Đã hạn chế uống rượu vẫn bị gan nhiễm mỡ? Nhiều người không để ý nguyên nhân này
- Hâm Lai
- •
Nhiều người bị gan nhiễm mỡ đã bớt uống hoặc bỏ rượu, nhưng khi tái khám, gan vẫn nhiễm mỡ. Ngoài rượu, thói quen ăn tối quá muộn cũng là yếu tố quan trọng khiến gan tích mỡ.

Ngày nay, nhiều người bắt đầu điều chỉnh lối sống để giữ gìn sức khỏe. Khi khám sức khỏe phát hiện gan nhiễm mỡ, bước đầu tiên mà phần lớn mọi người làm là uống ít rượu hoặc cai rượu. Tuy nhiên, không ít người cai rượu một thời gian rồi đi khám lại thì bất ngờ thấy gan vẫn nhiễm mỡ, có người còn nặng hơn.
Lúc đó, họ thường băn khoăn:
“Tôi bỏ rượu rồi, sao vẫn không hết được gan nhiễm mỡ?”
Thực ra, ngoài rượu, còn một thói quen khác cũng là yếu tố quan trọng khiến mỡ tích tụ trong gan. Đó là ăn tối quá muộn.
Gan nhiễm mỡ không chỉ do rượu
Người ta thường đánh đồng gan nhiễm mỡ với việc uống rượu quá mức. Đúng là có bệnh gan nhiễm mỡ do rượu, tức gan tích mỡ vì uống rượu nhiều. Tuy nhiên, trên thực tế, loại gặp nhiều hơn là bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu, mà giới y khoa hiện nay thường gọi là bệnh gan nhiễm mỡ liên quan đến rối loạn chuyển hóa.
Tại Việt Nam, một nghiên cứu tại Bệnh viện Chợ Rẫy (TP.HCM) xem xét 331 người lớn đến khám sức khỏe từ tháng 6 đến tháng 10/2023. Trong số này, 97 người, tức 29,31%, mắc bệnh gan nhiễm mỡ liên quan đến rối loạn chuyển hóa. Tỷ lệ mắc ở nam giới là 44,51%, ở nữ giới là 14,37%. Ở nhóm thừa cân, béo phì, tỷ lệ này lên tới 48,26%, còn ở nhóm có cân nặng bình thường là 9,27%.
Loại gan nhiễm mỡ này không liên quan đến rượu mà gắn chặt với chế độ ăn, rối loạn chuyển hóa, ít vận động và nếp sinh hoạt. Mỡ tích tụ trong tế bào gan chủ yếu là triglyceride. Khi lượng mỡ này vượt quá 5% trọng lượng của gan, người bệnh sẽ được chẩn đoán gan nhiễm mỡ.
Vì vậy, dù không uống một giọt rượu, chỉ cần chuyển hóa năng lượng trong cơ thể mất cân bằng, lượng calo dư thừa vẫn sẽ biến thành mỡ. Lượng mỡ này lặng lẽ dồn vào gan, “nhà máy hóa chất” lớn nhất của cơ thể.
Vì sao ăn tối quá muộn lại hại gan?
Không ít người nghĩ: “Chỉ cần tổng lượng calo cả ngày không vượt mức thì ăn tối lúc mấy giờ có sao đâu?” Tuy nhiên, các nghiên cứu dinh dưỡng học và sinh lý học hiện đại đã bác bỏ quan niệm này. Cơ thể con người không chỉ có một “sổ thu chi” calo mà còn có một chiếc đồng hồ sinh học vận hành rất chính xác.
Ăn tối quá muộn trở thành “tác nhân ngầm” gây gan nhiễm mỡ chủ yếu do các cơ chế sinh lý dưới đây.
1. Nhịp sinh học lệch với hiệu suất chuyển hóa
Chức năng chuyển hóa của cơ thể không hoạt động với cùng một hiệu suất suốt 24 giờ. Cơ thể con người vốn được “thiết kế” theo nhịp “mặt trời mọc thì làm, mặt trời lặn thì nghỉ”.
Ban ngày: Độ nhạy insulin (mức độ tế bào đáp ứng với insulin) cao hơn. Cơ thể có xu hướng đốt carbohydrate và chất béo nạp vào để tạo năng lượng cho các hoạt động hằng ngày.
Ban đêm: Khi trời tối, cơ thể bắt đầu chuẩn bị nghỉ ngơi, độ nhạy insulin giảm và tốc độ chuyển hóa chậm lại. Nếu lúc này ăn nhiều, nhất là bữa tối nhiều carbohydrate và chất béo, cơ thể sẽ xử lý các chất dinh dưỡng này kém hiệu quả hơn hẳn.
2. Calo dư ban đêm dễ “đi tắt” thành mỡ
Khi ăn khuya, đường tiêu hóa hấp thu một lượng lớn glucose và axit béo vào máu. Lúc này cơ thể không cần nhiều năng lượng như vậy, nhưng do insulin đã được tiết ra, các chất dinh dưỡng này vẫn phải được xử lý.
Ban đêm, cơ bắp và các mô khác cần rất ít glucose, nên gan trở thành “kho chứa” đầu tiên phải hứng chịu.
Gan tổng hợp lượng đường và axit béo dư thừa thành triglyceride. Lâu dần, lượng mỡ này đọng lại trong tế bào gan và gây gan nhiễm mỡ.
3. Giấc ngủ xung đột với quá trình tiêu hóa
Ban đêm, dạ dày và ruột cần chuyển sang trạng thái làm việc nhẹ để tự phục hồi. Nếu đêm khuya, dạ dày và ruột vẫn phải tiêu hóa, hấp thu nhiều thức ăn, sự co bóp (nhu động) của chúng sẽ ảnh hưởng đến chất lượng giấc ngủ.
