Quay video phơi bày trại giam Tân Cương, công dân Trung Quốc được Mỹ chấp thuận tị nạn

Bình Minh
•
Thứ Bảy, 31/01/2026

Đơn xin tị nạn chính trị của công dân Trung Quốc Quan Hằng đã được thẩm phán di trú chấp thuận vào thứ Tư tuần này (ngày 28/1). Anh đã ghi hình và phát tán các cơ sở giam giữ ở Tân Cương, phơi bày các vấn đề nhân quyền cực kỳ nhạy cảm mà chính quyền Đảng cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ) lâu nay luôn phủ nhận.

Bên trái là Quan Hằng. Bên phải là ông Trần Sấm Sáng, luật sư bào chữa của Quan Hằng. (Ảnh do mẹ của Quan Hằng cung cấp / NTD Flora Hua / Epoch Times)

Hãng thông tấn AFP đưa tin, Quan Hằng, hiện 38 tuổi, từng bị Cơ quan Thực thi Di trú và Hải quan Mỹ (ICE) bắt giữ vào tháng 8 năm ngoái, làm dấy lên lo ngại trong giới ủng hộ và các nhà hoạt động nhân quyền rằng anh có thể bị trục xuất về Trung Quốc, nơi anh nhiều khả năng sẽ phải đối mặt với sự đàn áp.

Tuy nhiên, vào ngày 28/1, Quan Hằng đã được chấp thuận quy chế tị nạn. Trong bối cảnh việc xét duyệt nhập cư những năm gần đây ngày càng khắt khe, phán quyết này được xem là đặc biệt hiếm hoi.

Bên cạnh nỗ lực của các nhà hoạt động nhân quyền, nghị sĩ Raja Krishnamoorthi – thành viên cao cấp của Đảng Dân chủ trong Ủy ban đặc biệt Hạ viện Mỹ về Cạnh tranh Chiến lược với Đảng Cộng sản Trung Quốc – cũng đã kêu gọi phê chuẩn đơn xin tị nạn của Quan Hằng vào tháng 12 năm ngoái. Trong thư gửi Bộ trưởng An ninh Nội địa Kristi Noem, ông nhấn mạnh rằng Mỹ có trách nhiệm pháp lý phải bảo vệ những người tìm kiếm nơi trú ẩn để tránh bị các chính quyền độc đoán đàn áp.

Trong cuộc phỏng vấn sau phiên tòa, luật sư bào chữa của anh, ông Trần Sấm Sáng, cho biết trường hợp này mang tính điển hình ở chỗ Quan Hằng không xin tị nạn vì từng bị đàn áp trực tiếp trong lãnh thổ Trung Quốc, mà vì đã phơi bày các vấn đề nhân quyền cực kỳ nhạy cảm, từ đó phải đối mặt với nguy cơ thực tế bị trả thù nếu quay về nước.

Ông Trần Sấm Sáng chỉ ra rằng, xét theo các tiêu chuẩn nghiêm ngặt của luật tị nạn Hoa Kỳ, trong thời gian ở Trung Quốc, Quan Hằng không bị bắt, không bị đánh đập, không bị đe dọa, nhưng mấu chốt của trường hợp này nằm ở việc Quan Hằng đã bí mật quay và công bố hình ảnh các cơ sở giam giữ ở Tân Cương, chạm đến vấn đề nhạy cảm mà chính quyền ĐCSTQ huy động cả bộ máy nhà nước để phủ nhận toàn diện, được xem là hành vi mang tính chính trị ở mức độ cao.

“Động cơ ban đầu khi anh ấy quay những đoạn video này không phải để xin tị nạn, mà là hy vọng để thế giới nhìn thấy sự thật”, ông Trần Sấm Sáng nói.

