40°C đang trở thành “bình thường mới”? 3 nguyên nhân khiến làn sóng nắng nóng toàn cầu

Mùa hè năm nay, nhiều nơi trên thế giới liên tiếp ghi nhận các kỷ lục nhiệt độ mới. Mỹ, Canada, Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc và nhiều nước châu Âu đều hứng chịu các đợt nắng nóng cực đoan, với nhiệt độ tại nhiều khu vực tiến sát hoặc vượt ngưỡng 40°C.

Điều gì khiến mùa hè năm nay nóng đến như vậy? Theo các chuyên gia, nguyên nhân không xuất phát từ một yếu tố đơn lẻ mà là sự kết hợp của nhiều yếu tố cùng lúc.

Thứ nhất: Hiện tượng El Niño

Theo dữ liệu giám sát mới nhất của Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Quốc gia Mỹ (NOAA), hiện tượng El Niño trên vùng xích đạo Thái Bình Dương đang tiếp tục phát triển và mạnh lên rõ rệt trong mùa hè năm nay.

El Niño (còn gọi là “hiện tượng Thánh Anh”) là hiện tượng nhiệt độ nước biển bề mặt ở khu vực phía đông Thái Bình Dương xích đạo tăng cao bất thường trong thời gian kéo dài. Hiện tượng này thường xuất hiện từ 2 đến 7 năm một lần và kéo dài khoảng 9–12 tháng.

Kiểu khí hậu này đang khiến nhiệt độ trên diện rộng của cả đất liền và đại dương toàn cầu cao hơn mức bình thường. Khi vùng nước biển xích đạo Thái Bình Dương ấm lên bất thường, lượng nhiệt lớn sẽ được giải phóng vào khí quyển, làm nhiệt độ trung bình toàn cầu tiếp tục tăng và khiến các hiện tượng thời tiết cực đoan như hạn hán, nắng nóng, cháy rừng và mưa lớn xuất hiện thường xuyên hơn.

Các nhà khoa học dự báo hiện tượng này sẽ tiếp tục mạnh lên trong nửa cuối năm, tạo ra những tác động sâu rộng đối với khí hậu toàn cầu. Cường độ El Niño được dự báo đạt đỉnh vào tháng 11–12, đồng thời khả năng phát triển thành siêu El Niño đang tăng dần và có thể trở thành một trong những đợt El Niño mạnh nhất từng được ghi nhận.

Dưới tác động của siêu El Niño, nguy cơ xuất hiện thời tiết cực đoan sẽ còn gia tăng. Người dân được khuyến cáo theo dõi các bản tin và cảnh báo thời tiết, đồng thời đề phòng những rủi ro do các hiện tượng thời tiết cực đoan gây ra.

Ảnh hưởng của trạng thái khí quyển và đại dương tại Thái Bình Dương xích đạo đối với khí hậu

• Năm bình thường (ENSO trung tính): Gió tín phong (gió đông) hoạt động bình thường; Tây Thái Bình Dương mưa nhiều, Đông Thái Bình Dương khô hạn.
• Hiện tượng El Niño: Nước ấm dịch chuyển về phía đông, gió tín phong suy yếu hoặc xuất hiện gió tây; Tây Thái Bình Dương xảy ra hạn hán và cháy rừng, trong khi Đông Thái Bình Dương hứng mưa lớn và lũ lụt.
• Hiện tượng La Niña: Gió tín phong mạnh bất thường; Tây Thái Bình Dương mưa lớn, ngập lụt, còn Đông Thái Bình Dương đối mặt với hạn hán nghiêm trọng.

Thứ 2: Vòm nhiệt (Heat Dome)

Trang đánh giá khí hậu ClimateCheck cho biết hiện tượng nhiệt độ cực cao kéo dài nhiều ngày hoặc nhiều tuần tại một khu vực được gọi là “vòm nhiệt” hoặc “sóng nhiệt”.

