Chuỗi kê đơn thuốc điều trị kéo dài

Liên Hoa
•
Thứ Năm, 05/02/2026

“Chuỗi kê đơn”: hiện tượng một loại thuốc gây tác dụng phụ khiến bác sĩ nhầm thành một bệnh mới, dẫn đến việc kê đơn thuốc khác và lại tạo ra các vấn đề mới, kết quả bệnh nhân bị mắc kẹt trong vòng xoáy thuốc men không có điểm dừng…

Gabapentin và một số thuốc thông thường có thể gây tác dụng phụ khiến bác sĩ nhầm thành bệnh mới.

Chỉ 4 trên tổng số 120 bác sĩ chẩn đoán đúng nguyên nhân.

Khi các cựu chiến binh lớn tuổi bị sưng chân sau khi dùng gabapentin – loại thuốc được kê đơn nhiều thứ 5 tại Mỹ – chỉ khoảng 4% bác sĩ nhận ra thuốc chính là nguyên nhân, theo một nghiên cứu gần đây. Số còn lại kê thuốc lợi tiểu vì nghĩ rằng đó là suy tim hoặc vấn đề về tĩnh mạch. Những viên thuốc lợi tiểu này sau đó gây chóng mặt, hạ kali nguy hiểm và làm giảm nồng độ natri. 6 bệnh nhân đã phải vào phòng cấp cứu.

Hiện tượng này được gọi là “chuỗi kê đơn”: Một loại thuốc gây tác dụng phụ mà bác sĩ nhầm thành bệnh mới, dẫn đến việc kê đơn thuốc khác và tạo ra các vấn đề mới, khiến bệnh nhân bị mắc kẹt trong vòng xoáy thuốc men không cần thiết và tiềm ẩn rủi ro. Trong nhiều trường hợp, rất khó để bác sĩ xác định các triệu chứng mới là do thuốc hay là dấu hiệu của một vấn đề sức khỏe đang phát triển.

Vấn đề này không chỉ giới hạn ở gabapentin. Trong 83% các trường hợp chuỗi kê đơn, rủi ro khi dùng thêm thuốc để chống lại tác dụng phụ lớn hơn lợi ích mang lại, theo nghiên cứu đăng trên Tạp chí Hiệp hội Lão khoa Hoa Kỳ. Hiện tượng này cũng ảnh hưởng đến người cao tuổi – nhóm thường dùng nhiều loại thuốc và dễ bị tương tác thuốc hơn.

Tại sao bác sĩ bỏ sót mối liên hệ này

Gabapentin vốn là thuốc chống co giật nhưng thường được kê đơn ngoài chỉ định cho các tình trạng như đau lưng hoặc mất ngủ. Thuốc này có thể gây ra hơn 20 tác dụng phụ, bao gồm phù nề, hay sưng ở cẳng chân – một dấu hiệu điển hình của suy tim.

Nghiên cứu được công bố trên tạp chí JAMA vào tháng 12/2025 cho thấy, trong số 120 cựu chiến binh lớn tuổi bị sưng chân sau khi bắt đầu dùng gabapentin, hầu hết bác sĩ tin rằng phù nề là do suy tim hoặc các vấn đề về tĩnh mạch chân.

Tiến sĩ Cooper Stone, trợ lý giáo sư lâm sàng về tâm thần học và khoa học hành vi tại Trường Y Perelman thuộc Đại học Pennsylvania (người không tham gia nghiên cứu), nhận định: “Đây là một phát hiện đáng tiếc nhưng không gây ngạc nhiên. Theo kinh nghiệm của tôi, các bác sĩ lâm sàng thường không nhận thức được rằng gabapentinoids có thể gây phù ngoại biên hoặc thậm chí suy hô hấp”.

Aaron Emmel, một dược sĩ và chuyên gia dược trị học được cấp chứng chỉ, người không tham gia nghiên cứu, lưu ý rằng mặc dù các loại thuốc như gabapentin có tác dụng phụ đã biết, nhưng bác sĩ hiếm khi xem xét điều này đầu tiên khi bệnh nhân xuất hiện triệu chứng mới.

Ông nói với Epoch Times: “Phản ứng tự nhiên thường là nghi ngờ và tìm kiếm chẩn đoán cho một tình trạng sức khỏe, chứ không phải là tác dụng phụ của thuốc”.

Nghiên cứu cũng phát hiện ra rằng trong 60% trường hợp, bác sĩ kê đơn gabapentin không phải là người kê đơn thuốc lợi tiểu sau đó. Nếu một triệu chứng xuất hiện ngay sau khi bắt đầu dùng một loại thuốc mới, mối liên hệ này không phải lúc nào cũng rõ ràng đối với bác sĩ lâm sàng không phải là người kê đơn thuốc đó. Emmel, người sáng lập Pharmacy Tech Scholar – một chương trình đào tạo kỹ thuật viên dược trực tuyến, giải thích.

