách gọi chung cho mọi chính sách quan tâm đến công bằng và an sinh xã hội, mà là chỉ mô hình chính trị – kinh tế tập trung quyền lực cao độ, nhấn mạnh việc nhà nước kiểm soát toàn diện tài nguyên và phân phối, nhân danh bình đẳng để mở rộng ranh giới quyền lực.
Vấn đề thực sự không nằm ở nhãn “cánh tả” hay “cánh hữu”, mà là vì sao thể chế độc tài về bản chất có xu hướng mở rộng quyền lực nhà nước và thu hẹp không gian xã hội?
1. Nhu cầu đầu tiên của nhà độc tài: An toàn quyền lực
Logic cốt lõi của thể chế độc tài là quyền lực không được phép bị thách thức.
Trong khi đó, xã hội thị trường, quyền sở hữu tài sản độc lập và các tổ chức tự trị của công dân đều có thể hình thành những nguồn lực nằm ngoài quyền lực nhà nước. Chỉ cần xã hội còn tồn tại các chủ thể kinh tế độc lập và mạng lưới tự tổ chức, quyền lực sẽ không thể độc quyền hoàn toàn tài nguyên và thông tin.
Vì vậy, nhiệm vụ hàng đầu của nhà độc tài là làm suy yếu mọi cấu trúc có khả năng hình thành sức mạnh độc lập.
Cơ cấu kinh tế quốc hữu hóa cao độ, kiểm soát trực tiếp các ngành then chốt, quản lý chặt chẽ dòng vốn… đều trở thành lựa chọn tự nhiên. Bởi vì tài nguyên càng tập trung vào nhà nước, quyền lực càng an toàn.
2. Diễn ngôn bình đẳng là ngôn ngữ dễ huy động quần chúng nhất
Bất kỳ quyền lực nào cũng cần tính chính danh.
Nhấn mạnh “chống bóc lột”, “xóa bỏ bất công”, “phân phối của cải cho nhân dân” là loại diễn ngôn có sức huy động rất lớn. Nó có thể nhanh chóng chiếm lĩnh vị thế đạo đức cao, khoác cho việc tập trung quyền lực chiếc áo “phục vụ người yếu thế”.
Do đó, ở cấp độ vận động quần chúng, việc nhấn mạnh tái phân phối và vai trò chủ đạo của nhà nước dễ giành được sự ủng hộ hơn, đồng thời cũng dễ tìm kiếm tính hợp pháp cho việc tập trung quyền lực.
3. Kinh tế kế hoạch thuận lợi hơn cho việc thẩm thấu quyền lực
Khi việc vận hành nền kinh tế phụ thuộc vào phê duyệt hành chính, hạn ngạch, trợ cấp, giấy phép và mệnh lệnh, mỗi nút kinh tế đều trở thành một nút quyền lực.
Doanh nghiệp muốn tồn tại phải phụ thuộc; cá nhân muốn phát triển phải xin phép; dòng chảy tài nguyên do hành chính quyết định.
Cấu trúc này tự nhiên tạo ra mạng lưới quan hệ phụ thuộc. Thể chế độc tài ưa thích tính “có thể quản lý” như vậy, vì nó khiến quyền lực trở thành nguồn gốc của mọi cơ hội.
4. Xã hội càng độc lập, sự thống trị càng gặp nhiều bất ổn
Điều nhà độc tài sợ nhất không phải là nghèo đói, mà là độc lập.
Khi trong xã hội xuất hiện số lượng lớn tầng lớp trung lưu không phụ thuộc vào nhà nước, giới doanh nhân, tổ chức dân sự và truyền thông độc lập, xã hội sẽ có năng lực phán đoán riêng.
Một khi năng lực phán đoán tăng lên, hiệu quả tuyên truyền giảm xuống, huyền thoại về quyền uy sẽ lung lay.
Vì vậy, bằng cách mở rộng vai trò của nhà nước trong giáo dục, truyền thông, kinh tế và an sinh xã hội, có thể làm giảm tính độc lập của xã hội, khiến cá nhân phụ thuộc nhiều hơn vào thể chế.
5. Kiểm soát tài nguyên tức là kiểm soát sự lựa chọn
Bản chất của tự do là lựa chọn.
Khi nhà nước nắm giữ quyền phân phối cốt lõi về việc làm, nhà ở, y tế, tài chính và an sinh xã hội, không gian lựa chọn của cá nhân bị thu hẹp. Sự phục tùng gắn với việc tiếp cận tài nguyên; độc lập gắn với rủi ro.
Trong cấu trúc như vậy, cơ chế phân phối do nhà nước chủ đạo không chỉ là công cụ kinh tế mà còn là công cụ chính trị.
6. Vì sao kiểm soát tài nguyên là điều tất yếu?
Để duy trì ổn định, thể chế độc tài cần tập trung tài nguyên, làm suy yếu tính độc lập, tăng cường sự phụ thuộc và thu hẹp lựa chọn. Con đường nhấn mạnh vai trò chủ đạo của nhà nước và tái phân phối cao độ dễ đạt được những mục tiêu này hơn.
7. Ranh giới thực sự
Điều cần chỉ ra là quan tâm đến công bằng và xây dựng hệ thống an sinh xã hội không đồng nghĩa với việc đi đến kiểm soát cực đoan. Khác biệt then chốt nằm ở chỗ: Có tồn tại cơ chế kiềm chế quyền lực hay không, có bảo vệ quyền sở hữu độc lập hay không, có cho phép các lực lượng đa nguyên cùng tồn tại hay không.
Khi quyền lực không bị ràng buộc, bất kỳ diễn ngôn nào “vì nhân dân” cũng có thể chuyển hóa thành “quyết định mọi thứ thay nhân dân”.
Việc nhà độc tài có xu hướng thúc đẩy con đường quốc hữu hóa cao độ không phải vì một thứ “tình cảm cánh tả” trừu tượng nào đó, mà vì con đường này có lợi hơn cho việc tập trung quyền lực và kiểm soát rủi ro.
Cốt lõi của vấn đề xưa nay không phải là tranh chấp giữa phe cánh tả và phe cánh hữu, mà là quyền lực có bị giới hạn hay không. Khi quyền lực không có ranh giới, nó sẽ tìm mọi công cụ để mở rộng khả năng kiểm soát của mình. Việc nhà nước kiểm soát toàn diện xã hội là một trong những công cụ hiệu quả nhất.
Ngô Hồng Sâm
Xem thêm
Từ khóa chế độ độc tài Phe cánh tả
