SpaceX lên kế hoạch triển khai 1 triệu vệ tinh mang điện toán AI

Dương Thiên Tư
•
Thứ Hai, 02/02/2026

Elon Musk cùng công ty SpaceX (Công ty Công nghệ Khám phá Không gian) mới đây đã nộp lên Ủy ban Truyền thông Liên bang Mỹ (FCC) một đề xuất đầy tham vọng, với kế hoạch triển khai tới 1 triệu vệ tinh trên quỹ đạo Trái Đất, chuyên dùng để cung cấp năng lực tính toán cho trí tuệ nhân tạo (AI). Nếu được hiện thực hóa, kế hoạch này sẽ thay đổi hoàn toàn khái niệm trung tâm dữ liệu, đưa các cơ sở hạ tầng vốn đặt trên mặt đất lên không gian, mở ra một kỷ nguyên hạ tầng tính toán hoàn toàn mới. Tuy nhiên, ý tưởng mang màu sắc khoa học viễn tưởng này cũng làm dấy lên nhiều tranh luận và lo ngại về môi trường không gian, tính khả thi về công nghệ cũng như tác động đối với quan sát thiên văn.

Giải pháp không gian cho nhu cầu điện toán AI

Theo các tài liệu mà SpaceX đệ trình, việc xây dựng “trung tâm dữ liệu trên quỹ đạo” được coi là cách hiệu quả nhất về chi phí và tiết kiệm năng lượng để đối phó với nhu cầu tính toán AI đang tăng trưởng chóng mặt. Cùng với sự phát triển nhanh chóng của công nghệ AI — từ các mô hình ngôn ngữ lớn đến những hệ thống học máy phức tạp — nhu cầu về sức mạnh tính toán đang bùng nổ.

Các trung tâm dữ liệu truyền thống thường bao gồm hàng loạt máy tính hiệu năng cao, chiếm diện tích kho bãi khổng lồ, tiêu thụ lượng điện năng khổng lồ và sinh ra nhiệt lượng lớn. SpaceX cho rằng khả năng mở rộng của các cơ sở mặt đất này đang dần không theo kịp nhu cầu của kỷ nguyên AI, vì vậy công ty đã hướng sự chú ý lên không gian – một “vùng đất” gần như vô hạn.

Hệ thống này sẽ bao gồm các vệ tinh chạy bằng năng lượng mặt trời, về mặt lý thuyết có thể cung cấp năng lực tính toán đủ để phục vụ hàng tỷ người dùng trên toàn cầu. So với mạng Starlink hiện có khoảng gần 10.000 vệ tinh, quy mô 1 triệu vệ tinh sẽ là một bước nhảy vọt mang tính đột phá. Các vệ tinh này sẽ hoạt động ở quỹ đạo Trái Đất thấp, ở độ cao từ 500 đến 2.000 km, tương tự phạm vi quỹ đạo của Starlink hiện nay. SpaceX nhấn mạnh rằng, dù số lượng rất lớn, do không gian bao la, các vệ tinh trên thực tế cách nhau rất xa, thậm chí từ một vệ tinh khó có thể quan sát được vệ tinh khác.

Văn minh Kardashev

Trong hồ sơ xin phép, SpaceX còn đưa ra một tầm nhìn lớn lao hơn, coi kế hoạch này là bước đi đầu tiên hướng tới “văn minh Kardashev cấp II”. Thang đo Kardashev là một khuôn khổ lý thuyết do nhà thiên văn học Liên Xô Nikolai Kardashev đề xuất vào những năm 1960, nhằm đánh giá trình độ phát triển công nghệ của các nền văn minh giả định ngoài Trái Đất, chủ yếu dựa trên khả năng khai thác và sử dụng năng lượng.

Theo thang đo này, văn minh cấp I có thể khai thác toàn bộ năng lượng của hành tinh mẹ, trong khi văn minh cấp II có khả năng kiểm soát năng lượng của toàn bộ một hệ sao, bao gồm toàn bộ năng lượng phát ra từ ngôi sao trung tâm. Mặc dù nhân loại hiện nay vẫn chưa đạt tới tiêu chuẩn của văn minh cấp I, SpaceX xem dự án này là một bước tiến quan trọng hướng tới hình thái văn minh cao hơn, phản ánh tham vọng nhất quán của Elon Musk cùng tầm nhìn dài hạn về tương lai của loài người.

SpaceX cho rằng, so với các trung tâm dữ liệu đặt trên mặt đất, trung tâm dữ liệu quỹ đạo sẽ thân thiện với môi trường hơn. Một trong những thách thức lớn nhất của các trung tâm dữ liệu truyền thống là vấn đề tản nhiệt, đòi hỏi tiêu thụ lượng lớn điện năng và nước để duy trì nhiệt độ vận hành của thiết bị. Hiện nay, các trung tâm dữ liệu trên toàn cầu đã chiếm một tỷ lệ đáng kể trong tổng mức tiêu thụ điện của thế giới, và con số này vẫn tiếp tục gia tăng cùng với sự bùng nổ của nhu cầu tính toán AI. Môi trường không gian mang lại điều kiện làm mát tự nhiên, khi chân không cho phép tản nhiệt bằng bức xạ, trong khi năng lượng Mặt Trời cung cấp nguồn năng lượng sạch, gần như vô hạn. Về mặt lý thuyết, mô hình này có thể giảm sự phụ thuộc vào tài nguyên Trái Đất và cắt giảm phát thải carbon.

Tuy nhiên, những tuyên bố về lợi thế môi trường này cũng đang vấp phải nhiều nghi vấn. Việc đưa một khối lượng phần cứng khổng lồ như vậy lên không gian tự thân đã tiêu tốn lượng năng lượng khổng lồ, trong khi quá trình phóng tên lửa tạo ra lượng phát thải carbon đáng kể. Ngoài ra, việc chế tạo, bảo trì và xử lý khi vệ tinh hết vòng đời đều liên quan đến những bài toán môi trường phức tạp. Các chuyên gia chỉ ra rằng, dù SpaceX sở hữu công nghệ tên lửa tái sử dụng giúp giảm mạnh chi phí phóng, thì việc đưa 1 triệu vệ tinh lên quỹ đạo vẫn là một dự án cực kỳ tốn kém và tiêu hao nguồn lực.

Thách thức công nghệ và rủi ro

Kế hoạch này đang phải đối mặt với hàng loạt thách thức kỹ thuật. Trước hết là hạ tầng bảo vệ, làm mát và cung cấp điện cực kỳ phức tạp. Môi trường không gian tuy thuận lợi cho việc tản nhiệt, nhưng đồng thời cũng đầy rẫy bức xạ, va chạm vi thiên thạch và nhiều mối nguy hiểm khác. Các vệ tinh cần có biện pháp bảo vệ đủ chắc chắn, đồng thời vẫn phải giữ trọng lượng nhẹ để giảm chi phí phóng. Hệ thống điện phải vừa ổn định vừa hiệu quả, trong đó các tấm pin Mặt Trời cần được thiết kế sao cho tối đa hóa khả năng thu năng lượng trong không gian hạn chế.

Truyền dữ liệu cũng là một thách thức lớn. Cần xây dựng các liên kết liên lạc ổn định, tốc độ cao giữa các vệ tinh với nhau cũng như giữa vệ tinh và các trạm mặt đất.

Một vấn đề nghiêm trọng hơn là mối đe dọa từ rác thải không gian. Khi số lượng phương tiện bay ở quỹ đạo thấp không ngừng gia tăng, nguy cơ va chạm giữa các vật thể cũng tăng theo. Một vụ va chạm có thể tạo ra hàng nghìn mảnh vỡ, di chuyển với tốc độ cực cao, đủ sức gây thiệt hại mang tính hủy diệt cho các vệ tinh khác, thậm chí kích hoạt hiệu ứng dây chuyền được gọi là “hội chứng Kessler” — khi các mảnh vỡ liên tục va chạm, tạo ra thêm mảnh vỡ mới, cuối cùng khiến một số vùng quỹ đạo trở nên không thể sử dụng. Mạng lưới Starlink hiện nay của SpaceX đã làm dấy lên nhiều lo ngại về tình trạng quá tải không gian, và việc bổ sung 1 triệu vệ tinh mới chắc chắn sẽ làm trầm trọng thêm vấn đề này.

Giới thiên văn học đã bày tỏ quan ngại sâu sắc trước kế hoạch trên. Ngay từ năm 2024, các nhà thiên văn đã phàn nàn rằng nhiễu sóng vô tuyến từ mạng Starlink khiến các kính thiên văn “mù lòa”, gây cản trở nghiêm trọng cho công tác nghiên cứu. Các vệ tinh không chỉ phản xạ ánh sáng Mặt Trời trong dải quang học, tạo ra các vệt sáng trên ảnh quan sát, mà sóng vô tuyến phát ra từ hệ thống liên lạc của chúng cũng gây nhiễu cho kính thiên văn vô tuyến. Khi số lượng vệ tinh tăng lên 1 triệu, mức độ tác động này sẽ gia tăng theo cấp số nhân, có thể khiến một số loại quan sát thiên văn trở nên vô cùng khó khăn, thậm chí không thể thực hiện. Điều này đặt ra trở ngại lớn đối với nỗ lực khám phá vũ trụ và hiểu biết vị trí của nhân loại trong vũ trụ.

Elon Musk đã bác bỏ các chỉ trích này, khẳng định rằng các vệ tinh của ông không chiếm quá nhiều không gian và không gây tình trạng chật chội. Trên nền tảng mạng xã hội X, ông nhấn mạnh sự bao la của vũ trụ, cho rằng ngay cả khi có 1 triệu vệ tinh, khoảng cách giữa chúng vẫn rất xa nhau. Tuy nhiên, các nhà phê bình chỉ ra rằng vấn đề không nằm ở quy mô tuyệt đối của không gian, mà ở mật độ của các vệ tinh trong những khu vực quỹ đạo cụ thể cũng như tác động tích lũy trong dài hạn.

Hiện tại, kế hoạch này vẫn đang ở giai đoạn xin cấp phép, và SpaceX chưa công bố lộ trình triển khai cụ thể. Từ tính khả thi về công nghệ, chi phí kinh tế, tác động môi trường cho đến cơ chế quản lý và giám sát quốc tế, ý tưởng đầy tham vọng này còn phải vượt qua vô số rào cản. Nó đại diện cho một cách tiếp cận hoàn toàn mới trong việc khai thác tài nguyên không gian của nhân loại, đồng thời cũng nhắc nhở chúng ta về sự cần thiết phải cân bằng thận trọng giữa tiến bộ công nghệ, bảo vệ môi trường không gian và nghiên cứu khoa học. Dù cuối cùng có được hiện thực hóa hay không, kế hoạch này đã khơi dậy những cuộc thảo luận quan trọng về hướng đi tương lai của các hoạt động không gian của loài người, thúc đẩy chúng ta suy nghĩ về cách đổi mới công nghệ một cách có trách nhiệm, đồng thời sử dụng và bảo vệ không gian – tài sản chung của toàn nhân loại.