6 yếu tố khiến ngày càng nhiều trẻ bị trầm cảm – Chúng ta có thể làm gì?
- Bác sĩ Joel Warsh
- •
Vài tháng trước, một bé gái 13 tuổi đến phòng khám của tôi với tình trạng đau bụng mạn tính, đau đầu, ngủ kém và lo lắng liên tục. Mẹ em đã thử đủ mọi cách – loại bỏ gluten khỏi khẩu phần, điều chỉnh việc học, bổ sung thực phẩm chức năng – nhưng dường như không có gì giúp con gái bà bình tĩnh hơn.
Khi tôi hỏi một ngày điển hình của em diễn ra như thế nào, bức tranh hiện ra quen thuộc đến đau lòng. Em thức dậy trước 6 giờ sáng, vội vã đến trường cho tám tiếng học tập căng thẳng liên tục, sau đó chuyển thẳng sang các hoạt động ngoại khóa, rồi làm bài tập về nhà cho đến 9–10 giờ tối. Em sử dụng thiết bị điện tử cho đến sát giờ đi ngủ. Không có thời gian nghỉ ngơi thực sự, đúng hơn là chưa bao giờ có. Hệ thần kinh của em không được phép “thiết lập lại”. Cơ thể đang phát tín hiệu cầu cứu, nhưng chưa ai từng giúp em hiểu những tín hiệu đó.
Khi chúng tôi áp dụng một kế hoạch hỗ trợ đơn giản bao gồm: cải thiện vệ sinh giấc ngủ, giảm thời gian dùng màn hình, tăng vận động thể chất, cân bằng bữa ăn và dạy các kỹ thuật giúp cơ thể ổn định lại, các triệu chứng của em bắt đầu cải thiện chỉ sau vài tuần. Cơn đau bụng giảm dần, tâm trạng ổn định hơn, giấc ngủ sâu trở lại. Em bắt đầu cảm thấy mình “giống một con người” trở lại.
Những câu chuyện như vậy ngày càng trở nên phổ biến một cách đáng buồn trong thực hành nhi khoa. Lo âu và trầm cảm đã trở thành những đặc điểm nổi bật của tuổi thơ thời hiện đại. Mười năm trước, việc một bác sĩ nhi khoa chẩn đoán lo âu lâm sàng ở trẻ em là điều hiếm gặp. Ngày nay, đó là công việc hàng tuần, thậm chí là hàng ngày của tôi. Cha mẹ cảm thấy quá tải. Trẻ em cũng cảm thấy quá tải. Các con số thống kê phản ánh đúng những gì các gia đình đã biết từ lâu.
Gần một trong ba thanh thiếu niên hiện nay đáp ứng tiêu chuẩn chẩn đoán rối loạn lo âu. Số ca trầm cảm được chẩn đoán ở thanh thiếu niên đã tăng hơn gấp đôi kể từ năm 2010. Các ca nhập viện nhi khoa vì ý nghĩ tự sát đã tăng mạnh trong thập kỷ qua.
Chúng ta phải tự hỏi: Điều gì đã dẫn chúng ta đến tình trạng này? Và quan trọng hơn, làm thế nào để giúp trẻ tìm lại khả năng phục hồi cảm xúc?
6 yếu tố khiến trẻ bị lo âu, trầm cảm
Cuộc khủng hoảng này không xuất hiện một cách ngẫu nhiên. Nó là hệ quả có thể dự đoán được của một nền văn hóa vốn không còn phù hợp với sự phát triển tự nhiên của trẻ em.
Dưới đây là 6 yếu tố chính mà tôi chứng kiến mỗi ngày:
1. Căng thẳng mạn tính và lịch trình quá dày đặc
Trẻ em ngày nay sống như những “người lớn thu nhỏ”. Lịch của các em kín mít, không có thời gian trống. Não bộ không bao giờ được tắt.
