Dòng họ Hoàng Nghĩa ở Nghệ An

Dòng họ Hoàng Nghĩa là dòng họ trung nghĩa, nhiều người là văn nhân võ tướng, là một phần không thể thiếu trong lịch sử văn hóa Nghệ An.

Vị tướng trung nghĩa được đổi họ thành Hoàng Nghĩa

Theo gia phả họ Hoàng Nghĩa ở Nghệ An thì dòng ho này có nguồn gốc từ xã Hoàng Vân, huyện Kim Động, tỉnh Sơn Nam (nay là thôn Vân Nội, xã Hồng Tiến, huyện Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên) từ thời vua Lê Thái Tổ.

Đến thế kỷ 16, thời chiến tranh Nam Bắc triều giữa nhà Lê và nhà Mạc, dòng họ Hoàng Nghĩa có Hồng Quốc công Hoàng Thế Kiều theo nhà Lê được cử làm Đô đốc Tổng binh ở Nghệ An. Ông kết hôn với bà Phan Thị Má ở làng Dương Xá, huyện Hưng Nguyên.

Nhà Mạc lúc này rất mạnh, đưa quân tiến đánh nhà Lê. Hoàng Thế Kiều nhiều lần đánh lui quân Mạc, nhưng hy sinh trong một cuộc chiến. Vua thương tiếc cho đổi họ Hoàng Thế thành Hoàng Nghĩa nhằm ghi nhận phẩm chất trung nghĩa của ông.

Dòng họ Hoàng Nghĩa ở Nghệ An

Hoàng Nghĩa Kiều có 3 người con trai, người con thứ ba là Phú quận công Hoàng Nghĩa Lương đến quê mẹ ở Nghệ An lập nghiệp. Ông định cư tại nơi mà ngày nay là xã Hưng Lĩnh, Hưng Nguyên, Nghệ An.

Theo ghi chép từ gia phả, ông củng cố vị thế dòng họ, góp phần giữ yên ổn vùng đất Nghệ An. Đây được xem là vùng đất “địa linh sinh nhân kiệt” khi có nhiều danh nhân Nghệ An sinh ra tại nơi đây như Phan Bội Châu.

Con cháu của Phú quận công nối đời nhau lập nghiệp ở Nghệ An. Dòng họ Hoàng Nghĩa có 19 vị Quận công, trên 60 vị tước Hầu, 5 vị sau khi mất được truy phong tước Đại Vương. Ngày nay ở thành phố Vinh có đường mang tên Hoàng Nghĩa Lương.

Con cháu dòng họ Hoàng Nghĩa ùng dân khai khẩn đất hoang lập thành các làng mới. Dòng họ Hoàng Nghĩa ngày càng đông đúc, hình thành nhiều chi họ tại Hưng Nguyên, rồi đi sang cả các huyện Nam Đàn, Thanh Chương, v.v…

Dòng họ Hoàng Nghĩa ở Phúc Chỉ, Nam Đàn

Một người con trai của Phú quận công là Hoàng Nghĩa Chung đến lập nghiệp ở Nam Đàn, hình thành một chi họ ở Phúc Chỉ (nay là làng Nhân Hậu, xã Kim Liên, Nam Đàn). Chi họ này nổi bật bởi có nhiều vị quan thanh liêm được lòng dân chúng như Hoàng Thế Viêm, Hoàng Đa Trợ, Hoàng Đình Trác…

Thủy tổ dòng họ ở Phúc Chỉ là ông Hoàng Thế Viêm, đến đây vào thời vua Lê Dụ Tông, nổi tiếng thông minh từ nhỏ. Ông đỗ kỳ thi Hương khoa thi năm 1730 và được bổ nhiệm làm Tri huyện Đông Triều (Quảng Ninh). Hoàng Thế Viêm làm quan liêm chính, lại giản dị gần dân, giúp cuộc sống dân chúng ổn định.

Hoàng Thế Viêm mất khi con trai là Hoàng Đa Trợ còn nhỏ. Người mẹ khó khăn vẫn cố tần tảo nuôi con khôn lớn. Vì gia cảnh khó khăn nên năm 19 tuổi Hoàng Đa Trợ mới học chữ nghĩa.

Dù học muộn nhưng nhờ phúc đức của cha mà Đa Trợ học rất thông minh, năm 25 tuổi thì đỗ sinh đồ. Ông làm quan qua các chức vụ khác nhau, đến năm 1807 thì làm Tri huyện Chân Lộc (Nghệ An). Ộng làm quan thanh liêm lại tận tụy giúp dân, tận tình đóng góp tiền của xây dựng các công trình trong làng xã. Sau khi ông mất, dân chúng địa phương đã rước linh vị ông vào đình phụ tế để thờ cúng tưởng nhớ ân đức của ông.

Đền thờ Phú Quận công nằm trên khu đất rộng 1 mẫu 2 sào ở làng Hoàng Nghĩa, nay thuộc xã Hưng Lĩnh, Hưng Nguyên. Đền thờ nằm cạnh sông Lam với kiến trúc cổ kính như tam quan, nhà trùng diêm, các điện thờ (Hạ, Trung, Thượng), đình trung, nhà trù… với chạm khắc tinh xảo. Trong đền có nhiều câu đối như:

Gia tiên Kim Động, Hoàng Vân, Nam thiên thế phiệt
Miếu ngật Hưng Nguyên, Dương Xá, Hoan địa linh từ

Nghĩa là:

Tổ tiên ở Kim Động, Hoàng Vân dòng dõi danh tiếng dưới trời Nam
Đền miếu ở Hưng Nguyên, Dương Xá linh thiêng trên đất Châu Hoan

Năm 2009, đền thờ Phú quận công Hoàng Nghĩa Lương được công nhận là Di tích văn hóa cấp quốc gia. Đây không chỉ là nơi thờ tự mà còn là nơi gắn kết cộng đồng trong dòng họ, giáo dục thế hệ sau này về truyền thống tổ tiên.

Ngày nay con cháu dòng họ Hoàng Nghĩa vẫn giữ gìn truyền thống của cha ông, có quỹ khuyến học nhằm giúp con em gặp khó khăn và vinh danh những người có học vị cao.

Trần Hưng

Xem thêm:

• Dòng họ Nguyễn Cửu: Danh gia vọng tộc của triều Nguyễn (P1)
• Dòng họ 2 lần bị án tru di vẫn có 5 người đỗ đại khoa

Mời xem video: