Phân tích: Mỹ–Israel tấn công Iran có vi phạm luật pháp quốc tế không?

Tổng thống Mỹ Donald Trump đã phối hợp với Israel tiến hành không kích Iran, khiến Lãnh tụ tối cao Iran Ali Khamenei thiệt mạng, đồng thời kêu gọi thúc đẩy thay đổi chế độ tại Iran. Trước những chỉ trích từ một số ý kiến cho rằng chính quyền Trump đã vi phạm luật pháp quốc tế, các chuyên gia pháp lý nói từ góc nhìn căn bản của luật quốc tế, nhân quyền phải đứng trên chủ quyền, và cốt lõi của toàn bộ hệ thống luật quốc tế là bảo vệ các quyền con người cơ bản và hạn chế quyền lực của nhà nước.

Tuần trước, vào thứ Bảy (28/2), ông Trump phát động chiến dịch quân sự mang tên “Cơn Cuồng nộ Sử thi”. Ngay trong ngày đầu tiên, chiến dịch được cho là đã khiến lãnh tụ tối cao Iran Ali Khamenei cùng hơn 40 quan chức quân sự và chính trị cấp cao thiệt mạng.

Trong khi đó, Trung Quốc, Nga và Bắc Triều Tiên đồng loạt lên án Mỹ và Israel, cho rằng hành động quân sự này vi phạm nghiêm trọng chủ quyền Iran và chà đạp các nguyên tắc của Liên Hợp Quốc.

Học giả: Bản chất của luật quốc tế là bảo vệ nhân quyền, hạn chế chủ quyền

Nhà nghiên cứu luật học Lý Ngọc Thanh (Li Yuqing), từng giảng dạy tại các khoa luật của đại học ở Trung Quốc và hiện sinh sống tại Mỹ, nói với Epoch Times rằng bản chất của luật quốc tế là bảo vệ nhân quyền và hạn chế chủ quyền nhà nước.

Bà cho biết: “Liên Hợp Quốc được thành lập sau Thế chiến II cùng với hệ thống luật quốc tế hình thành sau đó. Bản chất của nó xuất phát từ việc chế độ toàn trị Đức Quốc xã đã chà đạp nhân phẩm và đàn áp tàn bạo các quyền con người trong chiến tranh. Vì vậy, cốt lõi của hệ thống luật quốc tế là bảo vệ các quyền con người cơ bản và hạn chế chủ quyền quốc gia”.

Theo bà, dù là các quy tắc quốc tế nhằm bảo vệ nhân quyền hay nguyên tắc bình đẳng chủ quyền nhằm ngăn chặn chiến tranh, tất cả đều thực chất là những cơ chế hạn chế quyền lực nhà nước.

“Một quốc gia khi tự nguyện gia nhập Liên Hợp Quốc thì đồng nghĩa chấp nhận tiền đề rằng chủ quyền của mình là có giới hạn,” bà nói.

Ngày 3/3, người đứng đầu Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran Ali Larijani viết trên nền tảng X rằng: “Chúng tôi sẽ bằng mọi giá kiên quyết bảo vệ lãnh thổ của mình…”

Ngày 2/3, Ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị (Wang Yi) đã điện đàm với Ngoại trưởng Iran, bày tỏ ủng hộ Iran bảo vệ quyền lợi của mình. Ông cũng lần lượt trao đổi với Ngoại trưởng Pháp Jean‑Noël Barrot và Ngoại trưởng Oman Badr Albusaidi, cho rằng cộng đồng quốc tế cần phản đối mọi hành vi vi phạm luật pháp quốc tế.

Bà Lý Ngọc Thanh nói thêm: “Chủ quyền thuộc về nhân dân là một giá trị phổ quát của thời hiện đại. Nhà nước là của người dân, không phải của riêng nhà độc tài. Khi một nhà độc tài đàn áp và tàn sát người dân, họ không còn tính hợp pháp nữa, mà trở thành kẻ cướp quyền lực. Việc tấn công những nhà độc tài như vậy phù hợp với lợi ích của chính quốc gia đó, là bảo vệ luật quốc tế và đưa chủ quyền trở lại tay nhân dân”.

Hàng trăm trí thức Iran: Chế độ hiện tại là bất hợp pháp

Gần đây trên mạng lan truyền một bức thư tuyên bố chung do hơn 400 giáo sư, luật sư và chuyên gia người Iran đang làm việc tại các trường đại học, viện nghiên cứu và công ty công nghệ ở Bắc Mỹ ký tên. Danh sách ký tên vẫn tiếp tục tăng.

Tuyên bố viết: “Hiến pháp của bất kỳ quốc gia nào cũng là sự thể hiện ý chí tập thể và khế ước xã hội giữa nhân dân và nhà nước. Hiến pháp của Cộng hòa Hồi giáo Iran, do hoàn toàn không phù hợp với nguyện vọng của đa số người dân, đã đánh mất tính hợp pháp”.

