Bắc Kinh đang đặt cược rằng trí tuệ nhân tạo (AI) sẽ làm được điều mà Ủy ban Kế hoạch Nhà nước Liên Xô (Gosplan) chưa bao giờ làm được: nắm rõ mọi thứ, dự báo mọi thứ và điều khiển 1,4 tỷ người, mà không lặp lại vết xe đổ của nền kinh tế kế hoạch Liên Xô. Nền kinh tế ấy đã sụp đổ vì những thất bại về thông tin.

Ảnh minh họa. (Ảnh: DC Studio / Shutterstock)

Canh bạc này có thể giúp Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ) kiểm soát xã hội hiệu quả hơn mọi chế độ từng có trong lịch sử, nhưng không thể khiến chủ nghĩa xã hội thực sự vận hành được. Chính quyền ĐCSTQ cho rằng thuật toán có thể hoàn thiện chủ nghĩa xã hội, nhưng lịch sử cho thấy không phải vậy.

Khiếm khuyết của mọi xã hội kế hoạch hóa chưa bao giờ nằm ở chỗ thiếu dữ liệu, mà nằm ở nhân tính: người dân nói dối người giám sát mình, quan chức bao che cho bản thân, và không thể ép buộc ai thực lòng quan tâm. AI không giải quyết được tận gốc những vấn đề này. AI chỉ kế thừa nguyên vẹn, nhân rộng chúng lên và che giấu chúng sau các bảng điều khiển số.

Toàn cảnh cỗ máy giám sát

Hệ thống kiểm soát hiện có quy mô rất lớn. Có tới 600-700 triệu camera giám sát liên tục truyền hình ảnh về các nền tảng “bộ não thành phố” ở các địa phương. Những nền tảng này dùng công nghệ nhận dạng khuôn mặt và dáng đi để đánh dấu đám đông. Nhân viên quản lý lưới địa bàn và người chỉ điểm tình nguyện cũng theo dõi sát mọi động tĩnh của vài trăm hộ gia đình trong khu vực mình phụ trách.

Chế độ danh sách đen cấm những người bị coi là “thất tín” đi máy bay, tàu hỏa và vay vốn. Tuy nhiên, trái với nhận thức phổ biến ở phương Tây, Trung Quốc đến nay vẫn chưa có một hệ thống chấm điểm tín dụng cá nhân thống nhất trên toàn quốc.

Chế độ “xác thực danh tính mạng quốc gia” (NII), triển khai trên toàn quốc từ tháng 7/2025, cung cấp cho các cơ quan chức năng một loại chứng thực tập trung để theo dõi người dùng trên nhiều nền tảng. Dù vậy, việc đăng ký hiện vẫn theo nguyên tắc tự nguyện và phạm vi áp dụng còn hạn chế. Giới phê bình cảnh báo việc hợp nhất danh tính số có thể mở rộng kiểu giám sát bằng thuật toán như ở Tân Cương, nơi dữ liệu được đánh dấu tự động đã trực tiếp dẫn tới các vụ giam giữ hàng loạt.

Chỉ thị “AI+” năm 2025 của Quốc vụ viện ĐCSTQ và Quy hoạch 5 năm lần thứ 15 (2026-2030) nhằm hợp nhất các lớp giám sát này. AI sẽ là sợi dây kết nối các ghi chép đi thăm hộ của nhân viên quản lý lưới, hành trình do camera ghi lại, lịch sử thanh toán và lịch sử trò chuyện để tạo ra cảnh báo rủi ro. Nhờ đó, chính quyền có thể ra tay trước khi bất đồng chính kiến kịp hình thành. Đồng nhân dân tệ kỹ thuật số có thể lập trình còn đưa cả dòng tiền vào tầm giám sát.

Tất nhiên, đó mới là lý thuyết. Trên thực tế, mọi việc rốt cuộc vẫn phải do “con người” thực hiện.

Nhân tính phản công

Cỗ máy của Bắc Kinh có một khiếm khuyết mà không bản cập nhật phần mềm nào khắc phục được: cỗ máy ấy vận hành nhờ con người. Dù là người dân bị giám sát, quan chức điều hành hay thế hệ trẻ mà hệ thống cần đến, ai cũng có lý do riêng để chống lại.

Người bị theo dõi nói dối, cỗ máy cũng học cách nói dối

Trong hai năm 1958 và 1959, các cán bộ cộng sản ở Trung Quốc vì sợ hãi đã báo cáo những vụ mùa bội thu kỷ lục không hề có thật. Bắc Kinh sau đó trưng thu lương thực dựa trên những con số bịa đặt này, khiến hàng chục triệu người rơi vào nạn đói.

Giám sát gắt gao không chấm dứt được hành vi này mà chỉ đẩy hành vi ấy vào bóng tối. Những người biết mình bị giám sát sẽ đóng kịch cho vừa ý người giám sát, nói bằng ám ngữ và giấu kín suy nghĩ thật trong lòng. Nhà kinh tế học kiêm nhà chính trị học người Mỹ gốc Thổ Nhĩ Kỳ Timur Kuran gọi đó là “ngụy tạo sở thích” (preference falsification): sự phục tùng công khai che đậy bất đồng thầm kín, cho tới khi áp lực giám sát đột ngột giảm xuống. ĐCSTQ hiểu rõ điều này hơn cả những người ủng hộ đảng này.