Những loại thuốc thông thường khác gây ra chuỗi kê đơn

Một số chuỗi kê đơn là phù hợp về mặt lâm sàng. Chẳng hạn, khi một người được kê đơn thuốc opioid, bác sĩ của họ cũng nên kê thêm thuốc nhuận tràng để ngừa táo bón, bà Hedva Barenholtz Levy, chuyên gia dược trị học và dược sĩ lão khoa tại một nhà thuốc chuyên chăm sóc người cao tuổi ở St. Louis, chia sẻ với The Epoch Times.

Tuy nhiên, nhiều loại thuốc kê đơn và không kê đơn có thể kích hoạt các chuỗi kê đơn tiềm ẩn rủi ro. Theo Barenholtz Levy, Emmel và Stone, những thuốc này bao gồm:

Thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs)

Các loại NSAIDs không kê đơn như ibuprofen và naproxen có thể kích hoạt chuỗi kê đơn, vì chúng có thể khiến thận giữ natri và nước, dẫn đến tăng huyết áp. Điều này có thể dẫn đến việc phải dùng thêm thuốc huyết áp.

Barenholtz Levy nói: “Đây là mối lo ngại quan trọng vì NSAIDs có sẵn mà không cần đơn thuốc”.

Những loại thuốc này cũng có thể gây trào ngược axit, dẫn đến việc được kê đơn thuốc ức chế bơm proton để giảm axit dạ dày, một nghiên cứu năm 2023 đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Y tế Quốc tế lưu ý. Nghiên cứu đăng trên Cureus cho thấy, việc sử dụng thuốc ức chế bơm proton lâu dài có thể làm tăng nguy cơ mắc một số bệnh, bao gồm sa sút trí tuệ, thiếu hụt vitamin và ung thư dạ dày.

Thuốc chẹn kênh canxi (Dihydropyridines, Amlodipine)

Được kê đơn cho bệnh cao huyết áp, những loại thuốc này có thể gây sưng ở mắt cá chân và chân do làm giãn các tiểu động mạch nhiều hơn tĩnh mạch, khiến chất lỏng thấm vào các mô xung quanh. Tương tự như gabapentin, tác dụng phụ này thường bị nhầm lẫn với dấu hiệu suy tim, và thông thường dẫn đến việc kê đơn thuốc lợi tiểu mới hoặc tăng liều.

Một nghiên cứu tháng 12/2025 đăng trên Tạp chí Y học Gia đình phát hiện, việc thuốc chẹn kênh canxi dẫn đến kê đơn thuốc lợi tiểu là một trong những kịch bản chuỗi kê đơn phổ biến nhất ở người cao tuổi.

Thuốc lợi tiểu

Chính những “viên thuốc lợi tiểu” có thể gây tiểu không tự chủ, do lượng nước tiểu tăng lên có thể vượt quá khả năng chứa của bàng quang. Điều này có thể dẫn đến việc kê đơn một loại thuốc khác để kiểm soát thứ mà bác sĩ cho là chứng bàng quang hoạt động quá mức.

Thuốc ức chế Cholinesterase

Bác sĩ có thể kê đơn thuốc ức chế cholinesterase, như donepezil, cho người bị sa sút trí tuệ. Những thuốc này cũng có thể gây buồn tiểu gấp và tiểu không tự chủ bằng cách tăng các cơn co thắt cơ bàng quang, và sau đó có thể dẫn đến việc kê đơn thuốc cho chứng bàng quang hoạt động quá mức.

Emmel cho biết: “Một trong những tác dụng phụ của thuốc điều trị [bàng quang hoạt động quá mức] là suy giảm nhận thức, điều này sau đó có thể bị hiểu nhầm là chứng sa sút trí tuệ đang trầm trọng hơn”.

Thuốc ức chế men chuyển angiotensin (ACE)

Các thuốc như Lisinopril, ramipril và những loại thuốc ức chế men chuyển angiotensin khác được dùng để điều trị cao huyết áp và các bệnh tim mạch. Tuy nhiên, chúng có thể làm tắc một số chất trong đường thở, dẫn đến ho khan không có đờm. Để đối phó, bác sĩ có thể kê thêm thuốc ho. Mặc dù các thuốc ho không kê đơn thường an toàn, chúng vẫn có thể gây tác dụng phụ như buồn ngủ, chóng mặt, buồn nôn và bồn chồn. Các thuốc ho theo đơn có chứa opioid có thể gây suy giảm hô hấp và làm tăng nguy cơ lệ thuộc thuốc.

Bupropion

Bupropion, một loại thuốc chống trầm cảm, có thể gây bồn chồn hoặc mất ngủ nếu dùng vào giờ đi ngủ, dẫn đến việc được kê thêm thuốc hỗ trợ giấc ngủ. Cả thuốc ngủ kê đơn và không kê đơn đều có thể gây buồn ngủ vào ban ngày, các vấn đề liên quan đến giấc ngủ như mộng du, và tương tác với các loại thuốc khác.

Bình xịt Albuterol

Sử dụng bình xịt Albuterol quá thường xuyên có thể gây bồn chồn, run và mất ngủ do thuốc tác động lên các thụ thể beta-2 ở phổi – vốn cũng có mặt ở nhiều nơi khác trong cơ thể, bao gồm hệ thần kinh. Những triệu chứng này có thể bị nhầm với rối loạn lo âu, khiến bác sĩ kê thuốc chống lo âu thay vì giải quyết nguyên nhân gốc rễ.

Thuốc chống loạn thần

Các thuốc chống loạn thần có thể gây ra hội chứng Parkinson do thuốc bằng cách làm gián đoạn dopamine trong não – chất quan trọng để kiểm soát vận động. Tiến sĩ Stone lưu ý rằng các bác sĩ không quen thuộc với những loại thuốc này có thể chẩn đoán nhầm bệnh nhân mắc bệnh Parkinson. Hệ quả là người bệnh có thể được điều trị bệnh Parkinson trong khi việc điều chỉnh liều hoặc chuyển sang một loại thuốc chống loạn thần khác có thể loại bỏ các triệu chứng.

Cách chuỗi kê đơn bắt đầu

Emmel chia sẻ một trải nghiệm gần đây liên quan đến một thành viên lớn tuổi trong gia đình, người được đưa vào bệnh viện phục hồi chức năng sau khi bị gãy đốt sống. Khi nhập viện, bà chỉ dùng vài loại thuốc cho huyết áp và loãng xương.

Trong thời gian nằm viện ngắn ngủi, bà được cho dùng thuốc giãn cơ, thuốc giảm đau opioid, thuốc chống trầm cảm, thuốc ngủ và gabapentin – và được xuất viện với đơn thuốc bao gồm tất cả các loại này, Emmel cho biết.

Người thân của Emmel cũng có tiền sử bị té ngã. Mỗi loại thuốc mới được kê đều có tác dụng an thần và có thể làm tăng nguy cơ té ngã và gãy xương, từ đó dẫn đến các phương pháp điều trị tiếp theo và nhiều đơn thuốc hơn.

Trong trường hợp của bà, bằng chứng về lợi ích của một số loại thuốc được kê đơn hoàn toàn không có, Emmel nói.

“May mắn là bà ấy có tôi bảo vệ và giúp giải quyết vấn đề này. Hầu hết bệnh nhân không có được sự hỗ trợ như vậy”.

Cách tự bảo vệ mình

Ngay cả những người không có hệ thống hỗ trợ mạnh mẽ cũng có thể thực hiện các bước để giảm thiểu nguy cơ nhận được thuốc không cần thiết hoặc có rủi ro trong lần đến bệnh viện hoặc gặp bác sĩ tiếp theo.

Emmel cho biết, điều tốt nhất mà một người có thể làm là lập một danh sách cập nhật tất cả các loại thuốc kê đơn và không kê đơn, cũng như bất kỳ chế độ ăn uống hay thảo dược bổ sung nào. Danh sách này nên bao gồm thời điểm bắt đầu hoặc thay đổi từng loại thuốc, ai đã kê đơn hoặc đề xuất, cùng với bất kỳ triệu chứng hoặc vấn đề mới nào xuất hiện sau khi bắt đầu hoặc thay đổi thuốc. Mỗi nhà cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe sau đó có thể xem xét danh sách này trong mọi lần thăm khám.

Emmel nói thêm rằng, việc nhờ dược sĩ xem xét danh sách thuốc bất cứ khi nào có sự thay đổi cũng rất quan trọng. “Dược sĩ là chuyên gia về thuốc và có thể phát hiện các vấn đề hoặc cơ hội tối ưu hóa phác đồ mà các bác sĩ lâm sàng khác có thể bỏ sót”.

Barenholtz Levy khuyên mọi người nên chủ động tìm hiểu về các tác dụng phụ phổ biến và có khả năng nghiêm trọng của thuốc họ đang dùng, cũng như các dấu hiệu hoặc triệu chứng cần theo dõi. Họ cũng nên sẵn sàng thảo luận về lợi ích và rủi ro của đơn thuốc, và cởi mở với khả năng giảm liều hoặc ngừng một loại thuốc trước khi thêm thuốc mới.

Tiến sĩ Stone khuyên: “Hãy hỏi người kê đơn liệu [triệu chứng của bạn] có thể là tác dụng phụ của thuốc hay không. Bất kỳ nhà cung cấp dịch vụ có trách nhiệm nào lúc đó cũng nên được nhắc xác nhận khả năng này bằng cách tham khảo cơ sở dữ liệu thuốc”.

Ông nói thêm rằng, nếu một người trải qua thay đổi về sức khỏe ngay sau khi bắt đầu hoặc điều chỉnh một loại thuốc, thì rất có khả năng thuốc chính là nguyên nhân.

“Tuy nhiên, việc tự động cho rằng các triệu chứng mới là do tác dụng phụ có thể nguy hiểm, vì vậy luôn cần thiết loại trừ các tình trạng sức khỏe khác”.

Theo The Epoch Times

Liên Hoa biên dịch