Nghiên cứu cho thấy căng thẳng mạn tính làm thay đổi cấu trúc não đang phát triển, ảnh hưởng đến hồi hải mã, hạch hạnh nhân và vỏ não trước trán – những vùng điều hòa trí nhớ, cảm xúc và chức năng điều hành.
2. Thiếu ngủ
Hầu hết trẻ em và thanh thiếu niên đều thiếu ngủ, không chỉ một chút mà là thiếu hàng giờ. Tình trạng thiếu ngủ mạn tính này liên quan chặt chẽ đến bất ổn cảm xúc, tăng tỷ lệ lo âu và trầm cảm, các vấn đề hành vi và suy giảm khả năng điều hòa cảm xúc.
Nguyên nhân phần lớn đến từ lối sống hiện đại:
- Sử dụng màn hình vào ban đêm
- Giờ học bắt đầu sớm
- Môi trường kích thích quá mức, áp lực xã hội
- Ánh sáng làm rối loạn melatonin
- Thói quen sinh hoạt không ổn định và nhịp sống quá nhanh của tuổi thơ ngày nay
Khi não trẻ không được ngủ đủ, “hệ thống phanh” cảm xúc của não không thể hoạt động như bình thường. Do đó, mọi thứ, từ cơn “ăn vạ”, cáu gắt cho đến lo âu, đều trở nên dữ dội hơn nhiều.
3. Sự bùng nổ của thời gian dùng màn hình
Tiếp xúc quá nhiều với màn hình, đặc biệt là mạng xã hội và nội dung nhịp độ nhanh, gây kích thích quá mức lên hệ thần kinh, làm rối loạn điều hòa dopamine, đồng thời làm gia tăng lo âu, so sánh bản thân và các triệu chứng trầm cảm.
Sự mới lạ liên tục của nội dung số tạo ra các “đỉnh” dopamine lặp đi lặp lại, khiến não luôn ở chế độ “tìm thêm”, khó lắng xuống, khó tập trung và khó cảm thấy thỏa mãn. Ánh sáng xanh báo hiệu cho não phải tỉnh táo, ức chế melatonin và giữ hệ thần kinh ở trạng thái hưng phấn cao mạn tính. 
Vì màn hình mang tính tương tác với các hoạt động lướt, thích, bình luận, hình ảnh thay đổi nhanh, não bộ phải học cách luôn chờ đợi thêm kích thích và không bao giờ thực sự tắt nguồn. Theo thời gian, sự kết hợp này khiến trẻ trở nên cảnh giác quá mức thay vì thư giãn, bình tĩnh hay tự điều hòa cảm xúc.
Một nghiên cứu năm 2023 đăng trên JAMA Pediatrics cho thấy việc sử dụng mạng xã hội ở mức cao có liên quan đến những thay đổi cấu trúc não liên quan đến độ nhạy cảm cảm xúc.
4. Thực phẩm chế biến sẵn và thiếu hụt vi chất
Sự gia tăng của thực phẩm siêu chế biến, phẩm màu nhân tạo, lượng đường cao, thiếu omega-3 và rối loạn hệ vi sinh đường ruột ảnh hưởng trực tiếp đến tâm trạng và hành vi, bởi vì viêm ruột đồng nghĩa với viêm não. Trục ruột–não không phải là giả thuyết, nó là một trong những con đường được chứng minh rõ ràng nhất trong sinh học thần kinh nhi khoa.
Trẻ em ngày nay cũng thường thiếu magiê, kẽm, sắt, omega-3 và vitamin nhóm B. Tất cả đều cần thiết cho tâm trạng ổn định, hành vi bình tĩnh và quá trình sản xuất chất dẫn truyền thần kinh lành mạnh. Khi các chất này suy giảm, não bộ trở nên mong manh hơn: dễ cáu kỉnh, giảm tập trung, suy yếu điều hòa cảm xúc và tăng lo âu.
Chế độ ăn làm tăng đột ngột đường huyết tạo ra một vòng luẩn quẩn: đường huyết lên xuống làm kích hoạt cortisol, cortisol kích hoạt adrenaline, dẫn đến hành vi hỗn loạn rồi sụp đổ năng lượng.
Nói cách khác: Đường ruột mất cân bằng sẽ tạo ra một đứa trẻ mất cân bằng. Dinh dưỡng không phải là toàn bộ câu chuyện, nhưng là một trong những yếu tố gây rối loạn hành vi bị xem nhẹ nhất ở trẻ em hiện đại.
5. Vui chơi ngoài trời biến mất
Trẻ em ngày nay dành 90% thời gian ở trong nhà. Chơi tự do vốn là bộ điều hòa tự nhiên mạnh mẽ nhất của hệ thần kinh đã bị thay thế bằng học tập, hoạt động có cấu trúc và màn hình.
Sự cô đơn, ngay cả ở trẻ em, đã trở thành một yếu tố nguy cơ đối với sức khỏe tâm thần.
6. Tác động của đại dịch
Việc đóng cửa trường học, cô lập xã hội và căng thẳng gia đình kéo dài đã tạo ra một làn sóng chấn động tâm lý chưa từng có, đặc biệt đối với thanh thiếu niên. Các đợt phong tỏa không chỉ đơn giản là “trẻ nghỉ học”. Chúng là sự tháo dỡ gần như toàn bộ các yếu tố bảo vệ giúp ổn định não đang phát triển.
Trong đại dịch, dữ liệu từ CDC Hoa Kỳ, Viện Y tế Quốc gia và nhiều bệnh viện nhi cho thấy mức tăng cao nhất từng được ghi nhận về lo âu, trầm cảm, tự gây hại và các ca cấp cứu tâm thần ở thanh thiếu niên. Vì sao? Bởi tuổi vị thành niên phụ thuộc vào cấu trúc ổn định, tương tác bạn bè, vận động thể chất, khám phá bản sắc và điều hòa cảm xúc trực tiếp. Chỉ sau một đêm, tất cả biến mất.
Nhiều thanh thiếu niên đã:
- Bị cô lập xã hội trong giai đoạn phát triển thiên về xã hội nhất của con người
- Ít vận động, làm trầm trọng thêm rối loạn khí sắc do giảm yếu tố dinh dưỡng thần kinh từ não và hoạt động serotonin
- Ở trực tuyến liên tục, thay thế kết nối con người thật bằng kích thích kỹ thuật số
- Hấp thụ căng thẳng của cha mẹ, áp lực tài chính, mất mát và thiếu ổn định trong cuộc sống
- Trải qua sự “đóng băng” bản sắc, khi các cột mốc, thể thao, tình bạn và sự độc lập bị trì hoãn
Với một số trẻ, sự cô đơn là rất sâu sắc. Cô đơn mạn tính hiện được hiểu là yếu tố nguy cơ lớn đối với lo âu, trầm cảm, rối loạn giấc ngủ, suy giảm chức năng điều hành và thậm chí thay đổi hoạt động miễn dịch.
Thanh thiếu niên không thể hồi phục. Nhiều em vẫn đang sống trong dư chấn của phong tỏa và đại dịch, hệ thần kinh mắc kẹt trong trạng thái cảnh giác cao, sự tự tin xã hội suy giảm, quá tải học tập và mong manh cảm xúc. Khi hiểu được mức độ gián đoạn đó, chúng ta mới thấy cuộc khủng hoảng hiện nay tuy đau lòng nhưng không khó để hiểu.
7 bước giúp phục hồi sức khỏe tâm thần cho trẻ
Lo âu ở trẻ em thường đáp ứng rất tốt với các can thiệp nền tảng, những thay đổi không cần đơn thuốc, nhưng đòi hỏi sự cam kết và nhất quán.
1. Bảo vệ giấc ngủ như một loại thuốc
Giờ ngủ đều đặn, không dùng màn hình 60–90 phút trước khi ngủ, phòng ngủ mát và tối, cùng các nghi thức thư giãn trước giờ ngủ là nền tảng của giấc ngủ lành mạnh.
Đây là can thiệp số một, mang lại hiệu quả lớn nhất.
2. Giảm tải kích thích
Hạn chế nội dung nhịp độ nhanh gây “tăng vọt” dopamine, loại bỏ điện thoại khỏi phòng ngủ và tạo các khoảng thời gian “không công nghệ” mỗi ngày giúp hệ thần kinh trẻ có thời gian tái cân bằng.
Trẻ cần sự buồn chán để phát triển khả năng phục hồi cảm xúc.
3. Ưu tiên dinh dưỡng và sức khỏe đường ruột
Chế độ ăn cân bằng, chống viêm hỗ trợ tâm trạng, bao gồm chất béo lành mạnh (bơ, hạt, dầu ô-liu), thực phẩm giàu omega-3, bữa ăn đủ protein, thực phẩm lên men, đồng thời hạn chế phẩm màu, phụ gia và đồ ăn vặt siêu chế biến.
Những thay đổi đơn giản mang lại những chuyển biến cảm xúc có thể dự đoán được.
4. Vận động mỗi ngày
Vận động không phải là tùy chọn đối với trẻ bị lo âu. Tập thể dục tự nhiên làm tăng serotonin và các chất dẫn truyền thần kinh khác, cải thiện tâm trạng và chức năng não.
5. Dạy trẻ cách điều hòa hệ thần kinh
Trẻ cần các công cụ như thở sâu, kỹ thuật neo tâm trí, tiếp xúc với thiên nhiên, yoga và các thực hành chánh niệm.
6. Khôi phục cộng đồng và vui chơi tự do
Trẻ có nhu cầu căn bản về kết nối chân thật và thời gian tự do với bạn bè. Thông qua chơi đùa, trẻ tự nhiên điều hòa hormone căng thẳng và phát triển các kỹ năng cảm xúc–xã hội thiết yếu.
Tình bạn bền chặt tạo ra “lớp đệm” bảo vệ trước các thách thức tâm thần, trong khi thời gian ở thiên nhiên giúp phục hồi hệ thần kinh bị quá tải bởi kích thích liên tục của đời sống hiện đại.
Đây không phải là điều xa xỉ, mà là những nhu cầu sinh học thiết yếu cho sự phát triển lành mạnh.
7. Cân nhắc xét nghiệm chức năng khi cần
Nếu triệu chứng kéo dài, các xét nghiệm mục tiêu có thể giúp phát hiện thiếu hụt vi chất, viêm ruột, nhạy cảm thực phẩm và mất cân bằng hormone.
Kết luận
Lo âu và trầm cảm không chỉ đơn thuần là “vấn đề của não”. Chúng là tình trạng của toàn bộ cơ thể và môi trường sống.
Kết quả tốt nhất đạt được khi chúng ta ổn định hệ thần kinh, giảm quá tải, cải thiện giấc ngủ và dinh dưỡng, khôi phục kết nối và vui chơi, đồng thời giải quyết nguyên nhân gốc rễ thay vì chỉ điều trị triệu chứng.
Trẻ em không bị khiếm khuyết, các em chỉ đang phản ứng với một thế giới không còn phù hợp với nhu cầu phát triển tự nhiên của mình.
Khi chúng ta điều chỉnh lại môi trường để phù hợp với cách mà trẻ em vốn được “lập trình” để phát triển, sự chữa lành sẽ tự theo sau.
Xem thêm
Từ khóa trầm cảm sức khoẻ tâm thần trẻ em
![[VIDEO] Hoa Kỳ lập quốc: Chính phủ giỏi không ôm đồm các vấn đề xã hội](https://trithucvn2.net/wp-content/uploads/2026/01/Declaration_of_Independence_1819_by_John_Trumbull-446x295.jpg)