Bản tuyên bố cho biết trong 30 năm qua, mọi yêu cầu sửa đổi hiến pháp hoặc tổ chức trưng cầu dân ý của người dân đều bị chính quyền đáp trả bằng đàn áp, bạo lực và giết chóc, vì giới cầm quyền biết rằng con đường của họ đi ngược lại ý chí của đa số nhân dân.

Các học giả ký tên tuyên bố: “Hiến pháp của Cộng hòa Hồi giáo Iran, cũng như bất kỳ cơ quan, ủy ban hay cá nhân nào thực thi quyền lực dựa trên hiến pháp này, đều hoàn toàn vô hiệu và bất hợp pháp”.

Tuyên bố kêu gọi: Tương lai và cơ cấu quản trị của Iran phải do chính người dân Iran quyết định thông qua bầu cử. Mọi đổ máu và thiệt hại đối với đất nước phải do những người cố duy trì chế độ bất hợp pháp này chịu trách nhiệm về mặt đạo đức và pháp lý.

Các cuộc đàn áp biểu tình

Kể từ khi lên nắm quyền năm 1989, ông Ali Khamenei đã dựa vào Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) để xây dựng một hệ thống cứng rắn, nhiều lần dùng vũ lực đối phó với các yêu cầu cải cách của người dân. Do kiểm soát thông tin, số người thương vong thực tế rất khó xác định.

Theo điều tra của Hãng tin Các nhà hoạt động nhân quyền (HRANA), chỉ riêng cuộc biểu tình toàn quốc bùng nổ tháng Một năm nay, chiến dịch trấn áp của chính quyền Iran đã khiến hơn 7.000 người thiệt mạng, còn 11.000 trường hợp tử vong khác vẫn đang được điều tra. Số người bị thương hoặc bị bắt lên tới hàng chục ngàn.

Ngày 25/1, báo New York Post dẫn nguồn từ kênh truyền hình vệ tinh tiếng Ba Tư Iran International (đặt trụ sở tại London) cho biết, lực lượng an ninh Iran đã nổ súng đàn áp các cuộc biểu tình trên toàn quốc ngày 8–9/1.

Một nguồn tin từ Hội đồng An ninh Quốc gia Iran tiết lộ, hồ sơ nội bộ của IRGC cho thấy chỉ trong 2 ngày đàn áp đã có hơn 36.000 người thiệt mạng, trong khi con số chính thức chỉ công bố hơn 3.000 người chết.

Báo cáo cho biết các vụ thương vong xảy ra tại hơn 400 thành phố và thị trấn trên khắp Iran. Lực lượng an ninh thậm chí đột kích vào bệnh viện để bắt giữ những người biểu tình bị thương, và một số nhân vật công chúng cũng bị giam giữ.

Ngày 18/1/2026, hàng ngàn người đã tập trung trước Tòa thị chính ở Los Angeles để tham gia cuộc biểu tình “Ủng hộ nhân dân Iran”, phản đối việc chính quyền Iran đàn áp người biểu tình. Một số người tham gia nằm trên mặt đất, được phủ túi nhựa, nhằm tượng trưng cho những nạn nhân thiệt mạng trong các cuộc biểu tình tại Iran.

Đại sứ Mỹ tại Liên Hợp Quốc bác bỏ cáo buộc “vi phạm luật quốc tế”

Trước những lời lên án từ Trung Quốc, Nga và Bắc Triều Tiên cho rằng hành động quân sự của Mỹ vi phạm luật pháp quốc tế, Đại sứ Mỹ tại Liên Hợp Quốc, ông Michael Waltz, cho rằng đây là “những cáo buộc hoàn toàn vô lý và nực cười, không thể chấp nhận được”.

Hôm 1/3, phát biểu tại Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc, ông Waltz nói: “Trong suốt 47 năm qua, chính quyền Iran ở mọi dịp — thậm chí mỗi khi quốc hội khai mạc — đều hô vang khẩu hiệu ‘Death to America’ (Đả đảo nước Mỹ).”

Ông nói thêm: “Chế độ này từ lâu không chỉ tìm cách xóa sổ Israel, mà còn liên tục tiến hành các hành động giết chóc tàn bạo. Họ nhiều lần chủ động tấn công Mỹ và Israel, vi phạm nghiêm trọng Hiến chương Liên Hợp Quốc, đồng thời gây đe dọa đối với hòa bình và an ninh của toàn bộ Trung Đông”.