Các nhà nghiên cứu phát hiện rằng khi người dân biết hệ thống tín dụng xã hội được dùng vào mục đích chính trị, mức ủng hộ của công chúng giảm mạnh. Đó cũng là lý do chính quyền kiểm duyệt gắt gao các cuộc thảo luận liên quan. Một hệ thống AI được huấn luyện bằng “hành vi đóng kịch” sẽ cực kỳ tự tin về một xã hội không hề tồn tại. Dữ liệu đã sai lệch ngay từ gốc thì khối lượng lớn đến đâu cũng không cứu vãn được.

Quan chức qua mặt cỗ máy

Nhà kinh tế chính trị học người Canada Ronald Wintrobe gọi hiện tượng này là “thế lưỡng nan của nhà độc tài” (dictator’s dilemma): cấp dưới càng sợ người cai trị thì sự thật đến được cấp cao nhất càng ít. AI không xóa bỏ thế lưỡng nan này, trái lại còn tự động hóa nó.

Chỉ trong một tuần năm 2017, nền tảng dữ liệu cảnh sát ở Tân Cương đã đánh dấu 24.412 “người khả nghi” tại 4 thành phố cấp địa khu. Các quan chức địa phương, vốn chạy theo thành tích để được khen thưởng, lập tức đưa đại đa số những người này vào trại cải tạo. Không ai được thăng chức nhờ “loại bỏ báo động nhầm”.

Năm 2022, quan chức thành phố Trịnh Châu, tỉnh Hà Nam đã chuyển mã sức khỏe phòng dịch COVID-19 của những người gửi tiền bị lừa ở ngân hàng sang “mã đỏ” để ngăn họ đi biểu tình. Một công cụ vốn được tạo ra cho y tế công cộng đã trở thành công cụ che đậy bê bối của địa phương.

Đây là thủ đoạn quen thuộc của xã hội chuyên chế: mọi công cụ “ổn định” rốt cuộc đều bị người nắm quyền dùng để mưu lợi riêng. Các cơ quan tích trữ dữ liệu, vì trong bộ máy quan liêu, thông tin chính là quyền lực. Hệ thống hợp nhất cao độ mà Bắc Kinh hình dung cuối cùng chỉ trở thành một tập hợp chắp vá các “lãnh địa dữ liệu”, mỗi nơi chỉ báo lên trung ương những thông tin giúp người đứng đầu của mình giữ được ghế.

Người giám sát cũng cần bị giám sát

Năm 2022, một cơ sở dữ liệu của cảnh sát Thượng Hải chứa thông tin của tới 1 tỷ người bị rò rỉ lên mạng và bị rao bán công khai. Tập trung quyền lực cao độ không chỉ khuếch đại gấp bội sức mạnh của bộ máy nhà nước, mà còn khuếch đại món lợi mà một kẻ nội gián tham nhũng có thể thu được, cũng như tai họa mà một người lơ là có thể gây ra. ĐCSTQ không thể hoàn toàn tin những người phụ trách giám sát, nên phải quay sang giám sát chính họ, cứ thế rơi vào một vòng lặp không hồi kết.

Không ai ngăn được sự thờ ơ

Sự phản kháng mạnh mẽ nhất ở Trung Quốc hiện nay không phải biểu tình trên đường phố mà là rút lui. Giới trẻ “nằm thẳng”, quay lưng với vòng xoáy cạnh tranh khốc liệt và văn hóa làm việc quá sức triền miên, bỏ qua cơ hội thăng tiến, trì hoãn kết hôn và sinh con. Tất cả những điều này không phạm pháp, cũng không bị camera ghi lại. Bắc Kinh nay coi xu hướng này là vấn đề an ninh quốc gia. Đó rõ ràng là kiểu “chưa khảo đã xưng”, cho thấy công cụ giám sát của họ có thể truy ra người bất đồng chính kiến nhưng không tạo ra được động lực tự thân.

Tỷ lệ sinh của Trung Quốc đã giảm xuống mức thấp kỷ lục, tổng dân số đang giảm. Nhà nước giám sát có thể ép người dân phục tùng, nhưng không thể khơi dậy nhiệt huyết, tinh thần dám mạo hiểm. Nhà nước ấy cũng không thể khiến người ta khao khát lập gia đình, gây dựng sự nghiệp ở một đất nước theo dõi từng cử chỉ của dân.

Kiểm soát quá mức bóp nghẹt sức sống mà chủ nghĩa xã hội cần nhất

Friedrich Hayek (1899-1992), nhà kinh tế học người Anh gốc Áo, là một trong những đại diện tiêu biểu của kinh tế học tự do cổ điển. Nhận định sâu sắc của ông là tri thức thúc đẩy nền kinh tế vận hành vốn phân tán, ngầm ẩn, mang tính địa phương, và chỉ có cơ chế giá cả cùng thị trường tự do mới giúp những tri thức đó phát huy tác dụng. Bắc Kinh tin chắc dữ liệu theo thời gian thực có thể lấp được khoảng trống này, nhưng thực tế không phải vậy, vì mấu chốt của vấn đề chưa bao giờ chỉ là thông tin, mà còn là “động lực”.

Sự thịnh vượng kinh tế phụ thuộc vào việc con người được tự do thử và sai, tranh luận, và lập ra những công ty thách thức các doanh nghiệp lớn hiện có. Đợt chấn chỉnh mạnh tay các nền tảng công nghệ và ngành dạy thêm giai đoạn 2020-2022 đã làm bốc hơi hàng trăm tỷ USD giá trị. Đợt chấn chỉnh ấy còn gióng lên hồi chuông cảnh báo cho mọi doanh nhân: cây to thì đón gió, thành công quá nổi bật chỉ chuốc lấy trừng phạt.

Vì vậy, những người có hoài bão học cách giữ quy mô kinh doanh nhỏ, chuyển tiền ra nước ngoài, hoặc dứt khoát ra đi. Một nền kinh tế không chấp nhận “bất ngờ” sẽ ngày càng ít điều bất ngờ, mà tăng trưởng kinh tế lại bắt nguồn chính từ những đổi mới và đột phá ngoài dự liệu ấy.

Lịch sử không ưu ái những kho hồ sơ hoàn hảo

Bộ An ninh Quốc gia Đông Đức Stasi (một trong những cơ quan cảnh sát mật và tình báo quy mô lớn nhất, tổ chức chặt chẽ nhất thế giới thời Chiến tranh Lạnh) đã xây dựng mạng lưới chỉ điểm có lẽ dày đặc nhất lịch sử. Cơ quan này thu thập thông tin tình báo về hàng triệu công dân Đông Đức. Chính các báo cáo của Stasi đã ghi lại chi tiết làn sóng bất mãn dâng cao năm 1989. Thế nhưng, tất cả những điều đó không cứu được chế độ Đông Đức khỏi sụp đổ.

Những bộ hồ sơ dày cộp có thể ghi lại nhất cử nhất động của con người, nhưng không thể làm cho nền kinh tế vận hành, cũng không chi phối được hành vi của họ.

Lời kết

AI có thể nhìn thấy hành vi bên ngoài, nhưng không thể nhận ra niềm tin trong lòng người. AI có thể cưỡng ép người ta làm theo, nhưng không thể khơi dậy nỗ lực tự giác mà sự thịnh vượng kinh tế cần có. Mọi điểm yếu chí mạng của hệ thống này đều xuất phát từ “con người”: người dân “đóng kịch” trước cảm biến, quan chức thao túng cơ chế cảnh báo, kẻ nội gián rao bán dữ liệu mật, và một thế hệ lặng lẽ thôi cố gắng.

Mạng lưới giám sát càng kín kẽ thì dữ liệu đầu vào càng bị làm giả, còn những người vận hành càng thêm lo sợ. Bắc Kinh đang dựng lên một cỗ máy khổng lồ càng sai lại càng tự tin.

Với các xã hội tự do, cách ứng phó đúng đắn là kiên quyết khước từ bộ công cụ giám sát và AI của ĐCSTQ, bảo vệ các cộng đồng hải ngoại bị chế độ này đàn áp, và không ngừng chứng minh rằng năng lực đổi mới của thể chế mở rốt cuộc sẽ vượt qua hệ thống khép kín. Nhân tính từng đánh bại Ủy ban Kế hoạch Nhà nước Liên Xô, những tủ hồ sơ của Bộ An ninh Quốc gia Đông Đức và những báo cáo sản lượng lương thực giả dối thời Mao Trạch Đông (1893-1976). Theo thời gian, nhân tính rồi cũng sẽ chiến thắng thuật toán.

Giới thiệu tác giả: Stu Cvrk từng phục vụ 30 năm trong Hải quân Mỹ, đảm nhiệm nhiều vị trí tại ngũ và dự bị, có nhiều kinh nghiệm tác chiến ở Trung Đông, Tây Thái Bình Dương và các khu vực khác. Ông nghỉ hưu với quân hàm đại tá. Ông tốt nghiệp Học viện Hải quân Mỹ ở bang Maryland, được đào tạo theo nền giáo dục khai phóng cổ điển, có học vấn và kinh nghiệm của một nhà hải dương học và chuyên viên phân tích hệ thống. Những điều này đặt nền móng quan trọng cho các bài bình luận chính trị của ông sau này.

Bài gốc tiếng Anh “The Limits of Control: Why Human Nature Will Defeat China’s AI Socialism” đăng trên The Epoch Times.

Theo Stu Cvrk/ Epoch Times

(Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả, không nhất thiết phản ánh quan điểm của Epoch Times.)