Ngủ không đủ hay ngủ kém làm rối loạn hormone trong cơ thể. Chẳng hạn, cortisol (hormone căng thẳng) tăng, leptin (hormone tạo cảm giác no) giảm, còn ghrelin (hormone gây cảm giác đói) tăng.
Sự mất cân bằng này khiến người ta hôm sau thèm đồ ngọt, đồ nhiều dầu mỡ hơn. Tình trạng này còn làm độ nhạy insulin giảm thêm, tạo thành vòng luẩn quẩn khiến mỡ tích tụ trong gan nhiều hơn.
Những thói quen có thể gây hại cho gan
Nhiều người phản bác rằng: “Buổi tối tôi đâu có ăn nhiều thịt cá, sao cũng bị [gan nhiễm mỡ]?” Câu trả lời nằm ở bữa tối thực tế của người hiện đại.
1. Người làm thêm giờ ăn bù vào đêm khuya
Người làm thêm giờ tan làm lúc 8–9h tối. Vì cả ngày đã tiêu hao nhiều năng lượng hoặc muốn tự thưởng cho mình, họ thường chọn một bữa thật thịnh soạn: đồ ăn đặt ngoài, đồ nướng, lẩu, thậm chí là tinh bột tinh chế (như mì, cơm rang, bánh mì).
2. Tiếp khách và liên hoan
Các buổi gặp bạn bè, tiệc tối công việc thường bắt đầu sau 8h tối. Các món ăn thịnh soạn trên bàn tiệc, cùng lượng tinh bột và dầu mỡ nạp vào lúc nào không hay, đều đi vào hệ tiêu hóa lúc đêm khuya.
3. Thói quen ăn vặt, ăn khuya
Đó là khoai tây chiên, bánh quy, đồ uống có đường hay đồ tráng miệng nhâm nhi trước ti vi. Những món tưởng “không phải bữa chính” này lại chứa rất nhiều đường tinh luyện và chất béo chuyển hóa (trans fat). Nếu ăn sát giờ đi ngủ, những món ăn này gây gánh nặng rất lớn cho gan.
Những việc cần thay đổi trong sinh hoạt hằng ngày
Ăn tối quá muộn là nguyên nhân quan trọng khiến nhiều người đã hạn chế rượu mà gan nhiễm mỡ vẫn không thuyên giảm. Vì vậy, cần điều chỉnh đúng chỗ cả giờ ăn lẫn thành phần bữa ăn. Muốn thật sự đẩy lùi gan nhiễm mỡ, có thể bắt đầu từ những việc sau.
1. Điều chỉnh giờ ăn và khẩu phần bữa tối
Nên cố gắng ăn tối xong ít nhất 3–4 giờ trước khi ngủ. Chẳng hạn, nếu định đi ngủ lúc 11h đêm thì nên ăn tối xong trước 7h tối, thậm chí sớm hơn.
Đảo khẩu phần theo nguyên tắc “bữa sáng ăn ngon, bữa trưa ăn no, bữa tối ăn ít”. Với bữa tối, có thể giảm bớt tỷ lệ tinh bột và đường, tăng protein chất lượng tốt (như cá, ức gà, đậu phụ) và rau giàu chất xơ.
2. Tránh “đường ẩn” và tinh bột tinh chế vào ban đêm
Buổi tối nên tránh những thực phẩm dễ làm đường huyết lên xuống đột ngột.
Cần tránh xa đồ uống có đường, bánh ngọt, cơm trắng, mì trắng và các món ăn chính làm từ tinh bột tinh chế khác.
Nếu buổi tối thật sự đói, có thể ăn một chút thực phẩm ít đường, nhiều chất xơ, như một nắm nhỏ các loại hạt, một cốc sữa đậu nành không đường hay vài lát dưa chuột. Cách này giúp giảm gánh nặng cho dạ dày, ruột và gan.
3. Kết hợp tập aerobic và tập kháng lực đều đặn
Chỉ điều chỉnh ăn uống thì chưa đủ. Vận động là “thuốc tự nhiên” hiệu quả nhất để đốt lượng mỡ thừa trong gan.
Tập aerobic (các bài tập sức bền như đi bộ nhanh, chạy chậm, bơi, đạp xe): mỗi tuần 3–5 lần, mỗi lần từ 30 phút trở lên, giúp tăng chuyển hóa toàn cơ thể.
Tập kháng lực (các bài tập rèn cơ bắp): tập vừa sức có thể nâng mức tiêu hao năng lượng khi nghỉ ngơi và cải thiện độ nhạy insulin. Nhờ đó, cơ thể xử lý năng lượng hiệu quả hơn, kể cả khi nghỉ ngơi ban đêm.
4. Giữ đồng hồ sinh học ổn định
Sinh hoạt điều độ không chỉ tốt cho giấc ngủ mà còn rất quan trọng với hoạt động chuyển hóa của gan. Hãy cố gắng thức dậy và đi ngủ đúng giờ mỗi ngày, tránh thường xuyên thức khuya.
Thức khuya làm rối loạn hoạt động của các gen đồng hồ sinh học trong gan. Khi đó, gan vẫn ở trong trạng thái chuyển hóa hỗn loạn vào ban đêm, đúng lúc lẽ ra phải được nghỉ ngơi và phục hồi.
Từ khóa bệnh gan Gan nhiễm mỡ ăn khuya


