“Vòm nhiệt” không phải là thuật ngữ khoa học chính thức, nhưng nó mô tả khá chính xác hiện tượng một hệ thống áp cao giữ khối không khí nóng bị nén sát mặt đất và tồn tại trong thời gian dài. Vòm nhiệt hoạt động giống như một chiếc nắp vung, giữ không khí nóng mắc kẹt trong một khu vực, gây ra nắng nóng khắc nghiệt, cháy rừng nghiêm trọng và hạn hán.

Vòm nhiệt hình thành như thế nào?

Thông thường, tại khu vực vĩ độ trung bình ở Bắc Mỹ, các hệ thống thời tiết di chuyển từ tây sang đông. Vì vậy, áp cao, áp thấp, khối không khí lạnh và nóng liên tục thay thế nhau, khiến thời tiết thay đổi thường xuyên.

Tuy nhiên, đôi khi dòng tia (Jet Stream) điều khiển sự di chuyển của các hệ thống thời tiết suy yếu, uốn cong, đình trệ hoặc bị đứt đoạn. Khi đó, hệ thống áp cao có thể đứng yên trong nhiều ngày hoặc nhiều tuần.

Khi áp cao tồn tại lâu trên một khu vực, không khí ở tầng cao liên tục chìm xuống và tạo ra các tác động sau:

1. Không khí nóng không thể bốc lên

Trong điều kiện bình thường, khi mặt đất nóng lên, không khí nóng sẽ bốc lên cao và mang nhiệt đi. Tuy nhiên, áp cao sẽ đè nén khối không khí nóng, khiến nó không thể bốc lên để tản nhiệt. Vì vậy, nhiệt lượng liên tục tích tụ gần mặt đất.

2. Mây khó hình thành

Do không khí liên tục chìm xuống, hơi nước khó bốc lên và ngưng tụ thành mây. Bầu trời thường quang đãng, ít mây, khiến bức xạ Mặt Trời chiếu trực tiếp xuống mặt đất nhiều hơn. Mặt đất hấp thụ thêm nhiệt và nhiệt độ tiếp tục tăng.

3. Mặt đất càng khô càng nóng nhanh

Nắng nóng kéo dài khiến nước trong đất bốc hơi nhanh chóng. Trong điều kiện bình thường, một phần năng lượng Mặt Trời được sử dụng để làm bốc hơi nước, giúp làm mát môi trường. Nhưng khi đất đã khô, hầu như không còn nước để bốc hơi, phần lớn năng lượng sẽ trực tiếp làm nóng mặt đất, khiến nhiệt độ tăng cao hơn nữa.

Điều này tạo thành một “vòng phản hồi” (feedback cycle):

Đất càng khô → Nóng lên càng nhanh → Đất càng khô hơn → Nhiệt độ càng tăng cao.

Chừng nào hệ thống áp cao còn duy trì, khối không khí nóng vẫn không thể thoát đi. Ban ngày, Mặt Trời tiếp tục nung nóng mặt đất; ban đêm, nhiệt lượng lại khó tỏa ra ngoài. Vì vậy, mỗi ngày nhiệt độ đều bắt đầu từ một mức cao hơn ngày trước, khiến vòm nhiệt có thể kéo dài nhiều ngày, thậm chí nhiều tuần và gây ra các đợt nắng nóng gay gắt kéo dài.

Thứ 3: Hiệu ứng đảo nhiệt đô thị (Urban Heat Island Effect)

Tại các đô thị đông dân, bê tông, nhựa đường và các tòa nhà bằng kính hấp thụ nhiệt vào ban ngày rồi từ từ tỏa nhiệt trở lại vào ban đêm.

Vì vậy, trong cùng một ngày, nhiệt độ tại khu vực đô thị thường cao hơn vùng ngoại ô từ 2–5°C, còn ở một số thành phố lớn, mức chênh lệch có thể vượt 8°C.

Hiệu ứng đảo nhiệt đô thị không phải hiện tượng mới. Tuy nhiên, khi kết hợp với các yếu tố như vòm nhiệt, tác động của nó sẽ trở nên nghiêm trọng hơn nhiều.

Làm thế nào để giảm hiệu ứng đảo nhiệt đô thị?

Theo trang thông tin khí hậu Canada Climate Atlas, nhiều thành phố đang áp dụng các giải pháp như: