Việc chăm sóc cháu có thể là một trong những điều tốt nhất cho não bộ

Liên Hoa
•
Thứ Năm, 16/04/2026

Những ông bà chăm sóc cháu bán thời gian cho thấy tốc độ suy giảm nhận thức chậm hơn và nguy cơ mắc chứng sa sút trí tuệ thấp hơn tới 24%.

Hãy hỏi bất kỳ ông bà nào, họ cũng sẽ nói với bạn rằng: chạy theo một đứa trẻ 3 tuổi thật sự rất mệt. Nhưng đó cũng có thể là một trong những điều tốt nhất họ có thể làm cho não bộ của mình.

Khoa học chứng minh

Một nghiên cứu được công bố trên tạp chí Tâm lí học và lão hóa đã sử dụng dữ liệu từ gần 10,000 người từ 50 tuổi trở lên trong Nghiên cứu dài hạn về lão hóa ở Anh — một nghiên cứu dài hạn theo dõi sức khỏe và chất lượng cuộc sống của người lớn tuổi tại Anh.

Các nhà nghiên cứu so sánh những ông bà có hỗ trợ chăm sóc cháu nhưng không phải là người chăm chính và không sống cùng cháu, với những ông bà tương tự nhưng không tham gia chăm cháu. Một nhóm nhỏ hơn gồm khoảng 1,700 người được theo dõi theo thời gian để đánh giá sự thay đổi về chức năng nhận thức.

Ngay từ đầu nghiên cứu, cả ông và bà có chăm cháu đều đạt điểm cao hơn nhóm không chăm cháu trong các bài kiểm tra nhận thức. Khả năng nhận thức được đánh giá thông qua: Độ lưu loát ngôn ngữ—kể tên càng nhiều con vật càng tốt trong vòng một phút và trí nhớ theo từng giai đoạn—nhớ lại ngay lập tức và nhớ lại sau một khoảng thời gian danh sách các từ đã được đưa ra.

Tuy nhiên, sau khoảng 5 năm theo dõi, chỉ những người bà chăm cháu mới cho thấy tốc độ suy giảm nhận thức chậm hơn. Các nhà nghiên cứu cho rằng điều này có thể phản ánh sự khác biệt trong vai trò chăm sóc và mức độ tham gia, chứ không đơn thuần là do việc chăm cháu. Điều thú vị là tần suất chăm cháu và những công việc cụ thể khi chăm cháu không dự đoán được sự thay đổi nhận thức. Điều đó cho thấy bản thân việc tham gia, gắn kết và tương tác quan trọng hơn cường độ chăm sóc.

Nhìn chung, những ông bà tham gia nhiều loại hoạt động chăm cháu khác nhau thường có điểm số cao hơn về khả năng ngôn ngữ và trí nhớ. Các nhà nghiên cứu ví điều này giống như việc “tập chéo” cho não bộ, khi cùng lúc huy động nhiều hệ thống nhận thức khác nhau.

Một nghiên cứu trước đó cũng phát hiện rằng những ông bà chăm cháu ở mức độ vừa phải — tối đa 39 giờ mỗi tuần — có nguy cơ mắc sa sút trí tuệ thấp hơn khoảng 24%.

Vì sao việc ông bà chăm sóc cháu có thể tốt cho não bộ

Việc chăm cháu có thể hỗ trợ sức khỏe não bộ thông qua nhiều cơ chế đan xen với nhau, từ đó tạo nên một môi trường thuận lợi cho não bộ khi về già.

“Nhìn chung, vai trò chăm cháu rất phù hợp với những gì chúng ta biết về tác động của lối sống đối với quá trình lão hóa nhận thức”, bà Rodlescia Sneed, phó giáo sư ngành lão khoa và tâm lý học tại trường đại học Wayne State, người nghiên cứu về ảnh hưởng sức khỏe của việc chăm cháu, chia sẻ với The Epoch Times.

Theo bà, việc chăm cháu thường kết hợp cùng lúc ba yếu tố quan trọng: kích thích trí não, gắn kết xã hội, vận động thể chất—những yếu tố đã được chứng minh có lợi cho sức khỏe não bộ.

Bà Cassandra Szoeke, bác sĩ tư vấn, chuyên gia thần kinh học và giám đốc Chương trình Lão hóa Khỏe mạnh cho Phụ nữ tại trường Monash, chia sẻ với The Epoch Times: “Bất kỳ ông bà nào chăm cháu cũng sẽ nói rằng lũ trẻ khiến họ luôn phải tỉnh táo và nhanh nhạy—não bộ được thử thách, cơ thể được vận động rèn sức mạnh và khả năng giữ thăng bằng, luôn gắn bó, yêu thương và cảm nhận được tình yêu thương. Đôi khi việc này cũng rất mệt, và nhờ vậy giúp họ ngủ ngon hơn”.

“Kéo giãn” khả năng nhận thức

Việc chăm cháu thường xuyên tạo ra nề nếp và lịch sinh hoạt xoay quanh giờ thức dậy, bữa ăn, vui chơi và vận động. Một lịch trình giúp điều hòa giấc ngủ, tâm trạng và sự tập trung, đồng thời giảm tình trạng suy giảm tinh thần dễ xảy ra trong những ngày sống cô lập, thiếu hoạt động và không có kế hoạch rõ ràng.

Việc tương tác với trẻ nhỏ cũng liên tục đặt ra những yêu cầu cho não bộ. Những công việc chăm sóc thường ngày tạo nên một dạng kích thích tinh thần tương tự điều mà các nhà thần kinh học gọi là làm giàu môi trường sống—một mô hình trải nghiệm mới mẻ, kích thích tư duy, vốn được biết đến là giúp hỗ trợ tính dẻo thần kinh, tức khả năng não bộ tạo ra và củng cố các kết nối thần kinh, theo bác sĩ Thomas Holland.

Holland là trợ lý giám đốc thử nghiệm và cố vấn y tế cho nghiên cứu POINTER của Hiệp hội Alzheimer Hoa Kỳ, nghiên cứu xem liệu các yếu tố lối sống như tập thể dục, chế độ ăn uống, tương tác xã hội và kích thích tinh thần có thể giúp ngăn ngừa suy giảm nhận thức hay không.

Ông Holland cho biết thêm: “Khi ông bà giúp cháu làm bài tập, đọc truyện, giải quyết vấn đề hoặc giải thích các khái niệm, họ đang kích hoạt chức năng điều hành, trí nhớ làm việc, mạng lưới ngôn ngữ và khả năng truy xuất trí nhớ dài hạn. Đó chính là những hệ thống thường suy yếu theo tuổi tác nếu không được thử thách thường xuyên”.

Theo ông, điều khiến hình thức rèn luyện tinh thần này đặc biệt mạnh mẽ là nhiều kỹ năng trong số đó—như giải thích bảng cửu chương hay nhớ lại các sự kiện lịch sử—có thể đã không được sử dụng trong nhiều năm. Ông ví điều đó giống như tập luyện một nhóm cơ ít được sử dụng.

Theo thời gian, sự vận động trí óc này có thể giúp xây dựng dự trữ nhận thức — khả năng của não bộ trong việc đối phó với những thay đổi do tuổi tác và các tổn thương bệnh lý. Điều này phù hợp với nguyên tắc: dùng thì còn, không dùng thì mất.

Việc chăm cháu làm được đúng điều đó—thử thách khả năng giữ thăng bằng và vận động, kích hoạt các giác quan, đồng thời huy động trí nhớ, kỹ năng lập kế hoạch và giải quyết vấn đề, chứ không chỉ riêng tư duy ngôn ngữ.

Cảm giác hạnh phúc khi giúp đỡ

Đối với nhiều ông bà, việc chăm sóc cháu là một hành động đầy yêu thương và vị tha. Nghiên cứu cho thấy những hành vi giúp đỡ và chăm sóc người khác có thể kích hoạt hệ thống phần thưởng của não bộ, đồng thời thúc đẩy giải phóng các chất dẫn truyền thần kinh như dopamine và serotonin — những chất liên quan đến tâm trạng, động lực, sự chú ý và khả năng học hỏi. Điều này thường tạo ra trạng thái mà các nhà nghiên cứu gọi là “niềm vui của người giúp đỡ”.

Một nghiên cứu theo dõi dài hạn trên 180 người cao tuổi tại Brazil trong suốt 4 năm cho thấy những người thường xuyên hành động vị tha có điểm số cao hơn về trí nhớ, tư duy và chức năng điều hành ngay từ đầu nghiên cứu. Họ cũng tiếp tục vượt trội hơn những người cùng độ tuổi ở các lần đánh giá sau 2 năm và 4 năm. Các tác giả cho rằng những lợi ích này có thể đến từ sự kết hợp của nhiều yếu tố như: kích thích trí não, gắn kết xã hội, giảm tác động của căng thẳng, cảm nhận rõ hơn ý nghĩa và mục đích sống.

Dù các nhà nghiên cứu không khẳng định rằng mức dopamine hay serotonin cao hơn trực tiếp làm cải thiện nhận thức, nhưng những hành vi mang lại cảm xúc tích cực có thể giúp duy trì các hệ thống hóa học thần kinh hỗ trợ sự chú ý và học tập.

Ông bà cũng có thể nhận được lợi ích theo những cách tinh tế và gián tiếp hơn. Ví dụ, họ thường chuẩn bị những bữa ăn lành mạnh hơn khi nấu cho cháu so với khi nấu cho chính mình.

Vì sao sống có mục đích có thể là sự bảo vệ tốt nhất cho não bộ

Cảm giác sống có mục đích dường như đặc biệt quan trọng đối với não bộ khi tuổi tác tăng lên. Trong một nghiên cứu theo dõi hơn 13,000 người trưởng thành trong thời gian lên đến 15 năm, những người cho biết họ có mục đích sống rõ ràng hơn có nguy cơ bị suy giảm nhận thức hoặc sa sút trí tuệ thấp hơn 28%.

Các nhà khoa học cho rằng những người có mục tiêu sống mạnh mẽ hơn thường có xu hướng tiếp tục học hỏi, duy trì kết nối với cộng đồng và giữ cho trí óc luôn hoạt động — những yếu tố có thể giúp xây dựng khả năng chống chịu nhận thức theo thời gian.

Việc chăm cháu có thể mang lại cảm giác sống có mục đích — đặc biệt khi việc này là tự nguyện và được trân trọng. Ông Holland cho biết người lớn tuổi thường không được thúc đẩy bởi những mục tiêu sức khỏe trừu tượng, mà bởi những mục tiêu rất cá nhân. Ông nói: “Họ muốn khỏe hơn, dẻo dai hơn và tràn đầy năng lượng hơn để có thể chơi với cháu hoặc bế cháu lâu hơn”.

Một nghiên cứu cho thấy những ông bà tích cực tham gia vào cuộc sống của cháu mình cảm nhận được ý nghĩa cuộc sống lớn hơn, đồng thời có mức độ căng thẳng và triệu chứng trầm cảm thấp hơn so với những người không tham gia.

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng căng thẳng kéo dài và trầm cảm có liên quan đến tình trạng viêm cũng như những thay đổi ở các vùng não liên quan đến trí nhớ. Cảm giác được tôn trọng và được coi trọng có thể củng cố sự kết nối xã hội và ý thức về mục đích sống — cả hai đều liên quan đến quá trình lão hóa nhận thức khỏe mạnh hơn.

Ông Holland cho biết việc chăm trẻ bao gồm những tương tác linh hoạt và giàu cảm xúc, giúp kích thích các vùng não liên quan đến điều hòa cảm xúc và trí nhớ, bao gồm hồi hải mã và vỏ não trước trán, “Những tương tác xã hội tích cực làm giảm tín hiệu viêm và hormone căng thẳng — những yếu tố nếu kéo dài có thể làm tổn hại các vùng não này theo thời gian”.

Bối cảnh chăm sóc mới là điều quan trọng

Mặc dù việc chăm cháu có thể giúp bảo vệ chức năng nhận thức, các nghiên cứu cho thấy lợi ích này còn phụ thuộc vào hình thức chăm sóc và mức độ tham gia. Một nghiên cứu năm 2023 cho thấy những ông bà hỗ trợ chăm cháu nhưng không phải là người chăm chính và không sống cùng cháu có mức độ hài lòng với cuộc sống cao hơn, chủ yếu vì họ cảm thấy gắn kết hơn và được coi trọng hơn. Trong khi đó, sống cùng cháu hoặc trực tiếp nuôi dạy cháu toàn thời gian lại không mang đến sự cải thiện tương tự.

Một tổng quan gồm 117 nghiên cứu cũng đưa ra kết luận tương tự. Trong đa số trường hợp, những ông bà không sống cùng cháu nhưng có hỗ trợ — chẳng hạn như trông cháu, giúp chăm sóc hằng ngày, giữ liên lạc hoặc hỗ trợ khi cần — thường có sức khỏe và tinh thần tốt hơn. Ngược lại, việc chăm sóc toàn thời gian, như sống cùng hoặc nuôi cháu, thường liên quan nhiều hơn đến kết quả sức khỏe kém hơn.

Các chuyên gia cho rằng căng thẳng là nguyên nhân chính.

Ông Holland cho biết việc chăm sóc ở mức vừa phải và có ý nghĩa có thể mang lại lợi ích, trong khi gánh nặng chăm sóc kéo dài và quá mức có thể liên tục kích hoạt hệ thống phản ứng với căng thẳng của cơ thể, dẫn đến nồng độ cortisol luôn ở mức cao.

Bà Sneed nói: “Khi vai trò này nằm trong khả năng kiểm soát và mang ý nghĩa tích cực, nó có thể hỗ trợ sức khỏe nhận thức. Nhưng khi nó trở nên quá tải hoặc căng thẳng, những lợi ích đó có thể không còn nữa”.

Giới tính cũng có thể ảnh hưởng đến kết quả. Trong một nghiên cứu năm 2024 trên hơn 10.000 ông bà, những người chăm cháu nhưng không sống cùng cháu có nguy cơ sa sút trí tuệ thấp hơn nhóm không chăm cháu. Việc chăm cháu ở mức nhẹ liên quan đến nguy cơ sa sút trí tuệ thấp hơn ở các bà, trong khi mức độ chăm sóc cao hơn dường như có lợi hơn đối với các ông.

Các nhà nghiên cứu cho rằng sự khác biệt này có thể phản ánh vai trò xã hội truyền thống: phụ nữ thường vốn đã có mạng lưới xã hội mạnh hơn và quen với vai trò chăm sóc, nên chỉ cần chăm cháu ở mức nhẹ cũng đã có lợi. Trong khi đó, nam giới có thể cần tham gia nhiều hơn, tích cực hơn mới nhận được mức kích thích xã hội và nhận thức tương tự.

Đối với những ai có cơ hội trải nghiệm, việc làm ông bà chăm cháu có thể trở thành chất xúc tác cho quá trình lão hóa khỏe mạnh.

Liên Hoa biên dịch

Tham khảo The Epoch Times