Ông Waltz thẳng thắn nói: “Những hành động của chế độ Iran đã trực tiếp đe dọa an ninh quốc gia của Mỹ, bao gồm quân nhân của chúng tôi, các căn cứ ở nước ngoài và các đồng minh, đối tác trên toàn thế giới. Mỹ đã nỗ lực hết sức để giải quyết vấn đề bằng đàm phán và con đường hòa bình, nhưng Iran liên tục bỏ lỡ các cơ hội đó”.

Ông nhấn mạnh: “Vì vậy, Chính phủ Mỹ và Israel đã phối hợp chặt chẽ, và theo Điều 51 của Hiến chương Liên Hợp Quốc, tiến hành những hành động hợp pháp nhằm đáp trả các mối đe dọa này”.

Ngày 2/3, Tổng thống Mỹ Donald Trump trong bức thư gửi Quốc hội đã giải thích lý do tiến hành hành động quân sự.

Ông cho biết dù chính quyền Mỹ đã nhiều lần cố gắng giải quyết hành vi thù địch của Iran thông qua con đường ngoại giao, nhưng Tehran: “Đã khiến các mối đe dọa đối với Mỹ cũng như các đồng minh và đối tác của chúng ta leo thang đến mức không thể tiếp tục làm ngơ”.

Ông Trump nhấn mạnh: “Tôi đã ra lệnh thực hiện hành động quân sự này phù hợp với trách nhiệm bảo vệ người dân Mỹ và các lợi ích của Mỹ trong và ngoài nước, đồng thời phục vụ lợi ích an ninh quốc gia và chính sách đối ngoại của Mỹ”.

Ngày 2/3, Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu cũng giải thích với truyền thông về tính cấp bách của chiến dịch mang tên “Cơn Cuồng nộ Sử thi”.

Ông cho biết nếu không hành động ngay lập tức, chương trình hạt nhân và tên lửa của Iran sẽ được chuyển vào các hầm ngầm kiên cố trong vòng vài tháng, khi đó việc phá hủy sẽ trở nên cực kỳ khó khăn, tạo ra mối đe dọa không thể đảo ngược đối với Mỹ, Israel và an ninh toàn cầu.

“Tin tức mà người dân Iran đã chờ đợi suốt nhiều thập kỷ”

Phát biểu tại Hội đồng Bảo an ngày 1/3, ông Waltz nói: “Các ngài có biết tối nay ai không phàn nàn không? Ai không viện dẫn cái gọi là ‘luật quốc tế’ để chỉ trích không? Các ngài có biết ai đang ăn mừng trên đường phố khắp thế giới không? Chính là người dân Iran”.

Ông nói thêm: “Người dân Iran cuối cùng cũng có cơ hội thực sự để giành lấy tự do”.

Con trai của Trump, Barron Trump, cũng viết trên mạng xã hội: “Họ đã chờ đợi khoảnh khắc này suốt nhiều năm. Niềm vui hiện rõ trên khuôn mặt họ — sự nhẹ nhõm, ăn mừng và hy vọng”.

Embed from Getty Images

Ngày 28/2, đông đảo người dân đã tuần hành tại Atlanta, bang Georgia, để ủng hộ các cuộc tấn công quân sự của Mỹ và Israel nhằm vào Iran. Trong đám đông có người cầm biểu ngữ như “Cảm ơn Trump!” và “Yêu Trump!”. (Nguồn: Getty Images)

Những tiếng hò reo của đám đông cho thấy chính quyền Iran đang mất lòng dân.

Theo Yahoo News, một sinh viên 20 tuổi tên Mina cho biết khi tham gia biểu tình vào tháng Một, cô đã chứng kiến nhiều thanh niên ngã xuống trong vũng máu. Khi đó, suy nghĩ duy nhất của cô là mong những kẻ giết người phải bị trừng phạt.

Một bác sĩ làm việc tại Rasht cho biết, trong tháng Một năm nay ông đã điều trị cho hàng trăm người biểu tình bị bắn vào đầu và ngực, và cho đến nay vẫn còn bị ám ảnh. Tối 28/2, ông âm thầm ăn mừng, gọi đây là “tin tức mà người dân cả nước đã chờ đợi suốt nhiều thập kỷ.”

Embed from Getty Images

Sau các cuộc không kích của Mỹ và Israel, nhiều người tập trung ăn mừng tại Los Angeles, bang California. Một phụ nữ giơ cao ảnh của Reza Pahlavi, Tổng thống Trump và Thủ tướng Netanyahu. (Nguồn: Getty Images)

Sau khi chiến dịch “Cơn Cuồng nộ Sử thi” được phát động hôm 28/2, không chỉ nhiều người dân Iran xuống đường ăn mừng, mà tại Mỹ, Đức, Pháp, Anh, Tây Ban Nha và Úc cũng diễn ra các cuộc biểu tình lớn ủng hộ việc tấn công chính quyền Iran. Cộng đồng người Iran lưu vong cũng kêu gọi thay đổi chế độ tại Iran.

Hôm 1/3, Tổng thống Trump viết trên mạng xã hội: “Tôi kêu gọi tất cả những người Iran yêu nước khao khát tự do hãy nắm lấy thời khắc này, dũng cảm, táo bạo và anh hùng giành lại đất nước của các bạn. Nước Mỹ đứng về phía các bạn”.

Nhiều video lan truyền trên mạng cho thấy đám đông người Iran nhảy múa trên đường phố, ăn mừng tin tức về cái chết của ông Ali Khamenei.

Video: Trên đường phố Iran, người dân ca hát và nhảy múa

哈梅內伊死了，哈梅內伊死了，哈梅內伊死了，整個伊朗已經傳遍了，伊朗人在街頭慶祝跳舞。 pic.twitter.com/mcsXa71bvO

— NiKITa🇺🇦 (@NiKiTa_32156) February 28, 2026

Người dân Trung Quốc mong muốn đất nước thay đổi: Công lý cuối cùng sẽ chiến thắng

Sau khi ông Ali Khamenei thiệt mạng trong các cuộc không kích của Mỹ và Israel, sự kiện này cũng gây phản ứng mạnh tại Trung Quốc Đại Lục. Trước đó, nhiều người dân Trung Quốc khi trả lời phỏng vấn của Epoch Times cho biết họ rất vui khi nghe tin này, cho rằng Iran từ lâu sống dưới một hệ thống tập quyền cao độ, nơi quyền lợi của người dân bị hạn chế.

Một người dân ở Thiên Tân tên Dương Ảnh bày tỏ sự xúc động và nói rằng tin này “thật quá chấn động”. Cô cũng tỏ ra không hài lòng khi hãng thông tấn nhà nước Tân Hoa Xã mô tả cái chết của ông Khamenei là “bị sát hại”. Theo cô, cách dùng từ này không phù hợp và mang tính thiên lệch, cho rằng nên gọi là “loại bỏ tai họa”.

Một người dân ở Chiết Giang tên Lưu Linh nói: “Nếu những quốc gia kiểu như vậy ngày càng ít đi, thì chắc chắn sẽ có lợi hơn cho người dân Trung Quốc. Điều quan trọng nhất ở Trung Quốc là phải có cơ chế kiểm soát quyền lực. Hiện nay người dân sống rất khổ. Quyền lực trong tay quan chức quá lớn. Dù nhìn bề ngoài có nhiều cơ quan giám sát, nhưng thực tế không hề tạo ra sự ràng buộc nào”.

Một cư dân ở Bắc Kinh tên Uông Bác (tên đã được thay đổi) nói thẳng:

“Thấy một nhà độc tài nữa bị chặt đầu, tôi rất vui. Khamenei là đại diện cho một chính quyền thần quyền đầy tà ác.”

Anh nói thêm: “Độc tài thì phải có kết cục như vậy. Tôi tin rằng công lý cuối cùng sẽ chiến thắng. Tôi hy vọng Trung Quốc của chúng ta sẽ trở nên dân chủ và phát triển hơn”.

Trong bối cảnh những biến động lịch sử này, giáo sư Dư Mậu Xuân (Yu Maochun), hiện giảng dạy lịch sử quân sự và Đông Á tại Học viện Hải quân Hoa Kỳ (United States Naval Academy), viết rằng: “Những người thực sự khao khát thay đổi, trước hết chính là những người đang sống dưới chế độ chuyên chế”.

Ông nói thêm: “Đảng Cộng sản Trung Quốc, chính quyền thần quyền – quân sự của Iran, hay chế độ độc tài gia tộc ở Bắc Triều Tiên, tuy hình thức khác nhau nhưng bản năng giống nhau: đó là bảo vệ quyền lực của mình. Họ hiểu rất rõ rằng một khi độc quyền quyền lực bị phá vỡ, khả năng kiểm soát lịch sử của họ sẽ nhanh chóng sụp đổ”.

Cuối cùng, bà Lý Ngọc Thanh trích dẫn bài phát biểu năm 1999 của cựu Tổng thống Václav Havel tại Quốc hội Canada: “Quyền của con người cao hơn quyền của quốc gia. Những giá trị được hình thành từ tự do của con người cao hơn chủ quyền quốc gia. Trong luật pháp quốc tế, những điều khoản bảo vệ cá nhân phải được ưu tiên hơn những điều khoản bảo vệ nhà nước”.

Xem thêm

Bộ trưởng Bessent: Hơn một nửa nguồn năng lượng của Trung Quốc đến từ Trung Đông

Bộ trưởng Bessent cho biết việc nguồn cung dầu từ Persian Gulf bị gián đoạn có thể gây tác động lớn đối với Trung Quốc