Trong quá trình quay phim, Quan Hằng dần nhận ra rằng một khi các video này được công khai tại Trung Quốc, không chỉ sự an toàn cá nhân của anh bị đe dọa, mà các tư liệu hình ảnh cũng có thể nhanh chóng bị xóa bỏ nhằm phi tang dấu vết. Vì vậy anh mới lựa chọn rời khỏi Trung Quốc và công bố nội dung liên quan ở nước ngoài.

Ông Trần Sấm Sáng mô tả rằng vấn đề Tân Cương là phần đặc biệt nhất, đồng thời cũng là then chốt nhất của hồ sơ xin tị nạn.

“Kiểu hành vi quay phim như vậy hầu như không có người thứ hai nào làm được. Phóng viên nước ngoài hay những người khác không thể tự do tiếp cận các địa điểm liên quan để thu thập chứng cứ, trừ khi có sự sắp xếp và giám sát chính thức của ĐCSTQ, tức là ĐCSTQ dẫn bạn vào trong nhà tù để cho bạn quay, làm mẫu cho bạn xem.”

Ông nói chính vì lý do đó, các bằng chứng hình ảnh mà Quan Hằng cung cấp có tính độc đáo và giá trị cộng đồng rất cao.

Tại tòa, thẩm phán đã dành khá nhiều thời gian để đọc phán quyết và xác định Quan Hằng là “nhân chứng đáng tin cậy”. Lời khai của anh phù hợp và chi tiết so với các tài liệu đã nộp, đồng thời thừa nhận rằng Quan Hằng lo sợ sẽ bị trả thù nếu bị trục xuất, đặc biệt trong bối cảnh phía ĐCSTQ đã dò hỏi gia đình anh về tung tích và các hành động trước đây của anh.

Ông Trần Sấm Sáng tiết lộ ngoài sự quan tâm của truyền thông và các nghị sĩ Quốc hội, Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ cũng từng cung cấp ý kiến bằng văn bản về tình hình quốc gia của Trung Quốc và bối cảnh nhân quyền liên quan, đóng vai trò quan trọng trong việc giúp thẩm phán hiểu rõ bối cảnh của vụ án.

Mặc dù phán quyết đã được đưa ra, Quan Hằng vẫn chưa được trả tự do ngay lập tức. Theo thủ tục, Bộ An ninh Nội địa Hoa Kỳ vẫn giữ quyền kháng cáo trong vòng 30 ngày.

Ông Trần Sấm Sáng cho biết, về mặt lý thuyết, cơ quan di trú có thể thả người bất cứ lúc nào, hoặc cũng có thể lựa chọn chờ đến khi thời hạn kháng cáo kết thúc rồi mới đưa ra quyết định. Nếu chính phủ lựa chọn kháng cáo, phía bào chữa sẽ cân nhắc việc nộp đơn habeas corpus (Lệnh hầu tòa) lên tòa án liên bang để tranh thủ cho Quan Hằng được tại ngoại.

Mặc dù bên công tố cho biết họ bảo lưu quyền kháng cáo, nhưng về khả năng kháng cáo, ông Trần Sấm Sáng cho rằng không cao.

“Trọng tâm thực thi pháp luật hiện nay của chính phủ là những người nhập cư bất hợp pháp có tiền án hoặc gây đe dọa đến an toàn công cộng. Ngoài việc không có giấy tờ hợp lệ khi nhập cảnh, Quan Hằng không có bất kỳ vấn đề nào khác. Tôi không cho rằng chính phủ cần phải tiếp tục dây dưa trong một vụ án được quan tâm ở mức độ cao như vậy.”

Ông Trần Sấm Sáng cho biết, vụ án của Quan Hằng gửi đi một thông điệp quan trọng ra bên ngoài: Ngay cả khi không có trải nghiệm bị đàn áp trực tiếp tại quốc gia nguyên quán, chỉ cần người xin tị nạn có những hành động thực chất trong việc công khai phơi bày các vấn đề nhân quyền nghiêm trọng, thể hiện lập trường chính trị, vì thế phải đối mặt với nguy cơ bị trả thù khi trở về nước, thì vẫn có khả năng được cấp tị nạn.

“Nếu ngay cả những vụ án ở cấp độ như thế này cũng không thể thông qua, thì rất nhiều người sẽ hoàn toàn mất niềm tin vào hệ thống tị nạn”, ông nói. Tuy nhiên, ông cũng nhấn mạnh rằng trường hợp của Quan Hằng mang tính đặc thù rất cao và không phải là một ví dụ dễ sao chép.

Khi nói về màn thể hiện của Quan Hằng trong ngày ra tòa, ông Trần Sấm Sáng mô tả anh rất “bình tĩnh và điềm đạm”. Ông cho biết, phần trình bày của Quan Hằng trước tòa rõ ràng, ổn định, phù hợp với kỳ vọng trước đó của ông, “đối với nhiều người cảm thấy thất vọng về tị nạn chính trị, kết quả này ít nhiều cũng có thể mang lại cho họ một chút niềm tin.”

Cha mẹ của Quan Hằng đã ly hôn, mẹ anh là bà La đã sinh sống tại Đài Loan suốt 20 năm. Hôm 29/1, bà La trả lời Hãng thông tấn Trung ương Đài Loan (CNA) cho biết bà vô cùng cảm kích luật sư Trần, cũng như những người đã đứng ra ủng hộ con trai bà giữa giá rét. Do Mỹ thắt chặt chính sách nhập cư, trước khi có phán quyết bà hoàn toàn không dám chắc điều gì, ngay cả sau khi có kết quả bà vẫn phải hỏi luật sư nhiều lần: “Đơn xin tị nạn thật sự đã được chấp thuận rồi sao?”

Khi nói chuyện điện thoại với Quan Hằng, bà cảm nhận con trai mình vẫn chưa hoàn toàn thoát khỏi nỗi buồn và sự dồn nén tâm lý kéo dài.

Bà cho biết trong thời gian này bà đã đi lại giữa Đài Loan và Mỹ ba lần. Trong quá trình đó, Quan Hằng từng đối mặt với nguy cơ bị Mỹ trục xuất; thậm chí có thông tin cho rằng thẩm phán đang cân nhắc việc đưa Quan Hằng sang Uganda để chờ xét duyệt đơn xin tị nạn, khiến anh phải trải qua rất nhiều thử thách và áp lực về tinh thần.

Luật sư Trần và bà La cho biết, sau khi xuất hiện thông tin Quan Hằng có thể bị đưa sang Uganda, Trung Quốc lập tức gây sức ép lên cha của anh. Luật sư Trần cũng nói thêm rằng, ngoài việc chính quyền Trung Quốc gây áp lực lên gia đình, lực lượng “dư luận viên” của ĐCSTQ còn tiến hành bôi nhọ các video do Quan Hằng đăng tải trên mạng.

Cuối năm 2021, Quan Hằng từng đăng tải một đoạn video dài 20 phút trên mạng, ghi lại chi tiết chuyến đi của anh tới khu vực Tân Cương, tây bắc Trung Quốc. Khi đó, anh đã đến thăm các cơ sở mà truyền thông điều tra BuzzFeed của Mỹ xác định là nơi giam giữ người Duy Ngô Nhĩ và các cộng đồng Hồi giáo thiểu số khác, hoặc rất có thể là các trung tâm giam giữ tương tự.

Chính quyền Bắc Kinh bị cáo buộc từ năm 2017 đã giam giữ hơn 1 triệu người Duy Ngô Nhĩ và các tín đồ Hồi giáo khác. Liên Hợp Quốc từng nhận định các hành vi này có thể cấu thành tội ác chống lại loài người. ĐCSTQ kiên quyết phủ nhận các cáo buộc, khẳng định các cơ sở này chỉ là trung tâm đào tạo nghề nhằm xóa bỏ chủ nghĩa cực đoan ở Tân Cương và thúc đẩy phát triển kinh tế.